تاریخ آخرین ویرایش : یکشنبه،28-7-1398
تعداد بازدید :133

اجتماعیون عامیون: حزبی که حامیان اقتصادی قوی نداشت

انسان به تعبیر ارسطویی حیوانی سیاسی است، به ویژه وقتی سیاست(policy) در معنای خاص را مجموعه ای از مناسبات قدرت در سطح کلان در نظر آوریم.

بر این اساس است که حیات انسانی را بدون سامانه های سیاسی نمی توان در نظر آورد و در هر اجتماع سیاسی انسان ها می کوشند در مناسبات قدرت جایگاه بالاتری کسب کنند. با همین انگیزه است که گروه های انسانی با مجموعه علایق سیاسی مشترک گرد هم می آیند و برای کسب، حفظ و ارتقای جایگاه سیاسی شان می کوشند. در دوران مدرن این گروه های سیاسی حزب(party) نام گرفته اند. به تعبیر دقیق تر در جامعه ارگانیک مدرن، که مناسبات عرفی بر زندگی انسان ها حکمفرما است، احزاب پل رابط بین جامعه و حکومت هستند. به تعبیر شات اشنایدر ظهور ابزار سیاسی بدون تردید یکی از علائم ممیزه و شاخصه های اصلی حکومت ها و دولت های مدرن به شمار می رود. از یکسو احزاب سیاسی، سیاست مدرن را خلق کردند و از سوی دیگر سیاست مدرن نیز تنها در صورت حضور مداوم و فعالیت مستمر احزاب سیاسی قابل دوام و ماندگار است.

اقتصاد از مهم ترین علل تاسیس احزاب مدرن است. به تعبیر روشن تر از آنجا که یکی از مهم ترین خاستگاه های تاسیس دولت- ملت های مدرن انگیزه های اقتصادی بوده است، لاجرم یکی از مهم ترین کارویژه های اصلی احزاب پیگیری منافع و اهداف گروه ها و طبقات اقتصادی است. به عبارت دیگر گروه های اقتصادی مهم ترین پشتوانه احزاب هستند، تا جایی که در بسیاری از موارد بهترین راه شناخت یک حزب و اهداف، مرام و رویکرد سیاسی اش، آشنایی با گروه اقتصادی ای است که از آن حزب حمایت می کند.

اما تا جایی که به جایگاهی تاریخی-جغرافیایی که امروز ایران نام دارد، مربوط می شود، ورود به عرصه سیاست مدرن در نتیجه مواجهاتی دردناک با دیگران رخ داده است. تجسد نهایی این تجدد ناگزیر با امضای فرمان مشروطیت توسط مظفرالدین شاه قاجار عینیت می یابد و از همان زمان است که مجلس شورای ملی تاسیس می شود و ضرورت احزابی مدرن، بر خلاف گروه های سیاسی سنتی احساس می شود. یعنی احزاب سیاسی مدرن در ایران ارتباطی منسجم و هدفمند با تشکل های اقتصادی منسجم و قدرتمند نداشتند و این تشتت در نهایت به شکست این احزاب منجر می شد.

بررسی شکل گیری نخستین حزب سیاسی ایران مدرن یعنی اجتماعیون عامیون از این حیث روشنگر است. در کشاکش مشروطه گروهی از ایرانیان قفقاز حزبی سیاسی تشکیل دادند و آن را «فرقه اجتماعیون عامیون» نام گذاشتند. اجتماعیون عامیون را بر این اساس می توان نخستین حزب سیاسی ایران به معنای مدرن آن خواند. سازمانی که شعبه هایش در چند شهر قفقاز و ایران ریشه دواند و در عرصه سیاسی کشور به عنوان عنصری مهم و اثرگذار نقش آفرینی کرد.

البته سهراب یزدانی، مولف کتاب «اجتماعیون عامیون» که در سال جاری توسط نشر نی منتشر شده است، معتقد است که با توجه به تعاریف دقیقی که امروزه از حزب سیاسی مدرن صورت می گیرد، شاید نتوان اجتماعیون عامیون را حزب «مدرن» خواند، ضمن آنکه «اگر هم پایه گذاران و رهبران فرقه اجتماعیون می خواستند حزبی مدرن درست کنند، کامیاب نمی شدند، به این علت که نمی شود دستاوردهای سیاسی مدرن را به هر جامعه ای تزریق کرد.» این استاد تاریخ دانشگاه خوارزمی به پیروی از منصوره اتحادیه در کتاب «پیدایش و تحول احزاب سیاسی مشروطیت» می گوید: «اجتماعیون عامیون سازمانی بود مابین انجمن های سری پیش از مشروطه و احزاب باز و آزاد دوره مجلس دوم، مانند احزاب دموکرات واعتدالی.»

این فارغ التحصیل جامعه شناسی سیاسی از دانشگاه کیل انگلستان که در سال های اخیر آثار متعددی چون «کسروی و تاریخ مشروطه ایران»، «صور اسرافیل: نامه آزادی» و «مجتهدان مشروطه» را نگاشته، در کتاب اخیرش «اجتماعیون عامیون» کوشیده ضمن آشنایی زدایی از این حزب و نقد روایت های مخدوش از نحوه شکل گیری و فعالیت های اجتماعیون، روایتی دقیق و مستند از ایشان ارائه کند. دکتر یزدانی در مقدمه ابتدا روایت مشهور از این حزب را چنین بیان می کند: «حزب سوسیال دموکرات روسیه به منظور کار سیاسی در میان کارگران مسلمان قفقاز، سازمان همت را به وجود آورد. همت، به نوبه خود، فرقه اجتماعیون عامیون را در قفقاز بنیان نهاد تا کارگران مهاجر ایرانی را متشکل سازد.» وی تاکید می کند که بر اساس این مفروضات غلط نتایج ناصواب متعددی چون وابستگی مطلق اجتماعیون به روس ها و انسجام و انضباط و هدفمندی سوسیالیستی ایشان گرفته می شد.

اما کتاب «اجتماعیون عامیون» که در نه فصل به نگارش در آمده، نشان می دهد که این روایت اشتباه است. نویسنده در فصل اول کتاب با عنوان «تاریخ پردازی فرقه اجتماعیون عامیون» به آثار تاریخی ای می پردازد که کوشیده اند این فرقه را ترسیم کنند، نویسنده در این فصل نشان داده که بر اساس چه ملاحظات سیاسی روایت فرقه اجتماعیون عامیون شکل گرفته و این روایت چگونه در شرایط متغیر سیاسی و اجتماعی دگرگون می شده است. فصل دوم کتاب متضمن بررسی احزاب سیاسی روسیه است. یزدانی در این فصل پیدایش و تحول دو گرایش عمده سیاسی در روسیه یعنی گرایش پوپولیستی و گرایش مارکسیستی را نشان می دهد. هدف از این کار نشان دادن تفاوت های اساسی سازمان اجتماعیون با احزاب سوسیالیستی روسیه و نقد این دیدگاه رایج است که اجتماعیون عامیون کاملااز احزاب روسی گرته برداری کرده بودند.

فصل سوم «صحنه قفقاز» نام دارد. در این فصل تحولات اقتصادی و دگرگونی جمعیت این منطقه بررسی می شود. نویسنده به خوبی نشان می دهد که ورود صنعت در سی سال پایانی سده نوزدهم به منطقه قفقاز موجب تحول شگفت این منطقه می شود. استخراج و صدور نفت پایه صنعت باکو را تشکیل می داد، اما بخش های صنعتی دیگر نیز پویا بودند. پیشرفت اقتصادی به افزایش جمعیت باکو انجامید و در نتیجه طبقه کارگر این منطقه رشد چشمگیری یافت. این امر خواه ناخواه به مبارزه کارگری پر و بال داد و در نتیجه اندیشه های سوسیالیستی در این منطقه مورد اقبال واقع شد.

فصل چهارم کتاب به تشریح نحوه پایه گذاری فرقه اجتماعیون عامیون اختصاص یافته است. این فرقه در میان ایرانیان مهاجر مقیم قفقاز شکل گرفت. علت اصلی مهاجرت های ایرانیان به این منطقه مسائل اقتصادی بوده است. در واقع مشکلات اقتصادی، فقر مالی، نارسایی های امکانات عمومی و... از دلایلی است که موجب مهاجرت گسترده مردم ایران به مناطق شمالی از جمله قفقاز شده است. به همین دلیل نویسنده روزگار ایرانیان مهاجر این منطقه را ترسیم می کند. وی نشان می دهد که اگرچه برخی از مهاجران ایرانی در صنعت نفت فعال بوده اند، اما ایشان در بخش های دیگر مثل معادن مس نیز فعالیت می کرده اند. میزان تاثیر و تاثر این فرقه از حزب سوسیال دموکرات روسیه و سازمان همت را نشان می دهد و تاکید می کند که گروه هایی از ایرانیان مهاجر خواه ناخواه تحت تاثیر اندیشه های روشنفکری و سوسیالیستی رایج قرار می گرفتند. نویسنده با بیان ترکیب طبقاتی اعضای اجتماعیون می کوشد ماهیت این حزب نوپا را تشریح کند. توضیح عمومی در شکل گیری اجتماعیون در این منطقه و در این زمان آن است که بخش بزرگ کارگران مهاجر ایرانی تنها در پی کسب و کار بودند و نگرانی اصلی شان مزد و پول بود.

سطح آگاهی این عده پایین بود و سرمایه داران از ایشان به عنوان اعتصاب شکن بهره می گرفتند و مبارزه کارگری سایر گروه ها را ناکام می گذاشتند. در نتیجه فعالان کارگری برای پیشگیری از این امر تصمیم به تبلیغ سیاسی میان این کارگران تهیدست ایرانی گرفتند. اما نویسنده این فرض را در برابر مفروضات دیگر گذاشته و به این نتیجه مهم می رسد که «مشکل بتوان نتیجه گرفت که فرقه اجتماعیون عامیون یک سازمان پرولتری(کارگری) است». چرا که اعضای آن شامل کارگران، روشنفکران، خرده بورژوازی، دکان داران و... می شدند. این امر خود نشان گر فقدان یک گروه اقتصادی مشخص با اهداف معین در جهت تاسیس یک حزب است، امری که خود در نهایت می تواند شکست های بعدی این حزب را توضیح دهد.

فصل پنجم کتاب به نحوه گسترش و نفوذ این فرقه در سایر مناطق ایران و فصل ششم نیز به بررسی مرامنامه و اساسنامه اجتماعیون اختصاص یافته است. هدف از این تحقیق آشکار شدن میزان تاثیر سایر گروه ها و احزاب سیاسی به خصوص در روسیه بر نحوه شکل گیری و برنامه های اجتماعیون عامیون است.

در فصل هفتم نیز اندیشه های اجتماعیون عامیون نشان داده می شود. اجتماعیون عامیون در نخستین دوره مجلس با ابزارهای گوناگون کوشیدند اهداف و اندیشه های خود را ترویج کنند. چند واعظ کوشیدند سخنان تازه را در لباس دین و سنت بیان کنند و تعدادی روزنامه(صور اسرافیل، مساوات، نسیم شمال و روزنامه مجاهد) نیز اندیشه های این حزب را به مردم منتقل می کردند.

در همین فصل انسجام یا عدم انسجام فکری اجتماعیون عامیون و میزان تاثیرپذیری ایشان از اندیشه های سوسیالیستی آشکار می شود. نویسنده نشان می دهد که اجتماعیون عامیون به طور مستقیم از افکار مارکسیستی الهام نگرفته بودند و شناختشان از سوسیالیسم در اروپا و روسیه کم مایه بود. ایشان آگاهی منسجمی درباره احزاب انقلابی روسیه نداشتند و در نوشته هایشان گرایش های مختلف و گاه متشتت مثل سوسیالیسم مارکسیستی و غیرمارکسیستی، نارودنیسم روسی و لیبرالیسم سیاسی با ملی گرایی و معتقدات بومی در هم آمیخته بود.

فصل هشتم کتاب به فعالیت ها و تکاپوهای سیاسی و اجتماعی در تاریخ سیاسی ایران اختصاص یافته است. مولف معتقد است که «مورخان تا کنون همه جنبه های فعالیت های اجتماعیون را نشکافته اند و تنها به گوشه ای از فعالیت های ایشان پرداخته اند، در حالی که سازمان اجتماعیون، با همه خردی خود، راه های گوناگون مبارزه را می پیمود. نمایندگان وابسته به فرقه در مجلس شورای ملی، پر تلاش و ستیزه گر بودند. اجتماعیون چند انجمن سیاسی را زیر نفوذ خود داشتند. در گیلان و آذربایجان جنبش دهقانی با انگیزش آنها به راه افتاد یا تقویت شد. در جاهایی هم جنبش کارگری از آنان تاثیر پذیرفت» بررسی عملیات تروریستی فرقه یکی از جالب ترین بخش های این فصل است.

بالاخره در فصل نهم نویسنده به سرانجام فرقه اجتماعیون اشاره می کند. او نشان می دهد که چگونه در پی استبداد صغیر چند شعبه از آن از بین رفت، برخی از هم جدا شدند و شعبه هایی خود را با وضعیت جدید هماهنگ کردند، تا جایی که در نهایت در مجلس دوم کار فرقه به پایان رسید.

کتاب «اجتماعیون عامیون» روایت شکل گیری نخستین کوشش های ایرانیان در تجربه تحزب در حال و هوای سیاست مدرن است، سیاستی که در آن دیگر مردمان رعیت و حاکمان ارباب نیستند و امکان پرسش گری و سوال از عملکرد صاحبان قدرت پدید آمده است، سیاستی این جهانی که با فعالیت های قانون مند تحت یک قانون اساسی می توان جایگاه های سیاسی بهتری را اشغال کرد و برای حفظ این جایگاه با رقبا و سایر احزاب رقابت کرد. در چنین حال و هوایی است که احزاب نماینده خواست های سیاسی مردمان، اصناف، گروه های اقتصادی و قشرهای مختلف جامعه می شوند.

اما از آنجا که این نخستین تجربه تحزب پیوند منسجم و ارگانیکی با گروه های اقتصادی نداشت و در سطح گفتمان و اندیشه نیز نتوانست به انسجام و برنامه مشخص اقتصادی-سیاسی دست یابد، لاجرم در کارزار سیاست ایران حذف شد و از دست رفت. وارداتی بودن تجربه تحزب بدون آنکه ضرورت های آن درک شود و از امکانات آن بهره گرفته شود، موجب شد که کارکردهای این حزب به تلاشی به هر قیمت (ولو ارعاب و ترور) برای کسب صندلی های قدرت در پارلمان ختم شود و نتواند با ایجاد نهادها و قانون هایی ماندگار با بدنه جامعه مدنی ارتباط برقرار کند. اینکه به سادگی و براساس نام اجتماعیون عامیون را گروهی سوسیالیست قلمداد کنیم، چاره ای از کار تحقیق در ناکامی این حزب و در ادامه سایر احزابی که در این خاک پا گرفتند، نمی گشاید. باید اندیشید که این سوسیالیسم قرار بوده منافع کدام طبقه کارگر را دنبال کند و کدام اهداف سیاسی-اقتصادی مشخص را با روش های سوسیالیستی پی می گرفته است؟

برگرفته از دنیای اقتصاد 



نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید