تاریخ آخرین ویرایش : چهار شنبه،3-7-1398
تعداد بازدید :187

عبرت‌آموزی از کودتای ۲۸ مرداد

 

کمتر ایرانی رامی شناسم که با فرا رسیدن ۲۸ مرداد ۱۳۳۲متاثر نشود و به یاد دکتر محمد مصدق سر تعظیم فرود نیاورد. بزرگمردی که درس آزادی و رهایی از زیر یوغ استبداد را به ایرانیان آموخت وعلیرغم همه خدماتش، پس از پایان دوره زندان، باقیمانده عمر خویش را در حصر خانگی و انزوای سیاسی در قلعه احمد آباد گذراند ومزارش همان جایی است که آزادی با روح آدمی پیوندی ناگسستنی برقرار می‌کند ؛جایی که براحتی می‌توان تازیانه‌های روزگار را بر قامت کشورت ببینی. ‏

‏۶۶ سال از کودتای ۲۸ مرداد در کشور می‌گذرد. حادثه تلخی که به یکی از بحث برانگیزترین وقایع تاریخ معاصر ایران بدل شد وتحلیل‌های جدی میان طیف‌های مختلف سیاسی دربارة آن وجود دارد. ‏

افشای اسناد سازمان سیا واقعیات زیادی را در مورد این کودتا بازگو کرد. کودتایی که با طرح و حمایت مالی و اجرایی سازمان مخفی اطلاعات بریتانیا و آژانس اطلاعات مرکزی آمریکا، سیا بر ضدّ دولت محمد مصدق در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به انجام رسید و در پی موفقیت کودتا و سقوط کابینه دوم دولت ملی دکتر مصدق، سرلشکر فضل‌الله زاهدی عهده‌دار تشکیل کابینه جدید شد.‏

در طی این سال‌ها دوستان وفا دار دکترمحمد مصدق یکی بعد از دیگری به جرم آزاد اندیشی پس از تحمل مرارت‌های زیاد یکی بعد از دیگری به دیار باقی شتافتندو تنها بازماندگان این خاندان هم آنچنان از روز گار جفا دیده‌اند که دوست دارند در چشم همگان نادیدنی شوند. علیرغم کتاب‌های زیادی که در این مورد نوشته شده متاسفانه نویسندگان تن به مصاحبه ندادند که جای بسی تاسف است. برای اطلاع از رویدادهای این روز از اخبار روزنامه اطلاعات سال ۱۳۳۲طی روز‌های ۲۵ تا ۲۶ مرداد بدون هیچ گونه جرح و تعدیلی استفاده شده است که خالی از لطف نیست.

یکشنبه ۲۵ مرداد ماه ۱۳۳۲

یکساعت‌ونیم بعداز نیمه‌شب گذشته چند نفر از افسران گارد شاهنشاهی با کمک عده‌ای سرباز مسلح، بسرپرستی سرهنگ نصیری به منزل نخست‌وزیر رفته و بعنوان اینکه میخواهند نامه‌ای بدهند قصد اشغال خانه را داشته‌اند قبلاً نیز این افراد در شمیران وزیران خارجه و راه و مهندس زیرک زاده را بازداشت کرده و قصد داشتند با در دست گرفتن مراکز حساس پایتخت یک کودتای نظامی علیه دولت انجام دهند ولی این توطئه قبل از حصول نتیجه فاش گردید و در نتیجه علاوه بر آنکه دستگیرشدگان آزاد شدند عاملین توطئه و همچنین عده دیگری که نسبت به آنها سوءظن می رفت تحت تعقیب مأمورین شهربانی و فرمانداری نظامی درآمدند و تحقیقات درباره طرح‌کنندگان توطئه و مجریان آن آغاز گردید. صبح امروز نیز از طرف دولت ابلاغیه‌ای درباره جریانات دیشب صادر گردید. خبرنگاران ما از جریان وقایع مربوط به حادثه کودتای دیشب اطلاعات مفصل و جالبی جمع‌آوری کرده‌اند که در زیر از نظر خوانندگان گرامی میگذرد:

ابلاغیه دولت

از آغاز برنامه صبح امروز رادیو تهران در هر چند دقیقه یکبار گوینده رادیو اظهار می‌کرد: «هموطنان عزیز توجه فرمائید، توجه فرمائید در ساعت هفت صبح اعلامیه دولت باطلاع عموم خواهد رسید» و سپس برنامه عادی ادامه می‌یافت این اخطار تا ساعت هفت چند بار تکرار شد و هرکس به رادیو گوش می داد با بیتابی منتظر فرارسیدن ساعت ۷ بود. حدسهای مختلفی درباره مضمون این اعلامیه زده می‌شد و کسانی که علاقمند باطلاع از اخبار و جریانات سیاسی هستند بوسیله تلفن با یکدیگر ارتباط گرفته و از اطلاعاتی که ممکن بود داشته باشند جویا میشدند تا آنکه پس از خاتمه برنامه موسیقی، در حدود ساعت هفت، «سیگنال» (علامت) رادیو شروع شد و برخلاف معمول که چند لحظه معینی تا سر ساعت بیشتر دوام نمی‌یافت، ادامه پیدا کرد و حتی از چند دقیقه هم تجاوز کرد و این خود انتظار آمیخته بنگرانی شنوندگان را تشدید کرد تا آنکه سیگنال قطع شد و آقای فرهمند سرپرست اداره کل تبلیغات این اعلامیه را شخصاً دو بار در رادیو قرائت کرد: از ساعت یازده‌ونیم دیشب یک کودتای نظامی بوسیله افسران و افراد گارد شاهنشاهی بمرحله اجرا گذارده شد. بدین‌ترتیب که ابتدا از ساعت مذکور نفرات نظامی مسلح به شصت نیرو اسلحه دستی وزیر امور خارجه و وزیر راه و مهندس زیرک‌زاده را در شمیران توقیف کردند و برای توقیف، رئیس ستاد ارتش نیز بمنزلشان مراجعه نمودند ولی چون تیمسار ریاحی در ستاد ارتش مشغول کار بود دستگیری ایشان موفق نشد.

در ساعت یک‌ بعد از نیمه شب نیز سرهنگ نصیری رئیس گارد شاهنشاهی با چهار کامیون نظامی مسلح و دو جیپ ارتشی و یک زره‌پوش بمنزل آقای نخست‌وزیر آمده بعنوان اینکه میخواهد نامه‌ای بدهد قصد اشغال خانه را داشته است ولی چون محافظین منزل آقای نخست‌وزیر مراقب کار خود بودند بلافاصله سرهنگ مزبور را توقیف کردند.

توطئه‌کنندگان قبل از توقیف اشخاص تلفنهای منازل آنان را قطع کرده همچنین ارتباط تلفنی ستاد ارتش را با پادگان گارد شاهنشاهی باغشاه قطع و تلفن‌‌خانه بازار را بوسیله سرهنگ آزموده و همراهان مسلحش اشغال کرده بودند و معاون ستاد ارتش را که برای سرکشی بباغشاه رفته بود را همانجا توقیف نمودند. وزیرخارجه و وزیر راه و مهندس زیرک‌زاده را از توقیف‌گاه سعدآباد بوسیله چهار کامیون مسلح به شهر آورده و ستاد ارتش به تصور این که همکارانش قبلاً آنجا را اشغال کرده‌اند بردند ولی چون در آنجا وضع را مساعد ندیدند آنان را مجدداً بسعدآباد بردند و در توقیف‌گاه گارد شاهنشاهی تا ساعت پنج صبح نگاهداشتند. تیمسار سرتیپ عیانی معاون ستاد ارتش که از توقیف باغشاه رهایی یافته بود به سعدآباد رفته آقایان را به منازلشان برگردانید.

دوشنبه ۲۶ مردادماه

امروز در خیابان‌های تهران تظاهراتی صورت گرفت در نتیجه این تظاهرات عده‌ای مجروح و زخمی شدند در و پنجره یکی از مغازه‌های خیابان لاله‌زار شکسته شد. جمعیت کثیری برای شکستن مجسمه شاه به پارک شهر رفتند مجسمه‌های شاه در میدان‌های شهر خراب و پائین کشیده شد.‏ از ساعت هشت صبح امروز مثل روز گذشته دستجات مختلف در خیابان‌های لاله‌زار ـ استانبول ـ فردوسی و نادری در حرکت بودند در چند نقطه نیز یکی از افراد بر بالای سکویی رفته و سخنرانی می‌کرد. این تظاهرات تا مقارن ساعت ده ادامه داشت و در اغلب خیابان‌ها دسته دسته مردم به طور اجتماع مشغول تظاهرات بودند. ‏

زد و خورد در چهارراه لاله‌زار

موقعی که جمعیت مجدداً در چهارراه مخبرالدوله جمع شدند یک نفر از آنها شروع به صحبت نمود و در ضمن بیانات خود شعارهایی بر علیه دربار می‌داد و تقاضای تأسیس مجلس مؤسسان را می‌نمود و در خاتمه سخنرانی خود، مردم رابرای شرکت در یک جبهه واحد دعوت می‌کرد این تظاهرات بدون هیچگونه زد و خوردی در شرف خاتمه بود که یک نفر از میان جمعیت شعار مخالف داد ولی بلافاصله تظاهرکنندگان او را پایین کشیده و مضروب نمودند. در زد و خوردی که در این مغازه روی داد عده‌ای مجروح شدند مغازه‌داران خیابان لاله‌زار و استانبول در اثر وقوع این حادثه مغازه‌های خود را بسته تعطیل نمودند چون مأمورین انتظامی در این مورد غافلگیر شده بودند تظاهرکنندگان مجدداً شروع به شعار دادن و سخنرانی نمودند.

در همین حین دو کامیون از مأمورین انتظامی از خیابان استانبول به چهارراه لاله‌زار رسید و در صدد متفرق کردن مردم برآمدند عده‌ای در لاله‌زار جنوبی در حرکت بودند با چند نفر افرادی که لباس متحدالشکل داشتند و بعضی از آنها حامل بیل بودند برخورد نموده و مجدداً زد و خورد شروع شد و چون مأمورین انتظامی در محل حاضر بودند جمعیت را متفرق نموده و چند نفر از اشخاصی که بیل و چوب داشتند دستگیر نمودند.

مجسمه شاه سابق را پایین کشیدند

مقارن ساعت ده و نیم عده زیادی که حامل بیل و کلنگ بودند به قصد خراب کردن مجسمه شاه سابق به میدان ۲۴ اسفند رفتند. مأمورین فرمانداری نظامی که در محل حاضر بودند از انجام این عمل جلوگیری نمودند و در نتیجه زد و خورد مختصری در گرفت که دو نفر مجروح و چند نفر دستگیر شدند. پس از نیم ساعت جمعیت مزبور که در اطراف میدان متفرق شده بودند مجدداً با بیل و کلنگ وارد میدان شده پایه‌های مجسمه را خراب نمودند و در نتیجه مجسمه با جرثقیل پایین کشیده شد و عکس مصدق را به جای آن نصب کردند.

کودتا به روایت روزنامه اطلاعات

روز نامه اطلاعات درروز سه شنبه ۲۷ مرداد ماه در مورد کودتا آورده است که: اقدام شب یکشنبه گذشته عده‌ای از افسران با اتکای بقدرت نظامی که در اختیار داشتند گرچه مانند جنینی که در مشیمه خفه شود، پنج ساعت پس از آغاز کار، عقیم ماند و بلااثر گردید و ملت بیدار ایران با تظاهرات خود مراتب انزجار و تنفر خویش را از این اقدام زشت و ناهنجار به اندازه کافی اعلام داشتند و عکس العملی که در ظرف دو روز اخیر از جانب مردم بروز کرده بخوبی طرز تلقی عمومی را نسبت به آن واضح ساخته لیکن از این صحنه نمی‌توان غافل شد که کودتای نیم بند مزبور مانند هرکودتای دیگری اثرات ناگوار و مفاسدی در پی دارد که خواه‌ناخواه تا مدتی بجای خواهد ماند. یکی از نکات شایان توجه نفرت و انزجار شدیدی ست که قاطبه مردم ایران نسبت بعمل کودتا ابراز داشتند و نشان دادند نه مانند همه ملل جهان از آن حاصلی جز قطع کردن رشته امور جاری کشور و متزلزل ساختن اصول حکومت قانونی و از هم گسستن رشته زندگانی عادی کشور و بهم زدن نظم عمومی ندارد بشدت متنفرند و میدانند که کودتا هیچوقت برای ملت و کشور جز بدبختی و زیان حاصلی نداشته است. مخصوصا برای کشورما که درحال حاضر حساسترین مرحله یک مبارزه حیاتی و اساسی را طی می‌کند و بیش از هر موقع دیگر نیازمند آرامش، استقرار نظم عمومی و وحدت فکری و اتفاق ملت و تقویت حس احترام بقدرت قانون و حکومت قانون می‌باشد، خیلی بیش از مواقع دیگر از وقوع کودتا صدمه و زیان می‌بینند و اثرات نامطلوب آن از اوقات عادی بمراتب بیشتر و شدیدتر است.

حکومتی بر پایه دمکراسی ‏

دکتر علاالدین آذری - استاد بازنشسته تاریخ دانشگاه تهران درمورد کودتای ۲۸ مرداد به گزارشگر روز نامه اطلاعات می‌گوید: کودتای ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲حادثه‌ای بود که در زمان حکومت زمامداری دکتر محمد مصدق به وقوع پیوست وضربه هولناکی به روباه پیر بریتانیا وارد کرد.‏

وی با بیان این مطلب که انگلیسی‌ها همیشه درصدد بودند حکومت مصدق را سرنگون کنند با همکاری آمریکاییان این کودتا را پایه ریزی کردند می‌افزاید: دکتر مصدق انسان فرهیخته و سیاستمدار دلسوزی بود که می‌خواست حکومت ایران برپایه دمکراسی بنا شود و همیشه می‌گفت شاه باید سلطنت کند نه حکومت. از اینرو او ویارانش اعتقاد داشتند که حکومت ایران باید حکومت مردم بر مردم باشد. ‏

این استاد تاریخ دانشگاه تهران یاد آوری می‌کند: انگلیسی‌ها برای سقوط حکومت مردمی دکتر مصدق آمریکایی‌ها را جلو انداختند و آنان هم بخاطر ترس از نفوذ کمونیست‌ها و بخصوص توده‌ای ها دست به کار شدند. در آن سال‌ها توده‌ای‌ها خیلی فعال بودند به طوری که در شهر‌های ایران دست به تبلیغات گسترده برای حمایت از توده‌ای می‌زدندبه یاد دارم در آن زمان ۱۸ سال داشتم و تازه دیپلم گرفته بودم. طرفداران حزب توده مدام در شهرتنکابن (شهسوار سابق) متینگ برگزار می‌کردند و چون دوست قسم خورده‌ی روس‌ها و عاشق استالین بودند به سخنرانی می‌پرداختند. آنان که کثیف‌ترین و خائن‌ترین حزب ایران را پایه گذاری کرده بودند با گفتن تاواریش‌ها(رفقا) متحد شوید مردم را شستشویی مغزی می‌دادند. ولی ۳ روز بعد دیدیم ورق برگشت و کودتای ۲۸ مرداد و یا به قول خودشان رستاخیز ۲۸ مرداد اتفاق افتاد. در آن زمان آمریکایی‌ها نگران بودند روس‌ها ایران را هم مانند بعضی از کشورهای اروپایی شرقی ببلعند ازاینرو زمانی که انگلیسی‌ها ایده کودتا را مطرح کردند آمریکایی‌ها خودشان را جلو انداختند و با ایجاد ناامنی در کشور شرایط را برای کودتا مهیا کردند. به یاد دارم درآن دوران حقوق کارمندان دیربه دیرپرداخت می‌شد و مردم وضعیت اقتصادی پریشانی داشتند و این گونه زمینه را برای ایجاد کودتا فراهم کردند.

سازمان سیا با کمک نیروی نظامی و همچنین با جمع آوری اراذل و اوباش که در راس آنان شعبان جعفری ملقب به شعبان بی مخ بود با تهدید و ارعاب مردم از حکومت پهلوی دفاع می‌کردند وهمه اینها زمینه ساز کودتای ۲۸ مرداد ماه شد.‏

بیتا مهدوی

برگرفته از روزنامه اطلاعات 



نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید