تاریخ آخرین ویرایش : چهار شنبه،10-2-1399
تعداد بازدید :42

یلدایمان در راه، خورشیدمان را چه شد؟

 

از آیین گرامی و دلنشین شب‌نشینی در طولانی‌ترین شب سال که بگذریم داستان یلدا فراتر از یک آیین سنتی و قدیمی است؛ قدمتی چندمیلیارد ساله که بشر متمدن با تفکر و تمرکز روی این رخداد، پی به سرّ آن برده است.
آخرین شب پاییز نه فقط برای مردم سرزمین ما که آن را با آیینی باستانی گره زده، بلکه برای مردمان دیگر سرزمین‌ها نیز حکایتی از رقص و پیچ و تابی به بزرگی کره خاکی ما دارد؛ تحولی عظیم با بازیگرانی دائمی و بسیار دقیق که سر بزنگاه در موعد مقرر حضور می‏یابند تا چنین پدیده‌ای شگرف را بیافرینند.
شب یلدا در حقیقت بهترین نامی است که برای این رویداد انتخاب شده است، البته با مضامینی متفاوت از جمله ظهور میترا (الهه مهر) یا مقارن با تولد مسیح (ع)، اما نشان از تیرگی و تاریکی عمیقی دارد که پایانی امیدبخش با درخشش و ظهور پرتو خورشید در انتظار آن است.
همه داستان یلدا به خورشید برمی‌گردد و ظهور آن پس از تاریکی به ظاهر بی‌پایان. اما ایفاگران این نمایش دراماتیک فقط خورشید و نورافشانی بی‌مانند آن نیستند، بلکه بازیگرانی مکمل دارد که اگر به موقع سر صحنه نمایش حاضر نمی‌شدند، یلدای ما یلدا نمی‌شد!
زمین و تمایل محوری آن
سیاره آبی ما بالقوه تنها دردانه کیهان است اما اعدادی طلایی وجود دارند که برای هرچه بیشتر خاص‌شدن زمین به آن کمک کرده‌اند و این را باید به اقبال بلند نه فقط بشریت بلکه هر موجود زنده در این کره خاکی نسبت داد.
از جمله اعداد طلایی و اعجاب انگیز، کجی محور زمین به میزان ۲۳٫۵ درجه است. به زبان ساده‌تر زمین را انسانی فرض کنید که کمی کج ایستاده و تمایلی به میزان عدد فوق دارد؛ ۲۳٫۵ درجه‌ای که تمامی گونه‌های زیستی منقرض شده تا گونه‌های به‌تاز‌گی راه‌یافته به آن و همچنین ابتدای صف تاریخ زیست سیاره، یعنی گونه بشر، به نوعی مدیون آن است.
اگر سیاره ما این میزان کجی محور را نداشت فرصتی برای ظهور تمدن‌های باستانی و مدرن فراهم نمی‌شد تا بخشی از تاریخ این کره خاکی را رقم زنند. اما روایت علمی عدد مذکور این گونه است که تمایل محوری زمین به میزان ۲۳٫۵ درجه موجب شده است تا نور خورشید با مقادیر و کیفیتی متفاوت بر زمین بتابد و این همان تعریف علمی و صحیح چگونگی به وجود آمدن فصل‌ها در سیاره زمین است.
درصورتی که زمین محوری بدون کجی امروزی داشت قطعا شاهد زمستان‌‌های پایان‌ناپذیر در طرف دور از خورشید و تابستان‌های داغ و ذوب‌کننده در طرف نزدیک به زمین می‌بودیم و چه‌بسا حیات به شکل و نوعی که الآن می‌شناسیم ظهور نمی‌کرد.
تمایل محور زمین موجب به وجود آمدن سرزمین‌هایی با تیپ‌های آب و هوایی متنوع شده است؛ به طوری که بشر ساکن در نیم‌کره شمالی در پایان پاییز انتظار روزهای سرد را می‌کشد ولی مردمان ساکن نیم‌کره‌جنوبی در همین زمان فصلی گرم و طاقت فرسا پیش‌رو دارند.
زمستان، نزدیک‌ترین فاصله زمین از خورشید!
برای مردمان نیم‌کره‌شمالی طولانی‌ترین شب سال یعنی شب آخر پاییز برابر است با لحظه وقوع انقلاب زمستانی. شاید در نگاه اول این واژه تداعی‌کننده افزایش فاصله زمین با خورشید و شروع فصل سرما باشد. اما دقیقا بالعکس، ۳۰ آذر و پس از آن لحظه وقوع انقلاب زمستانی، زمین در نزدیک‌ترین فاصله خود با خورشید است. به دلیل همین تمایل محوری زمین و همچنین مایل بودن زاویه تابش خورشید، ساکنین نیم‌کره شمالی زمین انرژی و گرمای کم‌تری را از ستاره مادر سامانه خورشیدی دریافت می‌کنند و دقیقا در همین زمان ساکنان نیم‌کره‌جنوبی لحظه انقلاب تابستانی و افزایش فاصله خورشید با زمین را تجربه می‌کنند.

انقلابی از نوع زمستان
واژه انقلابین و اعتدالین به نقاطی در مسیر حرکت زمین اطلاق می‌شود که در آن مدار چرخش زمین به دور خورشید با مدار چرخش ظاهری خورشید در آسمان (دایره‌البروج) برهم منطبق می‌شوند. اگر تمامی سطوح مدار چرخش زمین به گرد خورشید با دایره البروج منطبق بود هر ماه شاهد وقوع رخدادهایی نظیر کسوف و خسوف بودیم. ولی تمایل محور زمین و در حقیقت زاویه استوای سماوی با مسیر حرکت ظاهری سالانه خورشید به میزان ۲۳٫۵ درجه موجب شده است که هرماه هم‌راستایی خورشید و ماه و زمین را نبینیم.
در طول انطباق مداری ذکر شده نقاطی وجود دارد که به انقلابین معروف است. برای ساکنین نیم‌کره شمالی ساعت خاصی از یکم دی ماه به عنوان لحظه انقلاب زمستانی مشهور است. در حقیقت در این لحظه خورشید از دید ناظر زمینی به جنوبی‌ترین بخش آسمان عزیمت کرده و کم‌ترین ارتفاع را در آسمان دارد.
به موجب این رخداد شاهد طولانی‌ترین شب سال و کوتاه‌ترین روز سال در این هنگام هستیم. اول دی ماه خورشید در جنوبی‌‌ترین موقعیت خود در آسمان طلوع می‌کند و با این تفاسیر در لحظه وقوع انقلاب زمستانی، طول شب برای ساکنان نیم‌کره شمالی بیشتر از ۱۲ ساعت است.
لحظه وقوع انقلابین همانند لحظه وقوع اعتدالین که یکی از آن‌ها سال تحویل و نوروز باستانی ماست، به طور دقیق قابل محاسبه است و به میزان حداکثر ۱۲ ساعت از سالی به سال دیگر متفاوت است. لحظه انقلاب زمستانی روز یکشنبه ۲۲ دسامبر ۲۰۱۹ (یکم دی) از ساعت ۴:۱۹ دقیقه به وقت ساعت جهانی یا ۷ و ۴۹ دقیقه بامداد به وقت ایران خواهد بود. از این زمان به بعد خورشید به صورت ظاهری از بخش جنوبی آسمان کم‌کم فاصله گرفته و شاهد بلندترشدن روزها تا لحظه تساوی ایام برای تمامی ساکنان زمین در اول بهار خواهیم بود.
کمی پس از یلدای امسال ساکنان برخی از مناطق زمین از جمله ایران در روز ۵ دی ماه ۱۳۹۸ شاهد طلوع خورشید گرفته (کسوف) از شرق آسمان خواهند بود وکسوفی یلدایی را به نظاره خواهند نشست.
* دانشجوی دکتری آب‌و‌هواشناسی دانشگاه شهید بهشتی

مرصاد جعفری*



نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید