تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :3813

آثار باستانی بندر گناوه

بندر گناوه از جمله مکانهای باستانی ایران است که شاید بشتر به خاطر بندر بودنش شناخته شده است تا از جهت ویژگی های باستان شناختی شهرستان گناوه در ساحل شمالی خلیج فارس و در استان بوشهر قرار دارد و مساحی حدود 8/2043 کیلومتر مربع را اشغال کرده است . این شهرستان از شمال به استان کهگیلویه و بویر احمد و شهرستان دیلم ، از مشرق به استان فارس و شهرستان دشتستان ، از جنوب به شهرستان بوشهر و خلیج فارس ، از مغرب به خلیج فارس محدود می شود . این شهرستان بیشتر جلگه ای است و مقدار کمی از زمین های آن در منطقه کوهستانی قرار دارد . جلگه های ان بیشتر خشک و بیابانی بوده و فاقد استعداد کشاورزی هستند .

در مورد زبان و نژاد مردم بندر گناوه باید گفت این محل نیز مانند دیگر نقاط بندری استان بوشهر تا قبل از ورود آریایی ها ، موطن نژادهای بومی بوده است که پس از آن بر اثر اختلاط با نژادهای دیگر همچون عیلامی ، سومری و عرب از توعی نژاد خاص منطقه ای برخوردار شده است . زبان مردم گناوه فارسی است که با لهجه محلی به آن تکلم می کنند . البته این گویش از نفوذ پاره ای لهجه ها از جمله فارسی دری مصون نمانده است . علاوه بر آن تعدادی از مفردات زبانهای بیگانه از قبیل انگلیسی ، پرتغالی و عربی نیز در آن دیده می شود .

با این مقدمه کوتاه در ادامه به موضوع اصلی این مطلب که معرفی آثار باستانی بندر گناوه است می پردازیم .

تل گنبد

در شمال شرقی گناوه و متصل به شهر گناوه کنونی بقایای یک اثر باستانی وجود دارد که به نام ((تل گنبد)) مشهور است . روی یک تپه کوتاه گلی که تقریبا در آغاز محل این بقایا ، پس از بناهای شهر گناوه فعلی واقع است آثار معماری باقی مانده از بنایی به چشم می خورد که بقایای پی چهارطاقی قدیم در آن جلوه گر است و غرفه هایی به طول و عرض شش در پنج متر در آن آشکار است و به نظر می اید که به علت ارتفاع نسبی تپه ، معبد یا آتشکده بوده است . از مقایسه طول و عرض این غرفه ها با آتشکده فیروز آباد و نوع دیوارسازی و مصالح ساختمانی و وجود آب انباری در نزدیکی آن سبک شباهت این اثر در گناوه قدیم با سبک ساختمانی آتشکده های ساسانی جنوب فارس به ذهن بیننده خطور می کند و شاید برای پژوهشگران هدایت کننده است .

قلعه گوری

در سمت مشرق بقایای گناوه قدیم ، تپه آکنده از گل و مصالح ساختمانی و سفال با بقایای پی و دیوار در گوشه و کنار و اطراف آن به نام تل گوری و قلعه گوری وجود دارد . نزد مطلعین محل چنین معروفیت یافته است که این قلعه در روزگار آبادی محل سکونت و قلعه داری عبدالحمن یا ((عبدالله قرمطی )) بوده است ، با توجه به این که ابوسعید حسن جنابی قرمطی از این شهر برخاسته و آسیابان یا آرد فروش این شهر بوده است ، ولی پس از اظهار امر خود به بحرین رفته و دعوتش در بحرین ساحلی و قطیف و احسا آشکار شده و امرش در آن دیار رونق گرفته و رواج یافته است . گمان نمی رود قلعه واقع در قلعه گوری محل سکونت بوسعید بوده باشد ، ولی ممکن است نواب و ولاه یا صاحبان امر او در آنجا بعدها اقامت کرده باشند . به هر حال تپه اصلی حدود 25 متر طول دارد و عرض آن به تفاوت از 10 تا 15 متر و در سمت غربی آن راس تپه آشکار است و آثار ساختمان دیده می شود که در مساحتی دایره مانند حدود دایره ای به قطر 8 یا 10 متر نمایان است . محل اصلی قلعه در این نقطه بوده است . ارتفاع تپه چندان زیاد نیست و به نظر می رسد که بر اثر انباشتگی خرابه ها در هم فرو رفتن بقایای ساختمانی به تدریج و با گذشت زمان این تپه به وجود آمده است .

مقبره بی مره

در شرق محل بابا علیشاه گناوه ، مقبره کوچکی زیارتگاه مردم به خصوص زنان این شهر است که آن را ((بی مره )) یا ((بی بی مریم )) هم می نامند . گنبد این مقبره ابتدایی و از گل و گچ ساخته شده است . مدخل مقبره سوراخی است که به درون یک گودی فرو می رود ، در درون این گودی مقبره کوچک که روی آن سنگ مکعب شکلی به ابعاد 30×30×40 سانتی متر نهاده شده است قرار دارد که در ازای آن یک متر است .

خطوط منقوش بر سنگ کوفی مربوط به قرن هشتم یا نهم هجری است که خواندن آنها بسیار مشکل است ، زیرا درون مقبره خیلی تاریک است وقسمت های مهمی از سنگ محو شده است .

واژه بی مره یا بی بی مره اگر چه قابل تعبیر به بی بی مریم هم می تواند باشد ، ولی ذهن را به نام قدیمی خلیج فارس در زبان آشوری قدیم نیز معطوف می سازد و شاید نام قدیمی (بی مره تو ) برای خلیج فارس در زمان دریانوردان آشوری و ارتباط دریایی سواحل شمالی خلیج فارس با مردم آشور و بابل در بین النهرین با واژه مره در زیارتگاه بی مره گناوه ربطی داشته باشد . سبک مقبره از جهت توجه به تاریخ ساکنین قدیمی گناوه ارزنده و قابل توجه و نگهداری است . تغییر نام بی مره به بی بی مریم زنان این بند را به زیارت این قبر راغب می کند و به آن دخیل می بندد و نذور می فرستند.

گنبد سلیمان بن علی

در کنار جاده دیلم و تقریبا در خارج شهر و در محل تل امامزاده گنبد عظیم کاشیکاری با قاعده ای حجیم و سطح پلکانی و کاشیکاری به رنگ آبی تیره که در بعضی نقاط آن کاشیهای زرد و سفید به کار رفته است ، به نام زیارتگاه ((امام زاده سلیمان بن علی )) واقع است . بنای امامزاده سلیمان بن علی یک بنای مستطیل شکل است که گنبد امامزاده و محل مقبره ، یک اتاق بزرگ شبستان مانند و چند اتاق دیگر واقع است که همگی جدید هستند و هیچ گونه تزئیناتی ندارند . از داخل حیاط به پای قاعده گنبد از سطح بام و منتهی الیه پلکان تحتانی تا شروع مرتبه پلکانی نخست چهار متر و هفتاد و پنج سانتی متر است . گنبد سرپوش بر طبقات پلکانی در قاعده کثیرالاضلاع منظمی است و در نتیجه خود این گنبد به صورت گنبد دوازده ترک جلوه می کند . پیروی از رعایت خطوط کثیرالاضلاع قاعده گنبد بر ساختمان سروک انتهایی هم اثر گذاشته و در نتیجه سروک را نیز به صورت میله ای دارای شش ترک درآورده است . به طور کلی سبک ساختمان گنبد جلوه ای از معماری قدیمی ساحل خلیج فارس و مشابه گنبد دانیال در شوش و گنبد امام زاده میر محمد در خارک و گنبد شاهزاده شیرمرد واقع در ممسنی و متاثر از سبک معماری معبدسازی هندی است .

آتشکده باباکلو

در 18 کیلومتری گناوه فعلی بین آبادی های ((مال خلیفه )) و ((مال قایده )) در کنار درختی پر شاخ و برگ که آن را درخت ((لیل)) گویند چهار طاقی کهنه ای با دو دهنه و پی های سنگ و گچ وجود دارد . به زبان عامیانه به آن ((بکلو)) گفته می شود و معروف است که محل آتشکده قدیمی بوده است .

اشیای مکشوفه در گناوه قدیم

گوپال

گوپال که به نام های گوفال ، گوفل ، پای شتر ، پای عرب نیز از سوی مردم بومی نامیده می شود ، قطعه سفال توپری به رنگ های زرد و سرخ و رنگ هایی بین این دو است . ستون استوانه ای شکل گلین ، در قاعده فوقانی و تحتانی به صورت محدب و مقعر در آمده و بدنه آن با شیارهایی که صیقل گرفته به سه یا چهار یا پنج مرتبه و لبه تقسیم و تراشیدع شده است و دارای قابلیت چرخش است . وزن متوسط هر یک از آنها حدود چهار کیلوگرم است ، ارتفاع آنها متفاوت ، ولی بزرگترین آنها را به طول 30 سانتی متر می توان دید .

گوپال را به اردوی دشمن یا به درون قلعه به وسیله منجنیق یا دستگاه های پرتاب کننده می انداختند یا از آن به صورت پایه ای محکم برای جادادن ظروف غذا و مشک های آب استفاده می کردند .

استوانه سنگی مجسمه نیمه تمام

استوانه سنگ از سنگ آهکی نیمه تراشیده درست شده است که قاعده فوقانی آن بصورت سر انسان در آمده ، ولی نا تمام مانده است . این استوانه در میان اشیاء کشف شده از ویرانه های قدیم گناوه دیده شد . در اطراف قاعده فوقانی و در میله استوانه ، در جایی که به قاعده تحتانی متصل می شود یک فرورفتگی که برای سیلان جسم مایع مناسب ایجاد شده است . چنین به نظر می آید که این شی مصنوع سنگی برای استفاده از روشنایی با بکار بردن روغن چراغ ساخته شده است و هنرمند قصد داشته است برای زیبایی ، سر و صورت انسانی را هم در آن بیافریند یا این کار را کرده ولی محو شده است .

استوانه سنگی از سنگ سیاه

در میان اشیاء به دست آمده از کاوشهای باستان شناسی در ویرانه های گناوه ، یک استوانه سنگی تراشیده از سنگ سیاه سخت وجود دارد که طولش 32 سانتی متر است و قاعده آن به صورت مدور تراشیده شده و در وسط یک استوانه مدور منظم به وجود آمده است که شبیه دسته هاون است . ظرف دیگری که از که از سنگ سیاه ساخته شده و به شکل دیگ یا کماجدان یا هاون است نیز پیدا شده است که گمان می روداین دو بر روی هم هاون سنگی را تشکیل می داده اند و برای کوبیدن یا روغن کشی از دانه های حبوبات به کار می رفته است . ولی با دقت در قاعده های فوقانی و تحتانی استوانه سنگی در می یابیم که در هیچ یک از دو سر استوانه برای جای دست ابزار سازی نشده است و مشکل بتوان به این صورت آنرا به منظور استفاده از آن به جای دسته هاون به کار برد .

استوانه بودن و صیقلی بودن آن و کمی قطر در دو سر انتهایی و ابتدایی آن ، آنرا وسیله و آلتی برای نوعی اعمال صنعتی که از آن با گردش دورانی بتوان استفاده کرد ، مشخص می سازد . با توجه به این نکته که تقریبا بیشتر جغرافی نویسان قدیم این نواحی را لطیف و مشهور شمرده اند ، شاید این استوانه وسیله یا ابزاری برای کار بافندگی پارچه کتانی بوده است .

ظروف سنگی تراشیده از سنگ سفید

چهار عدد ظرف سنگی تراشیده شده از سنگ سفید که اندازه آنها متفاوت است نیز در ویرانه های گناوه پیدا شده اند . ظرف ها استوانه نا منظمی هستند که عموما قاعده تحتانی آنها کوچکتر و تو پر تر است . سبک کار و بقایای آثار قلم تراش روی سنگ نشان می دهد که این ظروف مصنوع دست آدمی در گذشته بسیار دور بوده و شاید به دورانی پیش از دوران تاریخی مربوط باشد . آن چه مسلم است جنس این ظروف سنگی از جنس سنگهای سفید موجود در اطراف گناوه است و بنابراین متعلق به همین منطقه است .

از شکل و ویژگیهای ظاهری این حروف بر می آید که از آنها در نگهداری مواد غذایی یا کوبیدن و پختن و حاضر کردن آن مواد استفاده می کردند .

تنظیم : فرزانه پور مظاهری - روزنامه اطلاعات

استان مرتبط : بوشهر  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید