تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،1-10-1399
تعداد بازدید :101

اهمیت تولید تفکر و گفت وگو در فرآیند توسعه موزون

توسعه فراگیر در کشورهای توسعه یافته؛ اجرای پروژه نیست بلکه فرآیند موزونی در همه بخش ها با نیت ارتقای کیفیت زندگی و رفاه جامعه با مشارکت آزاد مردم در فعالیت های اجتماعی اقتصادی؛ فرهنگی و سیاسی و بهره مندی منصفانه همه افراد از ثمرات توسعه است.

تحقق توسعه

توسعه در کشورهای پیشرفته با مشارکت مردم و کنشگری همگرا و همسو بین نهادهای مدنی و نهادهای دولتی محقق شده است. نهادها؛ اعم از مدنی، صنفی، تخصصی، اقتصادی مانند بخش خصوصی رقابتی، نهادهای دولتی، احزاب و غیره، تشکل های سازمان یافته و پایداری از الگوهای اجتماعی هستند تا در چارچوب جامعه مدنی به یاری تفکر عقلانی و گفت وگوی آزاد برای برآورده سازی اهداف و نیازهای جوامع ذی نفع همکاری، مشارکت و فعالیت کنند.

جامعه مدنی

جامعه مدنی تجلی توسعه یافتگی و پدیده دوران تجددگرایی انسان و مدافع حقوق خصوصی و صیانت کرامت شهروندان است. جامعه مدنی و نهادهای مدنی در حکومت های دموکراتیک، در همکاری با دولت، فعالیت های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی مردم را تسهیل می کنند. نقش اساسی جامعه مدنی وادار کردن قانونی سازمان های دولتی، مراجع قضایی، سازمان های خدماتی و بخش خصوصی به انجام شفاف وظایف، مسوولیت ها و تعهدات آنهاست تا جریان امور جامعه در مسیر سلامت و اعتماد عمومی حرکت کند.

مهم ترین سنجه های جامعه مدنی کنشگر عبارتند از:

جامعه مدنی نماد موازنه قدرت و اعتماد میان توده مردم از یک سو و بین مردم و دولت از سوی دیگر است.

جامعه مدنی ساختار ارتباط هماهنگ اقشار مردم به یاری اندیشه ورزی و ترویج گفت وگو است.

جامعه مدنی تامین کننده حقوق شهروندی و عدالت اجتماعی است.

جامعه مدنی مطالبه گر شفافیت و پاسخگویی در ارکان دولت است.

جامعه مدنی پشتیبان قانونی نهادها، انجمن ها، سندیکاها، کانون ها و غیره است.

جامعه مدنی مروج رواداری و گفت وگو و مداراست.

جامعه مدنی پلی است بین مردم و دولت.

جامعه مدنی چرخش قدرت در حاکمیت را نظارت مراقبت و مدیریت می کند.

جامعه مدنی هوادار محیط زیست و توسعه پایدار است.

جامعه مدنی هوادار و پشتیبان قانونی دولت مسوولیت پذیر شفاف و خدمتگزار است.

جامعه مدنی و نهادهای مدنی و نهادهای دولتی کارآمد به هم پیوسته و لازم و ملزوم یکدیگرند. به سخن دیگر جامعه مدنی با حضور فعال نهادهای مدنی شکل می گیرد و نقش آفرین می شود. نهادهای مدنی معمولا در ۴ حوزه اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی توسط گروه های ذی ربط و همسو به شکل غیردولتی و غیرانتفاعی و داوطلبانه شکل می گیرند.

در جامعه مدنی، رشد اقتصادی بخش خصوصی رقابتی منجر به پدید آمدن بنگاه های اقتصادی قدرتمند با داد و ستد جهانی و حامی دولت متکی به درآمدهای مالیاتی و عوارض بازرگانی (بدون نفت) و نظایر آنها می شود. حضور احزاب، نهادهای مدنی بسان سندیکاها، انجمن ها، جمعیت ها، خیریه ها و غیره درکنار اقتدار بنگاه های اقتصادی بزرگ، سبب برقراری توازن قدرت بین دولت و جامعه و موجب جایگزینی مناسبات سنتی با موازین قانونی و عدالت اجتماعی می شود.

نهادهای مدنی

نهادهای مدنی هسته های درون جامعه مدنی به شمار می روند که به جامعه مدنی معنا و هویت می بخشند. در جامعه مدنی سازوکارهای تشکیل انجمن های علمی و فنی، نهادهای فرهنگی، اتحادیه های اصناف و پیشه وران، احزاب، انجمن های خیریه، بنیادها (انتفاعی و غیرانتفاعی) به منظور برقراری مناسبات مدنی با دولت و پشتیبانی از حقوق شهروندی مردم ساماندهی می شوند. پیدایش جامعه مدنی و نهادهای مردمی (سمن ها) فقط در نظام های دموکراتیک که چرخش قدرت توسط مردم انجام می شود؛ عملی و تاثیرگذار است. هویت نهاد و انتظارات اجتماعی از نهادها در جامعه مدنی پویا را می توان در عبارات زیر خلاصه کرد:

۱- هویت هر نهاد مدنی، یا صنفی و تخصصی به پروانه کار، ساختمان مرکزی، تعداد اعضا و دارایی هایش نیست .

۲- نهادهای مدنی، صنفی و تخصص کانون های تولید فکر و الهام بخش جامعه مدنی هستند.

۳- هویت، معنویت و کاریزمای هر نهاد به وسعت ارتباطات و اثرگذاری آن بر دولت و جامعه در راستای تامین نیازهای اجتماعی ویژه هر نهاد با رعایت مسوولیت های اجتماعی نهاد است.

۴- هر نهاد باید بتواند ارزش های ذاتی، ظرفیت ها و قابلیت های اعضا و توانمندی های خود را به جامعه ارایه کند.

۵- الگوی رفتاری و پایداری نهادها در ظرفیت سازی و تاثیرگذاری درازمدت در جامعه سبب پیدایش هنجارها و سنت های فرهنگی نهاد می شود.

۶- هر نهاد صنفی یا هر نهاد مدنی باید در پی کسب شجاعت و اقتدار حضور در عرصه گفت وگو و تعامل با دولت و دیگر نهادها برآید.

۷- توسعه در کشور، محصول و مرهون ارتقای پیوسته و بدون وقفه بخش خصوص رقابتی، نهادهای صنفی و مدنی است.

لذا حضور نهادهای مدنی و بخش خصوصی کنشگر؛ مصداق شکل گیری و اقتدار جامعه مدنی است. جامعه مدنی با اقتدار به یاری نقش آفرینی نهادهای مدنی، صنفی و تخصصی در ایجاد تغییر و تحول در ساختار فکری، فرهنگی جامعه شکل می گیرد.

سرمایه اجتماعی

از مهم ترین مولفه های توسعه اجتماعی می توان به سرمایه اجتماعی یا همبستگی اجتماعی در سلسله مراتب اهداف توسعه اشاره کرد. توجه روزافزون به کرامت و منزلت انسان و نقش سازنده و خلاقی که می تواند در توسعه ایفا کند، سبب شد تا کارشناسان و صاحب نظران در سایه معرفت و اخلاق به تکوین و تحول «سرمایه اجتماعی» که تجمیع قابلیت ها و توانمندی های افراد جامعه و لازمه توسعه اجتماعی است، بپردازند.

سرمایه اجتماعی یا بنیان معنوی و ارزشی جامعه، مفهوم فراگیری است که بازتاب وسیع آن در جامعه به شکل های گوناگون همبستگی اجتماعی، اعتماد، صداقت، فداکاری، همکاری، همدلی، مشارکت، یاری رسانی، قاعده مندی و قانون پذیری تجلی می کند. برآمد این جمع گرایی و همدلی مسیر توسعه فراگیر و پایدار را هموار، توسعه پذیری کشور را ضمن حفاظت از سرمایه های ملی و منابع طبیعی میسر و تامین رفاه و آسایش جامعه و نسل های آینده را ممکن می سازد.

در نتیجه نهادهای مدنی با حمایت سرمایه اجتماعی منسجم و کنشگر درون خود؛ پیشران یا پیش شرط دموکراسی شناخته شده و به عنوان میانجی رابطه بین شهروندان و دولت را تسهیل و اعتماد فیمابین را تقویت می کنند. در جامعه های دموکراتیک شهروندان از مسیر سازمان های دولتی در ساختار ملت- دولت و با پشتیبانی سمن ها به منافع و اهداف قانونی و مشروع خود دست می یابند.

متاسفانه در ایران این اتفاق نیفتاده است. چون شکل گیری جامعه مدنی و سرمایه اجتماعی سبب به چالش کشیدن ناکارآمدی دولت ها، انحصارات دولتی، اقتصاد دولتی و غیره می شده؛ لذا با مخالفت دولت های تمامت خواه، متکی به درآمدهای نفت و بی نیاز از بخش خصوصی روبه رو شد. در غیاب ساختار ملت- دولت؛ نه جامعه مدنی، نه نهاد مدنی، نه شهروند و نه کرامت انسان؛ هیچ یک مفهوم عینی پیدا نمی کنند.

ضرورت تولید فکر در ایران

ایرانیان بر اقلیم ویژه ای نشسته اند. درجاده تاریخی ابریشم بر سر راه شرق و غرب و جنوب و شمال؛ برخوردار از حساس ترین ویژگی های ژئوپولیتیکی سرزمینی، با حدود ۵ هزار کیلومتر ساحل آبی، دارای منابع غنی نفت، گاز و معادن زیرزمینی در پهنه وسیع کشور. بنیانگذار بزرگ ترین امپراتوری ها با قدیمی ترین تمدن در جهان، پیشتاز عرصه علم و دانش است زمانی که غرب در دوران تاریک قرون وسطی سیر می کرد. از همه مهم تر برخوردار از مردمی باهوش، کوشا و تلاشگر.

انتظار نمی رفت ایران با آن همه ویژگی های برشمرده و افتخارات تاریخی تا این حد عقب مانده بماند. عقب ماندگی کنونی ناشی از نبود اعتبارات، منابع، دانش، فناوری، تجهیزات، سرمایه کارشناسی و تخصصی و نظایر آنها نبوده و نیست بلکه در میان انواع علل توسعه نیافتگی، دشوار بتوان سهم عامل انسانی در توسعه ناپذیری را نادیده انگاشت. هیچ گاه در طول تاریخ ایران به اندازه ۳ دهه اخیر از حضور جمعیت انبوه و پرشمار ناموران، فیلسوفان، دانشمندان، اساتید، اندیشمندان و روشنفکران برخوردار نبوده اما به گونه باورنکردنی بیشتر از پیش با زوال، فرسودگی و گسیختگی اجتماعی و چیرگی فقر و درماندگی اقشار گوناگون جامعه روبه رو شده است. صرف نظر از درجات ممتاز علمی و دانشوری جمعیت انبوه نخبگان و وجود سطح بالای تخصص و ورزیدگی آنها در پژوهش و تحلیل و برنامه ریزی اما از تولید فکر، پیدایش اندیشه های نو، ترویج فرهنگ گفت وگو و آموزش فکر کردن و تمرینات گفت وگو که دو سنجه اصلی برای دسترسی به توسعه است، غافل شده اند.

البته محدودیت در فرآیند آزاد تولید فکر و اندیشه ورزی در ایران تازگی ندارد و ریشه های آن را در متون تاریخی می توان جست وجو کرد. یکی از مهم ترین عوامل عقب ماندگی ایران و از شاخص ترین نشانه های توسعه ناپذیری ایرانیان نبود عادت به تولید فکر، اندیشه ورزی، ورزیدگی و مهارت در گفت وگو های سالم و نتیجه گیری عقلانی از خرد جمعی است. متاسفانه این کمبود اساسی ریشه های تاریخی دارد.

بعد از نزدیک دو سده سلطه اعراب بر ایران، برای حدود ۸۵۰ سال ایران بدون حکومت مقتدر مرکزی شاهد حکومت های ریز و درشت ملوک الطوایفی نابسامان در حال جنگ و گریز بود. از سوی دیگر چراغ فروزان علم و تفکر که در سده چهارم هجری (دهم میلادی) به اوج رسیده بود و دوران زرین تاریخ بعد از اسلام خوانده شده، از اواسط قرن پنجم هجری (یازدهم میلادی) رو به خاموشی گذاشت و فرآیند اندیشه و تولید فکر تا انقلاب مشروطیت برای نزدیک ۸۰۰ سال متوقف شد.

ترکیبی از شرایط نامناسب و محدود اقلیمی، اقتصاد معیشتی حداقل، ستم حاکمان جبار در محیط نا امن و بی ثبات، جنگ و سرکوب، قتل عام، اخاذی به علاوه امتناع از اندیشه و تولید فکر، مردم را در چرخه ای از شرایط بد زیستی قرار داد که سبب نهادینه شدن خلق و خوی منفی واپسگرانه شد. افول تفکر و خردورزی در چندین سده، همراه با ناامنی و بی ثباتی، دلواپسی و هراس در شرایط اقلیمی نامساعد، ستم و سرکوب حکام جابر اثرات سویی بر کنش و منش و اخلاقیات توده مردم وارد کرد که این خلق و خوی منفی و ناهنجاری های رفتاری مدام بازتولید می شود و به آغازگاه ویران گر خود بازمی گردد و توسعه پذیری را دشوار و به تاخیر می اندازد.

اهمیت تولید فکر و مهارت گفت وگو

یکی از مهم ترین ابزار و الزامات توسعه پذیری که در افراد، در نهادها، در جامعه و در دولت دیده نمی شود برخورداری از مهارت در گفت وگو (دیالوگ)، رواداری، مدارا، بردباری در شنیدن و تحمل نظرات مخالف و دوری گزیدن از مجادله و مناظره برای برنده شدن و حرف خود را به کرسی نشاندن است. سبب این کمبود اجتماعی در جامعه، نهادها و در دولت، ناشی از نبود فرهنگ و آموزش گفت وگو در خانواده، مدرسه، دانشگاه و سازمان های دولتی بوده که غالبا امور کشور در ادارات و نهادهای دولتی با دستور، بخشنامه و نظر روسا و داوری مقامات اداره می شود. از گذشته های تاریخی دور، مقتضیات سیاسی و اجتماعی کشور سبب شکل نگرفتن نهادهای اجتماعی و اقتصادی و دست نیافتن مردم به مهارت تفکر،گفت وگو و مواجهه با دشواری ها و ردیابی اصولی مسائل شده است.

بسیاری از ابربحران های کنونی، ناکامی ها و نارضایتی های جاری ناشی از اسارت سیاستمداران دولتمردان و تصمیم سازان و عموم مردم در شبهات و توهمات ذهنی آنهاست که با سرشت تعصب و جزم اندیشی نهادینه شده و توانمندی تفکر واقع گرانه و گفت وگو برای تازه شدن تفکر عقلانی را به سبب خودرایی و خودمحوری از دست داده اند. همان گونه که تقدیرگرایی و سرگردانی بین سنت و مدرنیته نیز از مصادیق اسارت فکری، تعصب و جزم اندیشی به شمار می آید.

اکثر مردم و بیشتر مدیران هنوز نیاموخته اند که ماهیت و سرشت تولید فکر و گفت وگو استدلال منطقی و مستند به پیدایش گنجینه ای از دانش، آگاهی و معرفت جمعی درون نهادها منجر می شود و باورهای نو و اندیشه های کارساز به بار می آورد. متفکر یا تولیدکننده فکر؛کسی است که از ظرفیت و توانایی تغییر، تازه تر شدن و نوتر شدن برخوردار بوده و همواره طرحی نو برای بهبود زندگی و رفتار اجتماعی جامعه داشته باشد.گروه های اجتماعی، سیاسی، مذهبی به نسبت منافع و مصالح درون گروهی در بند و در اسارت شبهات و توهمات خود بوده، توان و تمایل مفاهمه و درک دیگری را ندارند. تفکر واقع گرایانه و گفت وگوی عقلانی همراه با مدارا و رواداری ریشه هدفمندی و اندیشه ورزی خردمندانه در راستای توسعه موزون و پایداراست.

از آنجا که بیشتر مردم، صاحب منصبان، مقامات دولتی و سیاست گذاران، کارشناسان و مدیران نسبت به انباشت توهمات، شبهات و تناقضات ذهنی خود اشراف ندارند و بعضا لجوجانه و یکجانبه بر تحمیل نظر خود پافشاری می کنند، می توان به ارزش بنیادین و نقش تحول آفرین ورزیدگی در کسب مهارت تفکر و گفت وگو پی برد. نتیجه ورزیدگی در کسب مهارت تفکر و گفت وگو؛ انتقال آگاهی و دانش بین طرفین گفت وگو است تا فهم و باور مشترک از وضعیت تازه که پیش از گفت وگو در هیچ یک از طرفین وجود نداشته، حاصل شود. به سخن دیگر؛ در فرآیند تفکر درست و گفت وگوی آزاد و شفاف به دور از مجامله و تظاهر؛ واقع گرایی و واقع بینی جانشین شبهات و توهمات نهادینه می شود.

گفت وگو با مجادله و مشاجره تفاوت اساسی دارد. در مشاجره و مجادله؛ اصل بر برنده شدن و غلبه است و نه دستیابی به فهم مشترک برای هدف های نهادها. در حالی که کارکرد گفت وگو تلاش و کوشش عقلانی جمعی برای دوری گزیدن از شبهات و باورهای نادرست و اصلاح فرآیند تفکر درست و راهگشاست.

دیوید بوهم فیزیکدان امریکایی انگلیسی تبار، نظریه پرداز فیزیک کوانتومی، ذهن کوانتومی، مغز هولونومیکی و... بر این باور بود که پیدایش بسیاری از اختلافات؛ ناسازگاری ها و دشمنی های شخصی و گروهی ناشی از آموخته های فرد از محیط پیرامون و ذهنیت انسان در فرآیند رشد اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و مذهبی شکل گرفته و جهان بینی، گرایش ها، رویکردها، باورها و داوری های افراد را می سازد. به سخن دیگر هیچ تغییری در وضعیت بیرونی زندگی جوامع و اقوام بشری بدون تغییر و تحول درونی ناشی از آموخته ها ی افرادی که آن جوامع را تشکیل داده اند، امکان پذیر نیست. با این تحلیل شیوه تفکر انسان؛ جدا از درجات دانشگاهی و مهارت های تخصصی، تاثیر گرفته از آموخته ها، دیدگاه ها، باورها و جهان بینی فرد است مگر اینکه خودخواسته در پی تحول، تغییر و نگرش های تازه باشد.

از این رو شیوه گفت وگوی آزاد بستری فراهم می کند تا افراد در نشست های نهادها برای گفت وگو به پندارهای شخصی خود پی برده و از خویشتن فهم تازه ای بیابند. در سایه پیدایش فهم تازه از خود؛ گرایش به دفاع از رای و اصرار به تحمیل نظرشخصی به دیگران بین اعضای نهاد کاهش یافته و سرانجام در فضایی سرشار از همدلی و همسویی روابط تازه ای درون نهاد شکل می گیرد. در این حالت ادامه برقراری گفت وگو مستلزم خویشتنداری، بردباری، اصلاح پذیری و دقت است زیرا هدف از گفت وگودر نهادها فهم ماهیت واقعی باورها و تبلور ذهنیات یک یک افراد حاضر در گفت وگو در راستای هدف ها و ماموریت های نهادهاست.

از آنچه گفته شد؛ نتیجه می شود که بین فکر کردن و تفکر انسان تفاوت زیادی وجود دارد. فکر کردن به زمان حال و کار در حال انجام مربوط می شود و تفکر واکنش و بازتاب جهان بینی و نگرش نهادینه ذهن انسان از گذشته است. به این سبب بسیاری از تلاش های کنشگران جامعه مدنی ناخواسته قربانی غرایز و نظرات شخصی و دفاعیات تعصب آمیز از نظریه های رایج و وابستگی های سنتی شده و در نتیجه مشارکت خلاق در راستای اهداف نهاد را از دست می دهند. تجارب روزمره نشان داده که بیشتر افراد در هر مقام و مرتبه ای اسیر ناسازی(تناقضات) شبهات، توهمات، نیات و اعمال خود هستند. به سخن دیگر فرهنگ یک فرد بنا به شیوه تفکر و جهان بینی او ممکن است رهنمون های نادرست و گمراه کننده بدهد که در فضای گفت وگوی آزاد امکان اصلاح و انتخاب راه درست تر فراهم می شود. نکته جالب و قابل ذکر این است که اگر در جمعی همه به اتفاق با امری موافق باشند نشانه درست بودن رای و تصمیم نیست زیرا ممکن است همه رای دهندگان از جهان بینی مناسبی برخوردار نباشند.

تفکر سیستمی در نظریه سیستم ها

از دهه ۱۹۶۰ میلادی؛ نظریه های متفاوتی برای بهبود تولید فکر ارایه شده و دانشمندان این حوزه بر این داوری هستند که تفکر درست و راهگشا تفکر سیستمی یا ابزاری است برای حل مسائل از طریق برقراری تعادل بین تفکر کلی نگر و تفکر جزیی نگر. رعایت اصول تفکر سیستمی از پیدایش عواقب ناخواسته و خلاف جلوگیری کرده و نشان می دهد که اتفاقات کوچک و بی اهمیت چگونه کل سیستم را مورد مخاطره قرار می دهد.

سیستمی که در چارچوب دانش مدیریت سیستم ها ساخته شده باشد، دوام آورده و رفته رفته با ویرایش قواعد کامل می شود. ساختار و ماهیت سیستم مانع می شود که اعضای نهاد،گروه یا اتاق فکر برای خوشامد دیگران تمایل به همسویی با آنان نشان داده و از انتقاد دیگر اعضا هراسان و نگران شوند. اگر در نهادی چنین اتفاقی بیفتد، نهاد هویت و ماهیت خود را از دست می دهد. همچنان که نهادهای پر سابقه موجود مانند ۳۸۰ انجمن علمی و بیش از ۸۰۰ نهاد مدنی(سمن ها) و انواع شوراها و تشکل های کوچک و بزرگ دیگر نتوانسته اند به رغم ظرفیت های بالای اعضای خود؛ عملکرد رضایت بخشی ارایه دهند.

تفکر سیستمی سبب می شود جریان آزاد اطلاعات برقرار و اعضا احساس خوبی برای شنیدن نظرات مخالف و رادیکال دیگران داشته باشند؛ از این رو از لابی کردن و راضی کردن افراد نهاد باید خودداری شود تا چالش فکری و تضاد اندیشه سبب پیشرفت نهاد شود زیرا سرعت در پذیرش نظرات و رضایت برای سازش و احتراز از برخورد و رفتار قهرآمیز به زیان اهداف سیستم تمام می شود.

سیستم متکی به قواعد علمی سبب اقتدار نهادها و بنگاه ها می شود و درون سیستم کارآمد افراد قاعده مند، منضبط سبب کارآمدی و پیشرفت نهاد و بنگاه می شوند.

با دستیابی هیات مدیره های نهادها و مدیران سازمان ها به مهارت تفکرسیستمی در اتاق های تولید فکر، راه برای هدف گذاری،تعریف ماموریت ها، تدوین چارچوب تفکر سیستمی و نقشه راه رسیدن به هدف های نهادها با انتخاب راهبردهای علمی و منطقی میسر می شود.

جامعه گرفتار تقدیرگرایی و سرگردان بین سنت و مدرنیته کماکان میراث دار قرن ها سرکوب و تحقیر حکومت های مستبدی است که یک هزار سال آن با حکومت های ایلی سپری شده است. هما ن طورکه پیش تر گفته شد، شیوه تفکر انسان جدا از درجات دانشگاهی و مهارت های تخصصی تاثیر گرفته از آموخته ها، دیدگاه ها، باورها و جهان بینی افراد است مگر اینکه خود خواسته در پی تحول، تغییر و نگرش های تازه باشد. هیچ تغییری در وضعیت بیرونی زندگی جوامع و اقوام بشری بدون تغییر و تحول درونی ناشی از آموخته های افرادی که آن جوامع را تشکیل داده اند امکا ن پذیر نیست. جامعه برای توسعه پذیری ابتدا با درس آموزی از تاریخ باید در پی خویشتن شناسی و خودپالایی برآید تا با فکر کردن درست و توان گفت وگوی آزاد بتواند نقشه راه آینده را ترسیم کند. در عموم مردم حتی اغلب دانشگاهیان، متخصصان و کارشناسان جامعه می توان به موارد قابل اعتنایی از جزم اندیشی، خودمحوری، خودشیفتگی در اندیشه ورزی و کمی ظرفیت در توانمندی گفت وگو و مدارا پی برد.

برخلاف ورود ظاهری کشور به عرصه فناوری های نوین و تشکیل شرکت های دانش پایه به بیش از ۵ هزار شرکت و سطح تراکنش مالی تا ۹۰ هزارمیلیارد تومان تا سال ۱۳۹۷ ولی بر پایه انواع شاخص های جهانی توسعه اقتصادی و اجتماعی می توان انتظار داشت استعدادها و قابلیت های دانشی جوانان کشور بسان بقیه بخش خصوصی قربانی ناکارآمدی بروکراسی سرگردان دولت شود.

با آنچه در این نوشتار آمد؛ جامعه برای حرکت به سوی توسعه به غیر از مجموعه سنجه های لازم برای توسعه پذیری به ۳ ابزار کلی دیگر نیاز دارد:

پالایش تفکر نهادینه در افراد

توانایی تولید فکر و نظریه تازه

مهارت گفت وگو، مدارا، رواداری، خویشتن داری، آمادگی تغییر تفکر نهادینه در خود

زیرا سرشت تولید فکر و گفت وگو، استدلال منطقی و مستند به پیدایش گنجینه ای از دانش، آگاهی و معرفت جمعی درون نهادها منجر می شود و باورهای نو و اندیشه های کارساز به بار می آورد. در جهان پیچیده و رقابتی امروز باید چابک و هوشیار و بهنگام بود. مدیریت کشورها، سازمان ها، نهادها و تشکل های تولیدی و صنعتی با تکیه بر حافظه سازمانی شفاف به رویکرد تازه و نگاه های نوتر نیاز دارند. اتخاذ تصمیمات دانش پایه، الگوهای و رفتار های سیستمی، ساختار نهادی و سارمانی یادگیرنده، نقشه راه برای عملیاتی کردن نگاه ها و رویکردهای نو، حفاظت محیط زیست و حمایت از توسعه پایدار از جمله فرازهای قابل تامل در حکمرانی خوب کشورها و حکمرانی موفقیت آمیز تشکل های اقتصادی و هرگونه نهاد است.

در ادبیات اقتصادی و در ادبیات کسب وکار دهه اخیر کشور هدف ها و ماموریت های نو و دلنشینی دیده شده؛ بسان: خدمات تخصصی مشاوره ای، توسعه فناوری و تولید محصولات نوین، نظارت بر تحقیقات و اجرا، توسعه کارآفرینی، توسعه کسب و کار، ورود به بازارهای جهانی، حمایت از بخش خصوصی و... ولی در عملکرد و کارنامه دولت رشد منفی اقتصادی، بیکاری، ناامیدی و ناهنجار دیده می شود. در همین راستا از بهاروند در وزارت خارجه نقل شده که در ۱۳ سال گذشته ۱۲۶ میلیارد دلار از کشور خارج شده و تنها به کانادا ۴۰۰ هزار نفر مهاجرت کرده اند. این تعاریف با تعریف توسعه موزون و توسعه پایدار سازگار نیست. تولید فکر، عقلانیت و گفت وگو می تواند به این تناقضات پایان دهد.

تمایل به نوآوری و ورود به عرصه رویکردهای نو و اقتصاد دانش پایه و الگوهای سیستمی با ادامه رفتارهای مدیریت کلاسیک ناکارآمد دهه های پیش جز شکست و ناکامی راه به جایی نمی برد. اگرچه خیلی دیر شده ولی چاره ای نیست جز نهادگرا شدن جمعیت انبوه فیلسوفان، نخبگان، دانشگاهیان و روشنفکران در کار جمعی و گشایش باب گفت وگو با حاکمیت برای تشریح و تفهیم علمی و مستند دشواری های جامعه و کشور. برهم افزایی فضایل روشنفکران و کارشناسان دغدغه مند در نهادهای روشنفکری می تواند اقتداری به نهادها ببخشد که حاکمیت صلب و نفوذناپذیر را مشتاق شنیدن صدای آنان کند. تا با سهیم کردن عناصر اهل تساهل پیرامون و درون حاکمیت در گشایش باب گفت وگو و کاهش فاصله مردم و نهادها با حاکمیت موفق شوند.

ساختار فیزیکی نهادهای موجود کشور برای شکل گیری سرمایه های اجتماعی و اتخاذ تدابیری برای گشودن راه گفت وگو و تعامل با دولت با اتکا به پشتوانه هزاران نفر فرهیخته عضو نهادها، می تواند به تهیه نقشه راه عبور از بحران منتهی شود. مشروط بر اینکه نهادها، ساختار فکری، معنوی و گفتمانی مناسب خود را تقویت و آماده پذیرش گفت وگو، رواداری، مدارا، صبوری، تحمل نظر مخالف، ترویج تفکر سیستمی و انتخاب راهبردهای عقلانی در چارچوب خرد جمعی شوند.

پیشرفت نهادهای مدنی، صنفی و تخصصی در جامعه، شاخص توسعه پذیری جامعه است، زیرا اثرات کارآمدی نهادها را می توان در منش و رفتار نهادها و اعضای آنها، در سرمایه اجتماعی کشور، در پارادایم شیفت دولت و رعایت حقوق شهروندی مردم مشاهده کرد. پس باید به ایجاد و تقویت سرمایه اجتماعی درون نهادها و ترقی سطح اقتدار نهادها پرداخت.

دکتر احمد آل یاسین 
روزنامه دنیای اغتماد


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید