تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1714

ارسی رقص نور با ساز چوب و شیشه

ارسی، پنجره کشویی بالارویی است که به طور عمودی رو به بالا و پایین برده می شود و عموما درگاه آن رو به صحن (حیاط ) دارد. بدنه ارسی با چوب به شیوه منبت کاری و مشبک (گره چینی) و نقش های متنوع هندسی و گیاهی ساخته می شود و سپس درون شبکه های چوبی شیشه های رنگی کار گذاشته می شود. ارسی ها معمولا مستطیل شکل هستند و بخش فوقانی آنها را تا زیر سقف به شکل مستطیلی یا هلالی یا ضربی که با شیشه های رنگی زینت داده می شد تکمیل می کرده اند. اینگونه دروپنجره برای تنظیم و ملایم کردن نور در خانه های آفتاب گیر مناطق گرمسیری کاربرد وسیعی داشته و بسیار مناسب بوده است.

ولیکن ساخت آن در سایر مناطق نیز کم و بیش رواج داشته است. ارسی معمولا از 1 تا 6 لنگه ساخته می شده است و در بعضی مواقع در آن آیینه کاری نیز به کار می بردند. یکی از مکان های دارای ارسی همراه با شیشه های رنگی حسینیه شیراز در شیراز می باشد.

در لغت نامه دهخدا ارسی بدین معنا معرفی شده که: ارسی قسمتی از در است که عمودی باز می شود.

قسمتی از در که گشودن و بستن آن به بالا بردن و فرود آوردن است و آریانپور ارسی را شیشه ای ذکر کرده که هشتی یا اتاق نشیمن را آفتاب گیر می کند و برخلاف درهای عادی که به یک سو یا دوسوی یمین باز و فراز شود. دری که درگاه آن رو به صحن باشد ودارای چهار چوبی که این در، در آن جرکت کرده بالا و پایین رود. ارسی عموما به گونه ای ساخته می شد که تمام سطح بیرونی یک اتاق را در بر می گرفت. هر پنجره ارسی علاوه بر شبکه تشکیل دهنده چارچوب از دو سطح ثابت و متحرک تشکیل می شد که سطح ثابت کارکرد یک عنصر جداکننده مانند، دیوار را نیز ایفا می کرد و از سطح متحرک برای مشاهده بهتر منظره باز تهویه استفاده می شد.

دکتر بورکشن یکی از اعضای سفارت بورس در ایران که در اواسط دوره ناصرالدین شاه به ایران آمد. به این پرده ها چنین اشاره کرده است.« اتاقهای بزرگ محل استیجاری سفارت به طرف حیاط بیرونی پنجره های بزرگی داشتند که از هفت ارسی و دری دارای قاب های کوچکی از شیشه بودند که در هر یک از آنها شیشه کوچک سفید به کار رفته بودند و به این ترتیب پنجره بزرگ این اتاقها دارای 210 شیشه سفید کوچک بود.»

سطح مشبک پنجره های ارسی چندین کارکرد دارد:

1-تامین نورفضای درونی: هر فضای ساخته شده توسط عناصری مانند دیوار، سقف و پنجره از فضای باز و طبیعی متمایز و جدا می شود و حد و اندازه این تمایز و محصور بودن، همیشه به یک مقدار نیست. از این لحاظ می توان انواع فضاهای ساخته شده را به سه گروه تقسیم بندی کرد: فضاهای بسته و فضاهای نیمه بسته و فضاهای نیمه باز. پنجره های ارسی در فضای نیمه بسته به کار می روند.

 فضای نیمه بسته نوعی از فضاهایی هستند که به طور متوسط یک بسته از آنها توسط ردیفی از درها، پنجره ها با فضای باز مرتبط هستند و گشوده شدن آنها در مواقع مناسب می تواند ارتباط نسبتا گسترده ای بین فضای ساخته شده و فضای باز پدید آورد. در برخی از انواع فضاهای ساخته شده که بازشوهایی (پنجره های ارسی) بازتر است. این فضاها که غالبا در کنار فضای باز طراحی و ساخته می شود متناسب با موفقیت و کارکردشان از نور کافی برخوردار می شدند.

2-در معرض دید قرار دادن فضای بیرونی: فراهم آوردن امکان بهره گیری از منظره یا منظره های مصنوعی و طبیعی واقع در بیرون فضاهای بسته را می توان به عنوان یکی دیگر از کارکردهای مهم پنجره ارسی مورد توجه قرار داد. زندگی در فضای ساخته شده بسته ای که مسئله نور و تهویه آن به نحوی حل شده باشد اما فاقد دید و منظره مناسب باشد ناخوشایند بوده و زیستن در ان برای مدت طولانی بسیار دشوار و مشکل آفرین خواهد بود.

به همین سبب همواره در بنای درون گرا که حیاط، منظره بنا را شکل می داده است، آن را به بهترین شکل طراحی  و تحداث می کردند تا یک چشم انداز مناسب نیز کارکرد داشته باشد. همچنین در بناهای درون گرا غالبا مهمترین بخش از فضای باز  در انواع واحدهای معماری را که منظره بنا را تشکیل می داد با انواع پنجره های ارسی به گونه ای دلپذیر می آراستند. از این خاصیت نیز در طراحی باغ ها بسیار استفاده می شده است.

3-کاهش شدت تابش نور افتاب و گرما:پهنه وسیع دید حیاط از لا به لای آلت بندی های چوبی و شیشه های الوان منظره بدیع گیاهان از پس شیشه های الوان و تجزیه نور خورشید به رنگ های گوناگون رد روی سطوح اتاق منظره منحصر به فرد را به اتاق ارسی می دهد.

 نفود نور خورشید به وسیله آلت بندی های چوبی و ایجاد سایه در زمستان و شکست نور خورشید به وسیله آلت بندی های چوبی و ایجاد سایه در فصل تابستان، خاصیت ویژه ای به اتاقهای ارسی داده است که بتواند در ضلع های مختلف حیاط قرار بگیرد بدین دلیل انواع و اقسام اتاقها از جمله تالار و بادگیر در بسیاری از مواقع با نمای ارسی آراسته شده است.

4-ایجاد زیبایی در نمای ساختمان: کارکرد دیگر پنجره ارسی ایجاد زیبایی در نمای ساختمان ی باشد. پنجره ارسی تنها برای تامین عوامل ذکر شده مورد توجه قرار نداشت، بلکه مانند بسیاری از عناصر معماری نقشی مهم در تزئین و زیباسازی بنا ایفا می کند به نحوی که در بسیاری از انواع فضاهای معماری کاخ ها، باغ ها و خانه های ثروتمندان به صورت مهم ترین عامل در طراحی و تزئین نمای درونی و بیرونی به کار می رفت به همین سبب، شکل، اندازه، رنگ بندی، موقعیت و سازماندهی آن در نما با دقت مورد توجه قرار داشت.

5-حفظ حریم ومحرمیت فضای بیرونی: یکی دیگر از کارکرد های مهم این نوع پنجره ها حفظ حریم و محرمیت فضای درون اتاقها و تالارها نسبت به فضای بیرونی است زیرا شبکه ریز این پنجره ها غالبا موجب می شود که کسی به سادگی نتواند از بیرون فضای درونی را ببیند. از این کارکرد در فضای درونی خانه نیز استفاده می شده است.

6-دور کردن حشرات مزاحم:در آخر و به عنوان مورد ششم باید ذکر کنم که بر اثر تجربه گذشتگان و کسانی که از پنجره ارسی در خانه هایشان استفاده می کنند. ثابت شده شیشه های رنگی پنجره های ارسی با ایجاد نورهای رنگارنگ باعث دور شدن حشرات مزاحم از فضای درونی اتاق های دارای پنجره های ارسی می شود که این مورد می تواند یکی از مهمترین خاصیت های این نوع پنجره ها در فضای معماری ایرانی باشد.

اثرات و دلایل استفاده از پنجره های ارسی

نور: همانطور که در بخش کارکرد های پنجره های ارسی ذکر شد، این نوع پنجره ها باعث می شوند نور خورشید به اندازه کافی وارد اتاق شود، نه خیلی زیاد و نه خیلی کم.همانطور که می دانیم همه ما آفریده های نور هستیم. نور خورشید به جهان ما حیات می بخشد و قدرت زیبایی نور به قدری در زندگی ما مهم است که ما به طریق استعاره تعابیری از دید نور را بی آن که به آن بیندیشیم در زبان روزمره به کار می بریم.

به مفهوم شادی یا بی خیالی، چابکی یا سبکباری است و هیچگاه معانی تاریکی افسردگی، ناگواری و دیرجنبشی نمی دهد و از همه اینها جلوگیری می کند. نور تفاوت بین زندگی و مرگ است و باعث تندرستی انسان. کمبود آن (نبود ویتامینD) باعث نرمی استخوان در کودکان می شود. همچنین طبق تجربیات پزشکی باعث درمان افسردگی (نوردرمانی) در این نوع بیماران می شود.

 بود و نبود نور بر هر دقیقه ای از زندگی ما اثر می گذارد. نحوه رشد و تکامل ما تندرستی، خوابیدن و غذا خوردن، روابط حتی خوی و عادات ما و بالاخره طول عمر ما همه زیر نفوذ مقدار نوری هستند که دریافت می کنیم. البته باید ذکر کنم که زیادی این نور نیز مضراتی مانند سرطان پوست و کم شدن آب بدن و غیره دارد که در معماری سنتی ایران به همه این سود و زیان ها توجه شده و با ایجاد و استفاده از این نوع پنجره ها مقدار مناسب نور ورودی به فضای بیرونی را منترل می کند.

نور خورشید از رنگین کمان رنگ ها تشکیل شده است و همین پنجره های ارسی به وسیله شیشه های رنگارنگ خود نور تک خورشید را در فضای درونی اتاق دوباره به رنگ های مختلفی مانند، رنگین کمان زمینی تبدیل می کند و منظره زیبا و دل انگیزی را به وجود می آورد.

روانشناسی رنگ ها:همچنین از نظر روانشناسی رنگ های مختلف این شیشه ها و ایجاد نورهای هم رنگشان بر روی انسان تاثیرات مختلفی می گذارد که هر رنگ در کنار رنگ دیگر شدت آن تاثیر را خنثی کرده و مقدار مناسب آن را تنظیم و تعدیل می کند. بیشتر رنگ های استفاده شده در شیشه های ارسی رنگ های لاجوردی قرمز، سبز و زرد هستند و هرکدام به تنهایی یک تاثیر رواشناختی مجزایی دارند.

رنگ لاجوردی (آبی تیره) یک نیاز بیولوژیکی برای انسان است، از نظر روانشناسی به معنای آرامش است و از دیدگاه فیزیولوژیکی معنای خشنودی را می دهد. یعنی خشنودی از وضعیت و آرامش همراه با لذت بردن از آن. ایجاد تقدس و پاکی و ایجاد احساس ثبات، یکپارچگی و امنیت. نمایانگر حقیقت و اعتماد، عشق و ایثار و فداکاری است و مظهر ابدیت، بی انتها و نشانه سنت و ارزش های پایدار بوده لذا به ابدی کردن گذشته تمایل دارد.

 رنگ سبز دارای صفات روحی اراده در انجام کار، پشت کار و استقامت است و باعث ایجاد نورزایی، جوانی، سرزندگی، رشد می شود و محتوای عاطفی آن همراه با ایجاد غرور است. رنگ قرمز بیانگر نیروی حیاتی فعالیت عصبی و غددی بوده و لذا معنای آرزو و تمام پکل های میل و اشتیاق را دارد. قرمز یعنی لزوم به دست آوردن نتایج مورد نظر و کسب کامیابی. قرمز نشانگر آرزو برای تمام چیزهایی است که شدت زندگی و کامل تجربه را در پوشش خود دارد. رنگ قرمز انگیزه ای است برای فعالیت شدید، ورزش، پیکار، رقابت. قرمز یعنی تاثیر اراده یا قدرت اراده در حالی که رنگ سبز مظهر انعطاف پذیری اراده می باشد و اینها در کنار هم یکدیگر را تعدیل می کنند.

رنگ زرد باعث روشنی و شادمانی می شود. صفات ان عبارتند از روشنی، بازتاب، کیفیت درخشان و شادمانی زودگذر. زرد نمایانگر تئسعه طلبی بلامانع، سهل گرفتن یا تسکین خاطر  است. زرد در نقطه مقابل سبز قرار دارد. به این معنا که تجمع اضطراب آفرین رنگ سبز می تواند حتی منجر به فشار یا تشنج گردد، در حالی که زرد نشانگر تسکین و انبساط خاطر است. از سوی دیگر رنگ زرد سبک تر و غلظت کمتری در مقایسه با رنگ قرمز دارد لذا به جای اینکه محرک باشد بیشتر جنبه  تلفیقی دارد.

زیبایی:سطح پنجره های ارسی را با استفاده از انواع نقش های گوناگون گره سازی و یا شیشه های رنگین و ساده می آراستند و ترکیب های بدیعی پدید می آوردند و بدین صورت ناهماهنگی بین این شبکه های هندسی و نورهای رنگی باعث ایجاد زیبایی دلپذیری می شود. تناسب (نظم هندسی نور) و رنگ به قول ابن هیثم دوعنصر از سه عنصر ممتازی هستند که بیشترین قابلیت را در ایجاد جمال بصری دارند، سخت به عنصر سوم یعنی نور وابسته اند و این نور منبع نهایی جمال بصری و لازمه دیدن است. همین طور می گوید: رنگ نیز خود می تواند به زیبایی و حسن نور، زیبایی دیگری بیفزاید.

 زیرا رنگهای درخشان را خوش آید و دیده را بنوازد. وقتی طرح های رنگین و شیشه های رنگین با توجه به تناسب سامان یابد، ارزش جمالش افزایش چشمگیری پیدا می کند. زیرا طرحها و رنگ های رخشان و ناب آنگاه که بی نظمی بی هنجار و یک دست داشته باشند نیکوترند تا آنکه فاقد نظم باشند و این زیبایی و نظم با همان گره چینی های هندسی به تکامل می رسند.

نقش هندسی در ارسی:ناپسند دانستن تقلید از نقش ها و صورت های انسانی و حیوانی در نقاشی و سایر هنرهای تصویری و تجسمی به تدریج مئجب شد که تقلید از طبیعت در فرهنگ بسیاری از هنرهای اسلامی چندان مورد توجه قرار نگیرد و جایگاه والایی نیابد.

یه همین جهت هنرمندان به ترکیب های هندسی و انتزاعی نوجه بسیار کردند.یکی از ویژگی های ترکیب های انتزاعی و به خصوص ترکیب های هندسی، امکان خلق آثار بی شمار گوناگون است که سبک، شیوه و حوزه فرهنگی آن غالبا نه تنها به هنرمندی خاص یا ناحیه ای مشخص محدود و منحصر نمیشود بلکه به زمان و دوره خاصی نیز نعلق ندارد و از این لحاظ امکان خلق آثار ماندگار در این گستره یافت می شود.

هندسه در ساده ترین شکل برای طراحی و ساخت انواع پنجره ها استفاده می شد. اما در برخی از انواع پنجر ها به ویژه پنجره های ارسی-کاربرد آن را در بهترین حالت ممکن می توان مشاهده کرد. برای به دست آوردن نقش های هندسی بطور معمول نخست از ساده ترین شکل های هندسی مانند مربع،دایره و مثلث استفاده می شد. ویژگی های هندسی هر یک از اشکال، نقش موثری در کاربرد آن داشت.

مربع: یکی از اشکالی بوده که کاربرد فراوان در هنرهای انتزاعی داشت. وجود چهار ضلع و زاویه مساوی و قابلیت تقسیم هر مربع به شمار زیادی مربع دیگر به سادگی و سهولت و نیز امکان محیط یا محیط کردن دایره در آن و مانند آن سبب شد که ار آن هم به عنوان یک شکل خاص و هم در ترکیب در سایر شکل ها و نیز به عنوان شکل زمینه و پایه در طرح استفاده کنند.

دایره: دایره نی زاز جمله شکل هایی بود که اهمیت فراوانی در طراحی انواع نقش های هندسی داشت و افزون بر کاربرد آن به تنهایی به عنوان یک شکل نهایی یا در ترکیب با سایر شکل ها از آن به عنوان یک نقش زمینه برای طراحی و ترکیب انواع گوناگونی طرح ها استفاده های بی شماری می شد. بسیاری از ویژگی های هندسی دایره موجب شد در بیشتر نقش های مبنا و پایه شرکت داشته باشد.

 سهولت ترسیم آن با کمک یک ریسمان و نیز سادگی ان به شش قسمت از طریق شعاع ان و همچنین تقسیم آن به بخشهای کوچک مساوی تر با استفاده از نقاط هندسی موجب شد که از آن به عنوان یکی از مهمترین شکلهای هندسی استفاده کنند. می توان اظهار داشت که امکان استفاده از شعاع دایره برای تقسیم محیط آن به 24، 12، 6 موجب اهمیت یافتن بعضی از این اعداد در طبقه و تقسیم بندی بعضی از پدیده های طبیعی و اجتماعی شد.

چنان که تقسیم سال به دوازده ماه یا شمارش برخی از کالاها یا واحد جین یا دوجین و غیره را می توان از نمونه های آن به شمار آورد. غالبا برای هرگونه نواوری در طرح های هندسی نخست سطح مورد نظر را به تعدادی شکل هندسی پایه یا مبنا تقسیم می شود. برای دستیابی به این منظور نیز بیشتر از شکل دایره و مربع استفاده می کنند، سپس با بهره برداری از نقاط مهم هندسی آنها شکل های اصلی یا شکل های مطلوب به دست می آید.

 به این ترتیب در ساده ترین حالت ترکیبی از شکلهای هندسی پدید می آید که در هنرهای گوناگون با توجه به امکانات متنوع در دسترس، از جمله به کارگیری مصالح مختلف، رنگ های گوناگون و سایر روش ها بر غنا و ارزش هنری ترکیب های پدید امده افزوده می شود. چنان که بیشتر نیز در بسیاری از پنجره های ارسی، با بهره برداری از ترکیب های هندسی و گره سازی به همراه کاربرد شیشه های رنگی سطوح بسیار زیبایی پدید می آورند. نقوش هندسی تاثیرات بسیاری در روحیه انسان دارد بطوری که در تزکیه نفس اثر کرده و باعث پاک شدن نفس از امیال دنیوی و ایجاد عقل روحانی و آماده کردن نفس برای خلاصی خود از این عالم مادی می شوند تا به یمن عروج ملکوتی به عالم ارواح و حیات جاوید نائل شود.

محرمیت: پنجره های ارسی همچنین باعث محدود کردن دید از بیرون به درون خانه و ایجاد محرمیت می شود و همین ویژگی سبب شده که نه تنها در مناطق گرمسیر بلکه در شماری از خانه های واقع در بعضی شهرهای شمالی کشور از پنجره های ارسی در جبهه ای از خانه که به سمت گذرگاه عمومی وجود داشت، استفاده شود، زیرا در این حالت ضمن برخورداری از نور و منظر فضای عمومی، محرمیت فضای درونی خانه نیز مخدوش نمی شد.  همین ویژگی پنجره های ارسی موجب شد از آنها در فضای بیرونی نیز استفاده شود.

محل استفاده از این پنجره ها در فضاهای درونی، در بالای خانه ها، اتاق های گوشه وار واقع در یک یا دوسوی تالارهای بزرگ و مرتفع بود زیرا بسیاری از اوقات که مجالس خاص یا پذیرایی مردانه در تالارها یا اتاقهای بزرگ پنج دری یا هفت دری برگزار می شد زنان در اتاقهای بالاخانه یا گوشه وار که در بالا و در دوسویه تالار واقع شده و از یک سمت به آن دید داشتند، می نشستند و از پشت پنجره های ارسی بدون آنکه دیده شوند بر فضای تالار اشراف می یافتند و بدین ترتیب همه این موارد و بسیاری دیگر ما را متوجه تاثیرات و دلایل استفاده از پنجره های ارسی در دوره های گذشته کرده و متاثر می کند از اینکه دیگر از این نوع پنجره ها در معماری جدید استفاده نمی شود.

خواص صوتی: اگر قطعات یک گره نسبت به هم زوایای مختلف یا متعدد پیدا کند، جا به جایی صوتی ایجاد می کنددر این جابه جایی تابع قوانین علم آکوستیک است. فرم های شش وجهی نیز دارای خواص صوتی هستند. از کاربرد صوتی شش وجهی در طبیعت می توان کندوهای عسل را مثال آورد که دقیقا اعمال انتقال صوت یا رزونانس را انجام می دهند. از این شکل همچنین در ساخت محفظه های صوتی یا جعبه های رزونانس سازهایی چون شش تار استفاده شده است. در برخی از سازهای امریکای لاتین مانند "ماندورا"نیز از شش وجهی به صورت منقش مشبک بر سطح جعبه رزونانس بهره گرفته اند که رئوس آن به تناوب یک در میان نقش گیرنده و فرستنده صوتی را ایفا  می کند.

 

مجله جهان ساخت و ساز - شماره 67 - اردیبهشت 1394
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

 



نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید