تاریخ آخرین ویرایش : چهار شنبه،22-11-1399
تعداد بازدید :107

قرارداد ناکام گس گلشاییان

وقتی قرار شد درباره قرارداد گس گلشاییان بنویسم، به یاد چند قرارداد دیگر افتادم که صفاتی در پی دارند، مانند قرارداد ننگین ترکمانچای، قرارداد خائنانه و تحت الحمایگی وثوق الدوله، تمدید استعماری قرارداد نفت توسط رضاشاه. قرارداد استعماری و ناکام گس گلشاییان نیز از آن جمله است. تقریبا هیچ یک از ایرانیان که با احساسات تند ناسیونالیستی به آن قراردادها می تازند، هیچ اطلاعی از محتوای آن قراردادها ندارند، اما خود را موظف به تکرار انتقادهای نسل های پیشین می دانند. البته ترکمانچای حسابش جداست، چون به موجب آن بخش هایی از بهترین نقاط قفقاز ایران از کشور جدا شده بود. اما توجه ندارند که همین قرارداد ترکمانچای که بر اثر فتاوی و حمله انتقام جویانه ایران به روسیه بدون توجه به بنیه غیرقابل مقایسه نظامی و صنعتی و انسانی دو کشور موجب شکست ایران شد، منجر به اشغال بخش بزرگی از شرق و غرب آذربایجان نیز شده بود که با همین قرارداد ترکمانچای روس ها را وادار کرد از تبریز و اردبیل و خوی و آستارا عقب نشستند و به مرز ارس رضایت دادند. درباره قرارداد گس گلشاییان که از لحاظ محتوا برای مردم گنگ تر از آنهای دیگر است نیز لازم است اشاره ای به پیشینه و قرارداد اولیه و اصلاح و تمدید ثانویه بشود تا بتوانیم به قرارداد اصلاحی گس گلشاییان بپردازیم.  می دانیم که قرارداد یا امتیاز اکتشاف و بهره برداری از نفت ایران به موجب قرارداد ۱۲۸۰ شمسی یعنی ۵ سال پیش از مشروطیت به ویلیام دارسی استرالیایی واگذار شد. مشروطه آمد مظفرالدین شاه مرد و استبداد صغیر نیز سپری شد و نخستین چاه نفت در سال ۱۲۸۷ شمسی در آستانه انصراف دارسی در مسجدسلیمان به نفت رسید. با تغییر وضع دارایی دارسی ارزشمند شد و دولت انگلیس بخش عمده سهام دارسی را خرید. اما تا این کشف به بار بنشیند و به سوددهی برسد چند سالی گذشت. انگلیسی ها بزرگ ترین پالایشگاه را در آبادان ساختند. پالایشگاه آبادان در سال ۱۲۹۲ شمسی افتتاح و جنگ جهانی دوم در سال ۱۲۹۳ آغاز شد. تدریجا مصرف فرآورده های نفتی افزایش یافت و پایان جنگ نیز با توسعه صنعتی از نیاز به آن نکاست. پس از کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ و نخست وزیری و سلطنت رضاشاه در ۱۳۰۴، ایران گام هایی برای استقرار دولتی مدرن برداشت که نیاز به ابنیه دولتی، تقویت ارتش، راه های شوسه و راه آهن و صنایع قند و سیمان و هزینه های آموزش و بهداشت و حقوق کارمندان داشت. با افزایش هزینه ها و افزایش استخراج نفت دولت ایران متوجه ناچیز بودن سهم خود از این ثروت طبیعی شد. انگلیس ها زیر بار نمی رفتند و در سال ۱۳۱۲ رضاشاه قرارداد دارسی را در بخاری سوزاند و مردم جشن گرفتند. پس از ارجاع دعوای انگلیس به دیوان لاهه، هژیر در کنار داور مستندات لازم در دفاع از موضع ایران را در باب عدم صلاحیت دیوان تدارک می دید. سر انجام انگلیس ها به شرط تمدید قرارداد به مدت ۶۰ سال با اصلاحاتی موافقت کردند. بعد از تبعید رضاشاه و بلند شدن صدای اعتراض مخالفان او، انتقاد از قرارداد نفتی ۱۳۱۲ شدت گرفت و آن را بیشتر به استناد بلندمدت بودن خائنانه نامیدند و موضوع هنگامی جدی تر شد که آشکار شد مکزیک نفت خود را ملی و در سال ۱۳۱۷ با امریکا قرارداد ۵۰-۵۰ منعقد کرده بود. امریکا با بحرین و عربستان نیز در سال های ۱۳۲۳ و ۲۴ قراردادهای ۵۰-۵۰ منعقد کرده بود. در سال ۱۳۲۸ دولت هژیر کنار رفت و هژیر وزیر دربار و سپهبد رزم آرا نخست وزیر شد. در این دوران میان گس نماینده شرکت نفت انگلیس و گلشاییان وزیر دارایی ایران الحاقیه برای اصلاح قرارداد ۱۳۱۲ تنظیم و به مجلس تسلیم شده بود که به عمر مجلس پانزدهم وفا نکرد و در مجلس شانزدهم بار دیگر از سوی رزم آرا مطرح شد. به موجب الحاقیه قرارداد گس گلشاییان مبلغ ثابت پرداختی شرکت نفت انگلیس فارغ از اینکه شرکت سود ببرد یا نبرد از ۷۵۰ هزار لیره در سال به ۴ میلیون لیره افزایش می یافت و اضافه بر ۲۰ درصد سهم ایران در سود، مبلغ ۴ شیلینگ بابت هر تن نفت در قرارداد اصلاحی قبلی، به ۶ شیلینگ در هر تن افزایش می یافت. با توجه به بهای لیره و میزان تولید در آن زمان سهم سود ایران جمعا به حدود ۴۰ درصد می رسید. قرارداد گس گلشاییان مورد قبول محافل ملی و مذهبیون سیاسی آن زمان نبود و به کمتر از ملی شدن نفت رضایت نمی دادند. به همین دلیل هژیر وزیر دربار و نخست وزیر سابق که مذاکرات قرارداد اصلاحی ۱۳۱۲ را نیز انجام داده بود و مانعی در راه ملی کردن نفت محسوب می شد، توسط فداییان اسلام ترور شد. رزم آرا نخست وزیر نیز کوشید از قرارداد گس گلشاییان دفاع کند، هرچند به موجب اسنادی که بعدا فاش شد در مذاکره با شرکت نفت انگلیس موافقت با تقسیم سود بر پایه ۵۰-۵۰ را نیز جلب کرده بود که شرایط آن مشخص نشد. رزم آرا که مانع دوم ملی شدن نفت محسوب می شد نیز در ۱۶ اسفند ۱۳۲۹ توسط فداییان اسلام ترور شد و روز بعد مجلس شورای ملی ضمن تصویب مهدورالدم بودن رزم آرا و معافیت قاتل او از مجازات، طرح ملی کردن نفت ایران را نیز تصویب کرد که در ۲۹ اسفند همان سال به تصویب مجلس سنا نیز رسید و به دولت ابلاغ شد.

دکتر فریدون مجلسی 
روزنامه اعتماد


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید