تاریخ آخرین ویرایش : سه شنبه،31-2-1398
تعداد بازدید :267

جای خالی منابع طبیعی در دروس‌ دانشگاه

زمانی که پوشش‌های گیاهی جنگل‌ها، مراتع و اراضی کشاورزی تخریب و خاک‌ آن‌ها لخت شود، بر اثر فرسایش آبی، خاک از میان می‌رود و بر اثر آن، بارش‌ها به‌جای نفوذ در سطح دامنه‌ها، جاری و رواناب ایجاد می‌شود. پیوستن روان آب‌ها تجمع آب به میزان بیش از گنجایش رودخانه‌ها را به همراه می‌آورد و در نتیجه سیل پدید می‌آید که در این میان ۲ عامل اصلی در ایجاد سیل در کشور مؤثرند که توسط آن صورت می‌پذیرد: اول، تخریب اکوسیستم‌های طبیعی شامل جنگل، مرتع، بیابان و کشاورزی به عنوان اکوسیستم دست‌ساز انسان و دوم، عوامل مهندسی شامل طراحی شهرها و روستاها، پل‌ها، جاده‌های شهری و روستایی و ایجاد سازه‌ها برای مهار سیل. با توجه به این که مناطق پنج‌گانه اکولوژیک کشور عبارتند از جنگل‌های شمال کشور(هیرکانی)، ارسباران، زاگرس ایرانی و تورانی و خلیج فارس و عمان، می‌توان گفت که وسعت و پراکندگی منابع طبیعی تجدیدشونده که بیش از ۸۰درصد از سطح از کشور را به خود اختصاص داده و پدیده‌های اجتماعی و اقتصادی حاکم بر آن در طول ادوار گذشته موجب دخالت‌های غیراصولی در این منابع شده است، تا آنجا که خرابی‌های به‌جا مانده از سیل را نمی‌توان در یک دوره کوتاه‌مدت بازسازی کرد.

در حال حاضر عوامل بسیاری در ایجاد اختلال در چرخه طبیعی حیات در فلات ایران نقش دارند آستانه حساسیت چرخه طبیعی حیات نسبت به عوامل مخرب، بسیار بالاست، به گونه‌ای که در مقابل هر پدیده جدید بیرونی و تحمیلی، به سرعت واکنش نشان می‌دهد.

سلسله جبال زاگرس از کنار دریاچه «وان»‌ در ترکیه آغاز می‌شود و استان‌های آذربایجان غربی، کردستان، کرمانشاه، ایلام، لرستان، چهارمحال و بختیاری، اصفهان، کهگیلویه و بویراحمد، فارس و بخش عمده‌ای از استان خوزستان را در پر می‌گیرد. طول تقریبی این رشته جبال به حدود یک هزارو۴۰۰ کیلومتر و مساحت آن حدود ۶هزار کیلومتر مربع تخمین زده می‌شود و رودخانه‌های بزرگی مانند کرخه، زاینده‌رود و کارون که دومین رودخانه بزرگ جهان با طول ۸۵۰ کیلومتر است، از این کوه‌ها سرچشمه می‌گیرند. حوزه‌های آبخیز تمامی مناطقی که در شمال، غرب و شمال غربی کشور از پوشش‌های جنگلی، مراتع و کشاورزی پوشیده شده‌اند و دلیل اساسی آن تخریب جنگل‌ها، مراتع و کشاورزی در حوضه‌های بالا است ۲ رشته کوه البرز و زاگرس پوشیده از جنگل و مرتع است که در نوع خود در دنیا بی‌نظیر است، ولی به دلیل تخریب جنگل‌ها، مراتع و کشاورزی در اراضی جنگلی، تقریباً می‌توان گفت که جنگل‌های زاگرس در معرض خطر نابودی است.در ایران سالانه ۶۳هزار هکتار از جنگل‌های البرز و زاگرس تخریب می‌شود که دلیل آن استفاده‌های بیرویه چرای دام است. امروزه ۲ تا ۵ر۲ برابر ظرفیت مراتع کشور دام وجود دارد که عامل اصلی تخریب مراتع محسوب می‌شود. در اینجا به ارزش اکولوژی، زیست محیطی و اقتصادی جنگل‌های کشور به‌شرح زیر اشاره می‌شود:

ـ هر هکتار جنگل ۱۶۰۰مترمکعب آب را وارد منابع آب‌های زیرزمینی می‌کند.

ـ هر هکتار جنگل حدود ۲۵تن اکسیژن به وجود می‌آورد.

ـ کاهش تبخیر رطوبت خاک به میزان ۴۰درصد.

ـ افزایش رطوبت نسبی هوا به مقدار ۱۰درصد.

ـ افزایش ۲۰درصدی ضریب نگهداشت رطوبت خاک (لاشبرگ درختان تا ۱۳برابر وزن خود آب جذب می‌کند).

ـ نقش ارزشمند در جلب گردشگران و سایر جاذبه‌های آن که می‌تواند شرایط مناسبی را فراهم سازد.

ـ سهم و اهمیت تولید اکسیژن، هر فرد در شبانه‌روز به‌طور متوسط یک کیلوگرم غذا، ۵ر۱ کیلوگرم آب و ۱۶ کیلوگرم هوا مصرف می‌کند.

ـ هر گرم بنزین ۱۴ گرم اکسیژن هوا را می‌گیرد و هر لیتر آن ۱۷۱۱گرم دی‌اکسید کربن تولید می‌کند. همچنین هر هکتار جنگل و مرتع سالانه ۵ر۲تن اکسیژن تولید و ۵ر۴ تن گازکربنیک جذب می‌کند.

به گزارش بانک جهانی، بیشترین خسارات ۲۵هزارو۵۰۰ میلیاردریال در بخش آب و ۲۲هزارو۶۰۰ میلیارد ریال در بخش منابع طبیعی ایران بوده است و بررسی شاخص‌های جهانی نظیر شاخص‌های عملکرد زیست محیطی کشور نشان‌دهنده روند نزول ایران در رتبه‌بندی جهانی است. (در سال ۲۰۰۸ میلادی سقوط ۱۴ پله‌ای).

عوامل مهندسی سیل اخیر: گفتنی است که براثر سیل اخیر در کشور حدود ۱۲هزار کیلومتر جاده‌های شهری و روستایی تخریب شده ۴۵۰ شهر و روستا زیر آب رفته و بیش از ۴۰۰ دهنه پل تخریب شده است، که باید پرسید دلیل آن چه بوده و در این میان کدام ارگان مقصر بوده است؟

مهندسان عمران، راه‌ها و ساختمان‌ها که طراح جاده‌ها، پل‌ها و شهرها و روستاها هستند، آیا محیط‌‌های کاری خود را که محیط‌های طبیعی است به‌خوبی می‌شناسند و آنان چند واحد تحصیلی در دانشگاه از دروس منابع طبیعی و محیط زیست را گذرانده‌اند؟ در تمامی دانشکده‌های فنی دنیا حداقل ۱۰ تا ۱۵ واحد درسی مربوط به محیط‌های طبیعی گنجانده شده است تا دانشجویان اکوسیستم را بشناسند، رودخانه‌ها را بشناسند و طراحی راه‌ها و پل‌ها را براساس دبی‌های با دوره برگشت ۵۰ و ۱۰۰ساله محاسبه کنند، تا اینکه پل تخریب نشود. کما این که سیل اخیر به ندرت پل‌های قدیمی را که بیش از ۱۰۰ سال قدمت دارند، تخریب کرده است، این پل‌ها طوری طراحی شده‌اند که جریان‌های بزرگ سیل را می‌توانند عبور دهند.

سالانه در کشور ما حدود ۵ر۲میلیارد تن خاک حاصلخیز تخریب و از دسترس خارج می‌شود. در شرایط فعلی سیل بیش از یک میلیون هکتار اراضی کشاورزی و چندین میلیون هکتار از جنگل‌ها و مراتع را تخریب کرده که حاصل آن گل و لای به‌جای مانده در شهر و روستاهای مناطق سیل‌زده است.

خسارت‌های سیل در اراضی کشاورزی ۶هزارمیلیارد تومان برآورد شده است و در این میان میزان خسارت در جنگل‌ها و مراتع مشخص نیست، اما مسلماً کمتر از اراضی کشاورزی نخواهد بود.

از آنجا که برای هر سانتیمتر مربع خاک در شرایط اقلیمی مرطوب مانند شمال کشور بین ۳۰۰ تا ۵۰۰سال زمان و در سایر مناطق خشک و نیمه‌خشک بیش از ۱۰۰۰سال زمان لازم است، این سؤال مطرح است که چگونه می‌توان خاک حاصلخیز از دست رفته بر اثر سیل را جبران کرد؟

دکتر حسن احمدی- استاد آبخیزداری دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران

برگرفته از روزنامه اطلاعات

 



نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید