تاریخ آخرین ویرایش : سه شنبه،11-6-1399
تعداد بازدید :21

هنگامی که سنگ‌ها سخن می‌گویند

 

کرمان یکی از کلان‌شهرهای ایران و مرکز استان کرمان، پهناورترین استان ایران در جنوب شرقی کشورمان قرار دارد. کرمان یکی از ۵ شهر تاریخی ایران است؛ این شهر یکی از قطب‌های عمل‌های سخت پیوند اعضا در ایران باستان بوده است.

وسعت شهر کرمان حدود ۲۴۰ کیلومتر مربع است و به دلیل وسعت شهری و جمعیت، در شمار کلان‌شهرهای ایران طبقه‌بندی شده. کرمان همچنین به عنوان پایلوت دولت الکترونیک انتخاب شده‌ است. شهر کرمان با ۱۷۶۰ متر ارتفاع از سطح دریا، چهارمین مرکز استان بلند و مرتفع ایران به‌شمار می‌رود.

کرمان در گذشته نام‌های دیگری چون کجاران(بم)، کرمانیا، کارمانا و گواشیر داشته‌است. نام کرمان را در کتیبه‌های داریوش می‌توان دید. در آنجا کرمان نام قلمرویی‌ست که از آن چوب یاک برای کاخ‌های هخامنشی حمل می‌شد. ‏

نوشته‌های یونانی هم کرمان خوانده‌اند و مردم کرمان را تیره‌ای از پارسیان گفته‌اند. از ریشه کر و کری (در اوستا و سانسکریت) چندین واژه سانسکریت در دست است و بر این مبنا چند فرض در رابطه با معنای واژه کرمان در دست است: در کتاب شاهنامه فردوسی در بخش پادشاهی اشکانیان از کرمان با نام کجاران(بم) یاد شده‌است و دلیل تغییر نام آن به کرمان اینگونه در بیتی آمده ‌است:

«چو یک چند بگذشت بر هفت‌وادر آواز آن کـــرم کرمـــان نهــاد»‏

کرمن به معنی کار و کوشش و وظیفه و نیز کارکن و کوشا، کرمینه به معنی ماهر و استاد، کرمان بندا به معنی کاربنده یا وظیفه‌شناس و واژه‌های دیگر که از کرمان ساخته شده‌اند، همه معنی کار و کوشش را می‌رسانند و بنابراین کرمان به معنای سرزمین کوشش و

کار است.‏ ریشه دیگر کر که به اوستایی «کر» به سانسکریت «کری» تلفظ می‌شود و به معنی بریدن و کشتن و جنگیدن است و واژه‌های کارد، پیکار و کارزار نیز از آن است که بر این مبنا کرمان به معنای سرزمین جنگ و پیکار است.‏

فرض سوم این است که کرمان واژه‌ای اسطوره‌ای است و از واژه کریمان پدر نریمان گرفته شده ‌است. چنان‌که در فرهنگ آنندراج می‌خوانیم: کریمان پدر نریمان آن شهر را به نام خود بنا نهاده. بر این مبنا باید فرض کرد که در اوستا و سانسکریت، کرمان به معنای کوشا، و نریمان به معنای مردانه باشد.‏

به گفته «فریدون جنیدی» پژوهشگر زبان‌های باستانی و ایران‌شناس، واژه کرمان از کِر به معنای کوه و مان (پسوند مکان) تشکیل شده و به معنای سرزمین کوهستانی است که با توجه به موقعیت کوهستانی شهر و استان کرمان بیش از دیگر فرضیه‌ها نزدیک به واقعیت می‌نماید.

آثار تاریخی و باستانی در استان کرمان به حدی زیاد است که شاید بسیاری از آنها آنچنان که باید و شاید شناخته نشده. در خود شهر کرمان نیز این آثار در جای جای شهر به چشم می‌آید و اگر روزی روزگاری رسیدگی شایانی به شهر و آثار آن شود، مطمئناً کرمان کمتر از اصفهان یا شیراز نیست.

قلعه تاریخی شیوشگان

یکی از آثار تاریخی و باستانی کرمان که کمتر مورد توجه بوده است؛ قلعه تاریخی شیوشگان کرمان یا بام کرمان که آن را نخستین سکونتگاه انسان‌ها در کرمان می‌دانند در مرداد ماه ۹۹ به عنوان یک میراث فرهنگی ثبت ملی شد. کوه شیوشگان یا کوه صاحب الزمان در قسمت شرق شهر کرمان در استان کرمان واقع شده است.

قدمت آن به ۱۲ هزار سال قبل بر می‌گردد و «شیوشگان» نام باستانی آن کوه است؛ اکنون نیز با نام کوه‌های مسجد صاحب‌الزمان(عج) شناخته می‌شود و یکی از چشم‌گیرترین آثار تاریخی و گردشگری شهر کرمان می‌باشد و ثبت ملی این کوه تاریخی باعث شد تا خوشبختانه از تخریب‌هایی که اخیراً توسط شرکت‌های سرمایه‌گذاری و ساخت و ساز در آن انجام شده بود جلوگیری به عمل آید.‏

کوه شیوشگان کرمان ثبت ملی شد و بهانه‌ای تا سراغ پهلوان و پژوهشگر نامدار کرمانی برویم. «ناصرشجاعی» فرزند خلف کرمان، از خردسالی دوستدار تاریخ ایران بوده و با یدک کشیدن نام پهلوانی در رشته پاور لیفتینگ در هم‌آوردها (مسابقات) به پیروزی‌‌های بسیاری در رشته‌های گوناگون ورزشی در پهنه ملی و آسیا رسیده، ولی پژوهش درباره تاریخ و بازمانده‌های آثار تاریخی را از بالاترین کارهای بُنیادین خود می‌داند. به همین دلیل پس از پژوهش‌های بسیار در ایران باستان متوجه یادمان باستانی ارزشمندی در استان کرمان شده که برآیند آن نگاشتن یک کتاب شده ‌است‎.

‎پهلوان شجاعی با بررسی بر روی یادمانی که در استان کرمان انجام داده، بر این باور است که معادلات باستان‌شناسی جهان را می‌تواند برهم بزند؛ از سویی دیگر ورزش پهلوانی و آیین پهلوانی زورخانه را به کیش مهر نسبت می‌دهند که شجاعی به سبب دلسپردگی به ورزش، نگاهش به این یافته‌ها از این جهت بیشتر خواهد بود.

پژوهش‌ها در این زمینه

پژوهشگر کرمانی خود را اینگونه معرفی می‌کند: بنده ناصر شجاعی، متولد ۱۳۴۴ استاد دانشگاه و قهرمان آسیا و سرمربی پیشین تیم ملی پاورلیفتینگ ایران(کارشناس ارشد تربیت بدنی). از خردسالی شیفته تاریخ بودم و پیرامون تاریخ باستان پژوهش‌هایی انجام داده‌ام. از سویی کشفیات باستانی بسیاری در استان کرمان انجام گرفته است. من بارها با دکتر یوسف مجید‌زاده در کاوش‌های گوناگون استان به ویژه در جیرفت(کُنار صندل) رفته‌ام که تمدنی با ۴۵۰۰ سال پیش از تَرسایی است؛ این نهاده‌ها(موضوعات) را دنبال کردم و پی بردم کرمان تمدنی ناشناخته دارد.

او در ادامه سخنانش می‌افزاید: بانو دکتر «هالی پیتمن» اهل آمریکا گفته ‌است اگر تمدنی در جهان یافت شود به جنوب خاور ایران بر می‌گردد. چنانچه یافته‌های باستان‌شناسی در جیرفت معادلات باستان‌شناسی را بر هم ریخت و کهن‌ترین دبیره(خط) جهان در جیرفت پیدا شد و همچنین تباری که از «اَرَتَ» به میان‌رودان(بین‌النهرین) رفته، همان جیرفت بوده ‌است‎.

‎شجاعی از پژوهشی که بر روی دست‌کَندی ناموَر(معروف) به «تاق علی» انجام داده‌ می‌گوید: «دست‌کَند کرمان با بلندی ۳۰۰ متر و پهنای ۲۰۰ متر بسیار گسترده ‌است و در دل صخره‌های سِتَبر کوه‌های خاور کرمان جای دارد. سالیان سال در پی یادداشتی از این دست‌کَند در نَسَک‌های باستانی، تاریخی و زبان شناسی بودم، ولی چیزی نیافتم‎.»

‎آیین‌هایی از گذشته‌های بسیار دور در میان زرتشتیان و مسلمان در دست‌کَند ناموَربه «تاق‌علی» انجام شده مانند، افروختن شمع و نذری دادن. با این‌ که «تاق‌‌علی» در دل کرمان است ولی کسی ازدیرینگی آن آگاهی ندارد و پژوهش‌های ویژه‌ای در این ‌باره انجام نگرفته‌ است؛ مردم تنها آن‌جا را به نام «تاق‌علی» می‌شناسند‎.

‎این پژوهشگر می‌افزاید: پس از پیگیری‌های بسیار متوجه درویشی به ‌نام «مشتاق ‌علی‌شاه» شدم که بیش از دویست سال پیش به کرمان می‌آید و در «تاق‌علی» چله نشسته و مدام «علی‌علی» می‌گفته ‌است. از آن زمان این جایگاه به «تاق‌علی» ناموَر شده است.

شجاعی ادامه می‌دهد: اما در نَسک تذکره‌ اولیاء، مِهرابی از این جایگاه به «شیون‌کوه»، «شیراش‌کوه» و «شیوَشگان»، یاد شده ‌است که «شیوَشگان» کهن‌ترین نامی است که از این کوه به ثبت رسیده است.

وی از کوشش‌هایش در «شیوَشگان» می‌گوید: من شیوَشگان را با دیگر نیایشگاه‌های صخره‌ای در ایران و جهان مانند، بیستون، تاق بستان و نیایشگاه ایزدخواست برابری دادم و نزدیک به ده سال به شیوَشگان می‌رفتم ولی در یک سال گذشته زمان بسیاری را در آن‌جا سپری ‌کردم تا سرانجام متوجه سایه نیم‌‌رخ انسانی در میانه روز بر روی کوه شدم؛‌ از این یافته شگفت‌انگیز بسیار به هیجان آمدم و این در صورتی است که در باستان‌شناسی سرمنشایی به نام سایه نگاری وجود ندارد. یافته‌ها گواه آن است که با تمدنی بسیار پیچیده و شگفت انگیز برخورد کرده‌ام که نامی از این تمدن در کتاب‌های تاریخی برجای نمانده ‌است.

او ادامه می‌دهد: در روزهای پس‌از آن پرتونگاری کردم (عکس گرفتم) و متوجه اشکالی شدم که در سه سطح شکل می‌بندد؛ اشکالی که تنها به گونه کامل از سایه است؛ اشکال دوم که با دست‌کَند شکل می‌یابد؛ و سومین اشکالی که با ترکیبی از سایه و دست‌کَند شکل می‌گیرد که همانا شکل اسکلت است که از ترکیب سایه و دست‌کند است. یک چشم باز بسیار بزرگ «تاق» که از دست‌کند است که در «مهریشت» اوستا نیز چنین آمده «مهر با چشم‌ نگران به سوی زمین می‌نگرد»

یک سری دبیره(خط) مبهم در پایین چشم دیده می‌شود. زمانی که از نزدیک نگاه کنیم، اتاق خراب‌شده‌ای در نزدیکی آن وجود دارد، آب از دل کوه همیشه روان است و کرمانی‌ها از دیرباز نذرهای خود را به این‌جا می‌آورند و این جایگاه «انجیرو» نام دارد؛ نیم‌رخ مینیاتوری انسانی بسیار بزرگ و همه از سایه، آشکار است؛ همه این اَشکال یک چرخه زندگی را به نمایش

می‌گذارد.

شجاعی می‌افزاید: یکی دیگر از نشانه‌هایی که در زمان کشتن گاو به وسیله «ایزد مهر» انجام گرفته‌ است، سگی به همراه وی به گونه گچ‌بری، تندیس یا نقاشی‌هایی در نیایشگاه‌های کیش مهر در اروپا وجود دارد. یکی از چکادها (قله‌ها)ی نزدیک، به شکل سردیس یک سگ را نشان می‌دهد که با دست کنده شده ‌است. هرچند، کندن کوه و سنگ در آن زمان برای آنان سخت نبوده، چنانچه کانال سوئز را هم ایرانیان کنده بودند.

وی بیان می‌کند: سپس متوجه دست‌کند دیگری شدم و سایه دیگری همزمان با دست‌کند پیشین بیرون می‌آمد که نمایی از کلاغ به بلندای ۳۰ و درازی ۷۰ متر بود. با این‌که این نهاده را با باستان‌شناسان بسیاری در میان گذاشتم ولی در پایان بیشترین کمک را به من نَسک‌های دکتر برومند سعید کرد. هرچند در مورد سایه‌نگاری، در باستان‌شناسی جُستاری وجود ندارد.

این پژوهشگردر بخش دیگری از سخنانش می‌گوید: سروده‌های بسیاری را در دیوان‌های گوناگون چکامه‌سراهای نامدار ایران‌زمین از هزاره پیش تاکنون یافتم که در ستایش این جایگاه باستانی به گونه رمز در قالب چکامه‌های گوناگون سروده شده است.‏

شجاعی در ادامه بازدیدها و پژوهش‌هایش به وجود مهر و آیین میتراییسم پی می‌‌برد: متوجه شدم هر چه از روزهای سال می‌گذرد سایه کوه همه دامنه کوه را می‌پوشاند و تنها در آغاز مهر و نوروز سایه‌‌ها کامل هستند. همان‌گونه که می‌دانیم مهر، نماد دادگری و برابری بوده و در دو زمان از سال نیز با اعتدال طبیعت روبرو هستیم در نوروز و مهرگان؛ با برابری میان شب و روز، گرما و سرما، خشک‌سالی و پرباری که با باور «مهری» برابری دارد؛ این دانسته‌ها گره‌گشای پژوهش‌های من شد تا بدانم به دنبال چه باید باشم. پژوهش‌هایم را در زمینه نوشتاری(مکتوب)، میدانی و سایر سرچشمه‌ها دنبال کردم. هرچند از وجود فرهیختگان بزرگی مانند دکتر داریوش کاظمی، دکتر تهمورس نورایی، دکتر نژاد سجادی، دکتر جعفری، دکتر شریفیان، دکتر قهرمان تبریزی و شمار زیادی از اندیشمندان، بهره‌های بسیاری بردم‎.

‎این استاد دانشگاه ادامه می‌دهد: در پی آثار و نشانه‌های میتراییسم رفتم و یافته‌هایم را مانند جورچین کنار هم گذاشتم. یکی از نشانه‌ها (غار) بود. زیرا نیایش «مهریان» در دل غارها انجام می‌گرفته است. غاری به درازای ۵۸ متر در کنار دست‌کند وجود داشت که مورد بررسی قرار نگرفته بود. پیش‌ترها کرمانی‌ها به آن «کُت‌کفتار» می‌گفتند و بیش از یک سده پیش که انگلیسی‌ها در کرمان بودند به این غار و دو غار دیگر «کُت انگلیسی‌ها» می‌گفتند. (کُت به زبان بومی به سوراخ و غار گفته شده است) پایان این غار را که به لایه‌های زیرین راه داشته، پس از کاوش‌ها با انفجاری ویران می‌کنند و کسی هم این نهاده را پیگیری نکرد‎.

‎شجاعی در این زمینه و در پی این پژوهش‌ها کتابی هم منتشر کرده است. وی در این باره می‌گوید: بنده ده‌ها سال بر روی دیرینگی دامنه و کوه‌های شیوشگان کرمان پژوهش کردم و کتابی در این باره نوشتم. ‏

شیوشگان را کرمانیان آرامگاه پیامبران بسیاری می‌دانند و رسم است کرمانیان اصیل با آدابی ویژه پای بر این دامنه می‌گذاشتند. ‏

پس از اینکه بیش از یکصد هزار عکس گرفتم متوجه دستکندی شدم که ایرانیان باستان با دانش بسیار بالایی در دوران پیش از تاریخ آن را به شکل یک تابلوی نقاشی درست کرده‌اند که خورشید را در این تابلو به بازی گرفته‌اند و با استفاده از نورخورشید در بزرگترین دستکند جهان، سایه‌ها همانند یک فیلم پویانما(انیمیشن) نقش آفرینی می‌کنند و بر اساس هر روز از ماه در سال، اشکال با پیوند آن شمایی به خود می‌گیرند. برای نمونه در امرداد که معنای بی‌مرگی می‌دهد با جمجمه‌ای با ۲۰۰ متر ارتفاع روبرو می‌شویم و در مهر و نوروز که فصل عدالت طبیعت هستیم، سردیس کوه، پیکری در دستکند دهان باز می‌کند. در آبانماه سردیس یک زنی از درون جام سر برون می‌فکند. در بهمن ماه که وهومنه است و اندیشه نیک نام دارد یک تصویر زیبا می‌بینیم.

ویژگی‌های دستکند(کنده‌کاری)‏

کهن‌ترین و قدیمی‌ترین گاهشمار است که ثانیه‌ای تأخیر ندارد و با علم نجوم و مهندسی بسیار بالایی ساخته شده است. کهن‌ترین و بزرگترین انیمیشن جهان است. بزرگترین نیایشگاه کیش مهر نیایشگاه آن است. بزرگترین نیایشگاه آناهیتا است. همچنین دور تا دور کوه چهارگوش‌مانند، شیوشگان که پس از انقلاب به سبب ساخت مسجدی، کوه مسجد صاحب زمان نیز می‌گویند؛ و آن پر از دژهای کهن بوده است، همانند: دژ دختر، دژترنج، دژ اردشیر، دژ خبیصی؛ بزرگترین جنگل دست‌کاشت خاورمیانه که در هفتاد سال پیش به همت دکتر بقایی و یاران(مقیمی، پورثانی، پورطالبی، مهرابی) به نام جنگل قائم ساخته شده است. با توجه به اینکه آیین مهر پس از هزاران سال کنشگری در ایران که منشور کوروش نیز برگرفته از همین آیین است، کم کم در جهان گسترش یافت و نام میتراییسم به خود گرفت.‏

ثبت دژ شیوشگان

دژ شیوشگان با توجه به آثار باستانی آن مورد توجه ویژه ایراندوستان و اهل فرهنگ، به ویژه اهالی کرمان قرار دارد، از این رو کوشش‌ها برای ثبت ملی این پدیده کم‌مانند سالهاست در جریان است.

ناصر شجاعی در این مورد می‌گوید: پس از آن که بنده مردم را متوجه این آثار تاریخی مهم ساختم، مهرورزان به تاریخ و تمدن پرشکوه ایران‌زمین دور هم گرد آمدند و هر کدام خواستند قدمی برای ویران‌نشدن و پاسداشت و ثبت آن انجام دهند.

دوستان بسیاری نقش‌آفرینی کردند، ابراهیمی، خانم میرحسینی و نیک‌نفس، ایرانپور، تجربه کار، مومنی؛ البته با درگیری که از همان اول با موسسه ملل پیدا کردیم بخش بزرگی از کوه را سه هکتار بود به بهای نزدیک به یک میلیاردتومان به موسسه ملل برای ساخت تله‌کابین و هتل واگذار کردند. به سبب گلزار شهدا و آرامستان، بسیاری از خانواده شهدا، اسرا، جانبازان، اساتید دانشگاه، هنرمندان، ورزشکاران، خبرنگاران و گروه‌های گوناگون اعتراض کردند که علیرغم تأیید نقشه‌هایی که ابراهیمی به باستان‌شناس اداره میراث ارائه داده بود از ثبت آن تا ۵ سال جلوگیری شد؛ که با آمدن مهندس فعالی مدیرکل و اعتراض شدید ما نسبت به کم‌کاری برای ثبت‌نشدن دژ تاریخی شیوشگان در نهایت با پیگیری‌های مدیر جدید این اثر ارزشمند ثبت شد.

شیما فتح‌نجات

گزارشگر روزنامه‌اطلاعات ـ کرمان

برگرفته از روزنامه همشهری 



نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید