تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1039

آب و هوا

مستندات تاریخی دلالت بر آن دارد که ایرانیان از پیشگامان دانش ها و فرهنگ و مدنیت بشری بوده و به علوم و فنون توجهی بلیغ داشته اند. مخصوصاً پیشرفتهای آنان در علوم و فنون، طب و نجوم، اقلیم شناسی، کشاورزی و آبیاری و فلسفه قابل توجه بوده است.

حمزه اصفهانی(در نیمه نخست قرن چهارم) ضمن شرح و وصف حکومت های باستانی ایران، به چگونگی شکست آنان در نبرد با اسکندر پرداخته، و با اشاره به کشتار دانشمندان و فرزانگان ایرانی به دستور اسکندر، نوشته است: آنگاه کتابهای دینی و علمی را بررسی کرد و کتب فلسفی و نجوم و پزشکی و کشاورزی را از زبان فارسی به یونانی و قبطی نقل کرد و به اسکندریه فرستاد و باقی کتابها را سوزانید. ابن خلدون نیز با تأسف بسیار از سوختن و نابود کردن دانشهای مکتوب ایرانیان در پایان کار ساسانیان اشاره کرده است.

با این حال ایرانیان با پذیراشدن دیانت نوین تواناییهای علمی و تجارب عملی خویش را، در تمام زمینه های فرهنگی و مدنی و کشاورزی (با همه پشتوانه های کهن و معتبری که داشت) صمیمانه در اختیار دیگر امم اسلامی قرار داده و نقش اساسی و بس مهمی در پایه ریزی تمدن نوپای اسلامی برعهده گرفتند. در بادی امر محدوده جغرافیایی ایفای این نقش در قلمرو فرهنگی ایران ساسانی قرار داشت که غالباً زبان پارسی وسیله بیان مقاصد بوده، مثلاً انتقال فرهنگ آبیاری به اعراب و برخی امم اسلامی، اول بار در ناحیه بصره در داخل همین قلمرو انجام گرفت.

ایرانیان مسلمان در زمان خلیفه دوم، تجارب شبکه آبیاری مرغاب مرو به خراسان را در ناحیه بصره بر روی دجله منتقل کردند و حتی نام پارسی مرغاب را به یکی از نهرهای احداثی این شبکه دادند. برخی از انهار(جوی ها، نهرها) دیگر شبکه بصره نیز نام پارسی گرفت. بنابراین گسترش فرهنگ ایرانی در بین مسلمانان ابتدا در قلمرو ساسانی انجام گردید که بعدها به سرزمینهای خلافت شرقی مشهور شد، و بغداد با نام ایرانی (بغ+ داد: خداداد، خداآفرید)، مرکز آن در کنار تیسفون (مداین) پایتخت ایرانی پارتها و ساسانیان موجودیت پیدا کرد.

 در آن روزگاران نیز فرزانگان ایرانی در قلمروهای اسلامی خوش درخشیدند و دانشها و فنون خویش را به سراسر قلمروهای اسلامی منتشر كردند، به طوری که حتی در افریقا و سیسیل امارات و حکومتهایی چون رستمیان و بنوطبری را سامان بخشیدند. هزار سال پیش یکی از فرزانگان اسپانیای اسلامی (اندلس)، یعنی قاضی ساعد اندلسی، ضمن وصف دانشهای عصر خویش می گوید: ایرانیان ملتی باشرف و عزیزند... و هماره دفاع از حقوق مظلومان می کنند... ایرانیان را کتب مهم در احکام نجوم است.

در منابع و آثار مکتوب ایرانیان ادوار باستان در زمینه علوم و فنون مختلف، از جمله در باب کشاوررزی و باغبانی و آب و آبیاری مطالب چندانی در دست نیست؛ اما ابن ندیم (درگذشته 378) اسامی یا عنوانهای کتب و رسالاتی در باب این موضوعات را در الفهرست ثبت کرده است.

از این گذشته در نوشته ها و متون پهلوی عصر ساسانیان یا ترجمه عربی و فارسی آنها، یا نقل قولهای برجای مانده از این گونه منابع، حاوی اشاراتی کوتاه در باب مباحثی از علوم و فنون و دانشهای ایرانی آن روزگاران است. همین اشارات کوتاه و نکات مختصر دلالت بر پشتوانه غنی و معتبر فنون و تجارب و دانش های مکتوب باستانی از میان رفته ایرانیان دارد. گاهی اشارات و نکات کوتاهی از دانش های باستانی ایرانیان دهان به دهان گشته، و گاهی این گونه نکات یا زوایایی از دانشهای باستانی، آن اقبال را داشته است که توسط دانشمندان رشته های علوم و فنون مختلف، در بین مباحث خاص آنان، برحسب اقتضا، نقل و ثبت شود. گاهی این گونه مطالب و نکات در لابلای گفته ها و نوشته های مورخان و ادبا و حتی عرفا و فقها و فلاسفه آمده است. در این آثار و نوشته ها، نقل قولها و مطالبی در باب چهار آخشیج (عناصر اربعه: آب، باد (هوا)، خاک، آتش) و تأثیر و تأثر آنها بر یکدیگر مندرج است. علاوه بر این از تأثیر عوامل اقلیمی بر روی رستنی ها و جانداران سخن رفته، و گاهی ضرب المثل های باستانی و پندارها و باورهای عامیانه کهن نقل شده است، در این مقاله ضمن پرداختن به اقوال و نوشته ها و پندارهای پیشینیان درباره آخشیج های چهارگانه، یا تعاریف عوامل اقلیمی مندرج در متون کهن نمونه هایی نقل می شود.

چهار آخشیج

در اساطیر ایرانی سلسله مراتب آفرینش و پیدایش آخشیج ها (عناصر) و اقلیم ها و انسان به گونه ای دلپذیر بیان شده است. براساس این گونه روایات، آفرینش نخستین انسان (کیومرث) و نخستین جانور (گاو) در ایران زمین (ایرانویچ) اتفاق افتاد و نطفه کیومرث، همچون تخم گیاه در شکم زمین جای گرفت. از آن موضع بوته ریواسی رویید، و از بین ساقه های سپید و سرخ آن بوته ریواس دو پیکر آدمی ظاهر شد که نخستین زوج انسانی را تشکیل دادند.

 مطابق این پندار در سلسله مراتب آفرینش: نخست سپهر و تمامی اختران (آسمان و ستارگان و خورشید و همه افلاک)، دوم آب (که مایه اصلی زندگانی، دافع تشنگی گیاه و همه موجودات، و در ستیز با اهریمن و ناپاکی ها و نیروهای اهریمنی چون دیو خشکسال و غول بیابان است)، سوم زمین (خاک که بطن و بستر آفرینش رستنی ها و جانداران است)، چهارم گیاه (که به مدد رطوبت ونور، سرسبزی و طراوت و مایه های حیات را عرضه می دارد و با پوشش سرزمینها، گسترش نیروهای اهریمنی چون دیو خشکسالی و قحطی و غول بیابان را مهار می کند)، پنجم جانوران (که منشأ از گاو نخستین دارند)، ششم مردمان (که از گَشنِ نخستین انسان، یعنی کیومرث اند)، و سپس آتش (که منشأ و منبع نور و روشنایی برای گیاه و دیگر آفریدگان است و از نیروهای اهورایی به حساب می آید که در ستیز دائمی با تاریکی و نیروهای اهریمنی و ناپاکی هاست) و باد (که در شکل جریان هوا حیات بخش و لطیف، و نیز جابه جا کننده ابرها و گرده یا گَشن گیاهان است و در وجه طوفان فناآفرین و مهلک و مخرب است) آفریده شده اند.

ایرانیان داستان آفرینش را به گونه ای تعریف کرده اند که گویی موجودیت همه آفریدگان برای خیر و خوبی، و خوراک و رفاه، و آسودگی آدمیان سامان یافته است. در گات ها (کهن ترین بخش اوستا) و همچنین در متون پهلوی چنین پندارهایی ملاحظه می شود.

 به پندار ایرانیان در عهود کهن، فلک (سپهر بیکران با همه اختران بی شمار) به همراه آب و خاک (زمین) و باد (هوا) در پرتو نور (روشنایی) شرایط رویش و زایش و پراکنش رستنی ها و جانداران را فراهم آورده تا اسباب زیست سالم و زندگانی مناسب آدمیان را تدارک و تجهیز کنند، تا آنها به مدد اندیشه و خرد و به برکت کوشش خویش از آن نعمت ها بهره گیرند. چنین پنداری در منابع ایرانی بعد از اسلام ملاحظه می شود،سعدی شیرازی تعبیری زیبا در تبیین این گونه پندارها دارد:

ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند          تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری

توجه به عناصر اربعه (آب و هوا و خاک و آتش) را در منابع و متون اسلامی، به ویژه نوشته دانشمندان ایرانی، نیز ملاحظه می کنیم. در برخی متون تعاریف جالبی از هر یک از این عناصر یا مجموعه آنها شده است. مثلاً ابوعلی سینا (363 ـ 428 ق) ضمن وصف طبایع به طبیعت عناصر چهارگانه پرداخته و درباره طبیعت آتش می گوید: هیچ چیز گرم و خشک تر از آتش نبود، یا چیزی که آتش در او غالب بود، به سبب آتش ، و در باب طبیعت هوا معتقد است: هیچ چیز گرم و تر تر از هوا نبود، یا چیزی که هوا اندر او غالب بود، هرچند که گرمی هوا ضعیف است. و اگر هوا گرم نبودی، از زیرنگریختی و زیر نجستی. و هرگاه که آب گرم شود، قصد بر سو { ی بالا }کند، چنان که بخار... و درباره طبیعت آب می نویسد: هیچ چیز سرد و تر تر از آب نیست، یا چیزی که آب اندر او غالب است... و در باب زمین: خاک گوید: هیچ چیز سرد و خشک تر از زمین نیست یا چیزی که زمینی بود ... پس جسمهای بسیط چهارند: زمین و آب و هوا و آتش، و ترکیب جسمهای دیگر از ایشان بود.

كاریز و قنات

قنات از ابداعات ایرانیان در هزاران سال پیش است. ظاهراً واژه قنات ریشه در واژه كن پارسی از مصدر كندن دارد؛ همچنان كه لغت معرّب خندق برگرفته از واژه كندك ، مشتق از مصدر كندن است. واژه بسیار كهن كاریز نیز نشان از چگونگی كار مقنی در ژرفنای زیرزمین دارد؛ چرا كه به گمان صاحب این قلم، كلمه كاریز مركب از دو لفظ كا مخفف كاه و ریز از مصدر ریختن است.

از نظر فنّ مقنی گری، عمل ریختن كاه بر روی دیواره پیشكار قنات ـ كندن كانال در خط مستقیم در اعماق و اتصال بن چاههای پیشتر كنده شده به یكدیگر، بدون استفاده از قطب نما ـ منجر به اتخاذ نام كاریز برای این پدیده عجیب شده است. در هر حال كاریز پدیده ای بسیار مهم، و ابداع آن نشانی از درجه هوش، علاقه و دلبستگی ایرانیان به كشت و كار و آبیاری در ادوار دور تاریخ است.

 مجرا یا كانال قناتهای كهن خراسان اغلب طولانی، و ژرفنای چاه انتهایی گاهی بسیار زیاد گزارش شده است. از آن جمله ناصر خسروقبادیانی، در سال 444ق در مسیر سفر مشهورش به مكه و مصر، در بازگشت از گناباد می گذرد. او از كاریز گناباد كه چاهی به عمق 700 گز داشته، از قول آگاهان شرحی نقل كرده است و می افزاید: آبی عظیم در این كاریز روان است، و آن كاریز چهار فرسنگ می رود. و آن را گفتند كیخسرو فرموده است كردن. این قنات بزرگ و دیگر كاریزهای پر آب در برخی از نواحی خراسان، دلالت بر سفره های آبی زیرزمینی سرشار، و نیز استعدادهای اقلیمی و فعالیتهای كشاورزی در ادوار كهن دارد.

برای سنجش میزان آبهای زیرزمینی در مناطق مختلف نیز نشانهایی مترتب بود. ایرانیان در اعصار کهن باستانی به تجربه این علامتها را تشخیص داده و آزمونهایی در شناسایی دقیق تر سفره های آبی زیرزمینی انجام می دادند. برخی از دانشمندان، بعد از اسلام، به این نکات اشاره هایی دارند، از آن جمله مسعودی مورخ و جهان دیده مشهور، زاده و نشو و نما یافته بغداد (وفات حدود 342 در مصر)، دوستدار آل ابوطالب،در سال 301 سفر دور و درازش را از بغداد آغاز کرد. او میان سرزمینهای فارس و کرمان در گردش و سیر بود؛ زان پس از هند ... گذر کرد و به مرزهای چین رسیده است.

مسعودی در باب فرهنگ و تمدن ایرانی در آثار گرانقدر خویش مطالب فراوانی نقل کرده است. از باب نمونه، یک جا با استناد به تجارب پیشینیان و منابع قدیم تر شرحی از آزموده ها و آزمونهای مزبور را به این شرح نقل کرده است: بعضی ها، درباره نشانه آب و منابع زیرزمینی آن، طریقت خاص دارند كه اگر در محل منظور، نی و خرفه و علفهای نرم روییده باشد، معلوم می دارد كه آب{ به سطح زمین } ، و به دسترس حفار است و اگر چنین نباشد، آب دور است... در بعضی نسخه های كتاب الفلاحه، در همین معنی { نشان میزان آبهای زیرزمینی } ، چنین دیدم كه: هر كه می خواهد این نكته را بداند، به خانه مورچه بنگرد؛ اگر مورچگان درشت و سیاه و كند رفتار باشند، به اندازه كندی رفتارشان، آب به         { خانه} آنها نزدیك است؛ و اگر مورچگان تندرو باشند كه به آنها نتوان رسید، آب در عمق چهل ذراع است. آب اولی شیرین و خوش، و آب دومی سنگین و شور باشد؛ و این جمله نشانه ها برای كسی است كه خواهد آب برآرد.

همو آزمونی شگفت و قابل تحقیق را نقل كرده است: در کتاب فلاحت دیدم که هر كه بخواهد نزدیكی { سطح } آب را بداند، { باید } زمین را به اندازه سه یا چهار ذراع بكند و دیگی مسی یا قدحی سفالین بر گیرد، و آن را از داخل به طور یكنواخت پیه آلوده كند ـ و باید دیگ گشاده دهان باشد ـ آنگاه پس از غروب خورشید، قطعه پشمی سفید كه پاكیزه و افشان باشد، بگیرد و سنگی به اندازه یك مرغانه { تخم مرغ } برگیرد و پشم را چون گوی بر آن سنگ پیچد.

سپس اطراف گوی را با موم مذاب اندود كند و آن را به ته دیگی كه روغن یا پیه آلوده كرده، بچسباند و دیگ را درون حفره وارون كند    { به طوری } كه پشم معلق ماند و موم آن را نگه دارد و به سبب سنگ آویخته بماند؛ آنگاه به قدر یك یا دو ذراع خاك روی ظرف بریزد و بگذارد تا شب بر آن بگذرد.

صبحگاه پس از طلوع خورشید، خاك را از آنجا پس كند و ظرف را بردارد: اگر قطرات آب فراوان و نزدیك به یكدیگر به دیواره ظرف چسبیده و پشم پر آب باشد، آن محل آب دارد و آب نزدیك است؛ و اگر قطرات متفرق باشد، نه مجموع و نزدیك، و آب پشم میان حال باشد، آب نه دور است و نه نزدیك؛ و اگر قطره ها دور از هم چسبیده باشد و آب پشم اندك باشد آب دور است؛ و اگر قطرات آب كم یا زیاد در ظرف و بر پشم دیده نشود، در آنجا آب نیست و زحمت حفر آن نكشد.

بدان لحاظ که سرزمین یزد در اقلیمی خشک و بیابانی استقرار یافته و از بارشهای نواحی معتدل محروم، و فاقد آبهای سطح الارضی بوده است، مردمان سختکوش آن از زمانهای دور با حفر قنات، از آبهای ژرفنای زمین همواره بهره گرفته اند، بر همین اساس تجاربی نیز در تشخیص میزان و حجم آبهای زیرزمینی کسب کرده و هنوز هم کاریزهای کهن و مقنیان کارآزموده و ماهری دارند.

 نوشته ابوبکر مطهر جمالی یزدی در فرخ نامه (تألیف 580) نشان از آن دارد که تجربه دقت و توجه به رنگ و اندازه درشتی و میزان سرعت تحرک مورچگان، همان سان که مسعودی نقل کرده، در سرزمین یزد اعمال می شده است: اگر خواهند که بدانند که در زیرزمین آب دور است یا نزدیک، نگه در مورچه آن زمین باید کرد: اگر ستبر و سیاه و سنگی بود، آب نزدیک بود و اگر دونده و لاغر بود، آب دور تواند بود.ابوریحان بیرونی مطالب فراوانی در باب نجوم و اقلیم شناسی نوشته است؛ اما نکته ای بسیار جالب و در عین حال شگفت انگیزی را مطرح کرده که مبتنی بر تجارب و دانشهای باستانی است. بیرونی ضمن وصف علاقه و توجه بلیغ ایرانیان به نوروز و مراسم باستانی آن می نویسد: هر شخص از راه تبرک، به این روز، در تشتی جو کاشت. سپس این رسم در ایرانیان پایدار ماند که روز نوروز در کنار خانه، هفت صنف از غلات، در هفت اسطونه (استوانه) بکارند، و از روییدن این غلات به خوبی و بدی زراعت (هر یک از آن دانه ها پی برند) و حاصل سالیانه (هر دانه) را حدس بزنند.

کاشتن گونه های مختلف دانه ها (جو، گندم، ارزن، مُلک، باقلی، نخود، لوبیا، ماش، عدس و ...) در ایام نوروزی همواره معمول بوده و در شکل سبزه نوروزی کنونی متجلی شده است. خیام نیز به سبزه نوروزی اشاره ای دارد. کاشتن گونه های مختلف دانه ها (غلات) توسط ایرانیان، از توجه آنان به دور افلاک (چرخ و فلک) و اوضاع اقلیمی، و شناخت اوضاع جوی و آب و هواشناسی و پیش بینی این اوضاع در مناطق مختلف محل سکونت آنها دارد.

از نگارشهای ابوریحان عجالتاً به این نکته اکتفا می کنیم که به استناد منابع کهن می نویسد: در مبادی علم هیئت ثابت شده است که زمین گرد است، و در میان جهان کروی جای دارد، و اینکه سنگین ها به نهاد و طبع خود از هر سو به مرکز حرکت دارند، و از همین جا کروی بودن سطح آب اثبات می شود، و چون ذرات آب با یکدیگر پیوستگی سخت ندارند، تنها به اندازه موجهاست که سطح آب از کرویت خارج می شود و نیز از مشاهده آشکار شده است که جای نهاده شدن خاک به طبع زیر آب است، به این دلیل که خاک در آب ته نشین می شود، و فرورفتن آب در خاک یا زمین به سبب وجود شکافهایی در خاک است که از هوا پرشده و آب میل آن دارد که از این هوای موجود میان شکافها فروتر رود.

بیرونی به چگونگی ایجاد بیابانها و پیشروی آنها اشاره کرده و پیدایی ریگ و خاک را وصف کرده است: ریگ همان سنگ کوههاست که با شکافتن و به یکدیگر برخوردن شکسته است و سپس گذشتن آب، و وزیدن بادها و پیوسته سوده و مالیده شدن آنها بر یکدیگر سبب شده است که گوشه ها و کناره های آنها از میان برود، و ریگها گرد شود، و خرده های همین سنگهای شکسته است که به صورت ماسه و سپس خاک از آنها باز شناخته می شود.

و بیابان به نام کرکس کوه که میان فارس و سجستان (سیستان) و خراسان است، آکنده از ویرانه های ساختمانهای کهن است که بطلمیوس آنها را قرامانیای خراب، یعنی کرمان ویرانه نامیده است. و ایرانیان می گویند که آنجا آبادترین جاها بوده و نزدیک هزار چشمه، که آب آنها از پیرامون سجستان می جوشیده، سبب آبادانی آن بوده است، و افراسیاب آبها را فرو برد که دیگر به آن سرزمینها نرسید و آبادیها ویران شد، و بازمانده آبها به طرف دریاچه زره روانه شد ... و ابوالعباس ایرانشهری گفته است که: در روستای پشت (کاشمر کنونی) نزدیک نیشابور کاریزی می کندند و در ژرفنای پنجاه و چند ذراعی از سطح زمین به ریشه های سه درخت سرو رسیدند که با اره بریده شده بود و آشکار است که فاصله میان زمان بریده شدن این سروها، که در آن وقت جای برش ریشه بر سطح زمین بوده، تا آن زمان که این همه سنگ و خاک بر آن قرار گرفته بوده است، چندان زیاد است که درست نمی توان گفت چه اندازه بوده است. نباید از سالم ماندن چوب در زمین شگفتی نمود؛ چه، هر اندازه چوب از جایی دور باشد که کمتر گرما و سرمای گردنده در سال (ها) به آن برسد، ماندگاری آن بیشتر خواهد شد.

 ابوحاتم مظفر اسفزاری(قرن پنجم) می نویسد: چون کره زمین اصل آن خاک بود، و به عرضی از اعراض آن خاک سنگ همی گردد، بدان برهان که چون آتش یا آفتاب بر جوهر سنگ مستولی گردد، و آن عرض که سبب سنگ شدن او بود از وی دور کند، آن جوهر سنگ جوهر خاک شود. و چون کوههای سخت بلند پدید آید و بالای او به مرکز (سرمای) زمهریر نزدیکتر بود، برودت بر او غالب تر شود، و سبب گردد که بر او برفهای بسیار بارد، و از آن است که هر چند کوه بلندتر است، سرما و برف آن بیشتر است.

این هم از جمله نوشته های شیخ احمد جامی از عرفای ایرانی (در سال 520) است: آب، و خاک دو جوهر ند: از یک جوهر همه کدورت، و از دیگری همه صفاوت ] : پاکی، شفافی [ است، و آدمی را از این هر دو سرشته اند؛ اما به حقیقت بدان که از خاک بی آب نبات نروید، و از آب نیز بی خاک هیچ نروید، و چون هر دو به هم رسند، این چندین نبات گوناگون و چندین آبادانی که در عالم می بینی، پیدا آید: چه از شهرها، و چه از حصارها، و قلعه ها، و سرای ها و چه از باغ و بستانها و درختان میوه، و کشتزارها، و سبزه و ریاحین و نرگس، و سپرغم و مرغزارها، و همه راحتها در دنیا و غیر آن به سبب فراهم آمدن آب و خاک است. و اصل همه اشیا بر این است، تا آنگاه که این دو به هم نرسند، هیچ معنی از آب و خاک حاصل نه آید، و چون هر دو به هم رسیدند، این همه معانی در وجود آید. اما آب را طبعی است که به هر چه رسد، او را حیات دهد، اما چون نرسد چه کند؟ همچنان می باشد و هیچ بر ندهد.  ابوالحسن بیهقی در تاریخ بیهق (تألیف قرن ششم) شرحی درباره هوا و آب دارد که مبتنی بر تجارب و باورهای پیشینیان و همچنین آزموده های شخصی اوست که دربردارندة توصیه هایی در مورد گزینش موضع مطلوب مسکن نیز هست: اطبا چنین گویند که هر مسکن که بلندتر، هوای آن موافق تر، و نسیم آن خوشتر، و تنفس بدان هوا آسان تر. و هر مسکنی که نشیب تر، هوای آن گرمتر، و بخارات آن کثیف تر، و دم زدن بدان ناخوشتر. و هر مسکن که از یک جانب آن کوه باشد، و از دیگر جانب دریا، هوای آن تَر باشد و آنجا بارانها بسیار آید... و مسکن کوهی، خاصه کوهی مقابل مشرق بود، و از جانب مشرق گشاده بود، هوای آن درست باشد و مردم آن قوی و درازعمر و درست مزاج. و مسکنی که زمین آن گِل پاکیزه باشد و کوه و دریا از وی دور بود هوای آن خوش و معتدل بود. و مسکن در بیشه بد باشد و آنجا حشرات بسیار تولد کند... و کسی خواهد که نهاد { پایه ریزی } سرای و بنای خویش بر نهادِ نیکو نهد، روی سوی مشرق کند و گذر شمال در وی گشاده کند، و چنان سازد که شعاع آفتاب در بیشتر از بناها افتد و سقف بناها بلند کند، و درها همواره و گشاده. و آدمی و حیوانات برّی به هیچ آن حاجت ندارند که به هوا...  وی می افزاید: چون خاکی ناموافق بود، آب به سبب مجاورت آن تلخ یا شور یا عَفَن { بد طعم و بوی } ، و هوا به سبب مجاورت او بد و تباه شود...

همو با اشاره به عناصر اربعه از تأثیر و تأثر آب و هوا و خاک بر یکدیگر و خصوصیات عنصر آتش گفتگو کرده است: حکما سخن گفته اند تا چرا باشد که مردم گویند هوای این شهر و آب و تربت { : خاک } این از دیگر شهر بهتر است و خوشتر، و در آتش که چهارم ایشان است، این تمیز ننهند؟ و هرگز نگویند که آتش این شهر از آتش دیگر شهرها گرمتر است یا تیزتر و مُحرّق تر. و از این جواب گفته اند که آتش از این عناصر { سه گانه } قبول تأثیر کمتر کند، و ممازجت { :آمیختگی } او با دیگر عناصر دشوارتر. و زمین که آن را بَرّ خوانند، از ممازجت آب و هوا تأثیر پذیرد تا گل گردد و لوش { : لجن } و نمک و زمه زاج سفید } و امثال این. و آب از مجاورت زمین تأثیر پذیرد که شور و تلخ شود به حکم خاک؛ هوا از آب کیفیت پذیرد، جایی که آب عفن بود، هوا عفن شود. آتش این چنین تأثیر و انفعال قبول کمتر کند.

 مقاله را باز هم با مطلبی شیوا درباره آب ، از همان دانشمند خراسانی، محمدبن محمود طوسی پایان می بخشیم که در سال 556 ق در تعریف آب از جمله نوشته است: بدان که آب یکی از چهار عنصر، و اصلی شریف و ماده حیات است، و سبب طهارت و { پروردگار } در وی طبعها و رنگها آفریده، چنان که بر صحرا ببارد، بر خاکستری سوخته، که در آن هیچ دانه و حبوبی نباشد، و از آن اصناف گیاهها برویاند، هر یکی به رنگی و شکلی و بویی، مثلاً آب در باغی رود: سیب سبز و انار سرخ، انگور سپید و سیاه، سوسن بویا و سیر گَنده روید. این معانی همه در آب نهاد، به واسطه هوا و خاک این ثمار { میوه ها } پرورده شود. و بدان که آفریدگار آبها را ابتدا از جوهری آفرید سپید که نظری به وی کرد، به هیبت شکافته شد، نیمی بگداخت آب گشت، و نیمی دیگر عرش را از آن بیافرید، و آن آب را اکنون بحرالعمیق و بحرالمحیط خوانند، از آن سوی عالم، و به رومی بحرطرطاوس خوانند.

و رجوع همه آبها به اوسط الارض است و آن مرکز وی است، و آفتاب به قوّت خویش آب را جذب می کند، از شش جوانب کره زمین و به بالا می کشد و باران می شود و بر عالم می بارد.

 

 

بررسی و نوشته: محمدحسن ابریشمی
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

 



نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید