تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :2247

اضمحلال معماری مناطق نفت خیز

دکتر سیروس باور متولد 1313 در شیراز ، یکی از مفاخر معماری معاصر ایران است که هنوز هم پرشور و تلاش به تدریس و تحقیق و پژوهش در زمینه معماری می پردازد . وی دکترای معماری خود را در سال 1343 از دانشگاه فلورانس ایتالیا دریافت کرد و از جمله بنیانگذاران درس "معماری مدرن و شهرسازی " در دانشگاه ملی ایران (شهید بهشتی ) در سال 1344 است . وی سوابقی از جمله کارشناسی ارشد طرح های اداره مهندس شرکت ملی نفت ایران در سال 45 ، مدیر گروه آموزش معماری دانشگاه تهران ، عضو شورای اجرایی گروه معماری و شهرسازی ، عضو اولین هیئت مدیره نظام معماری استان تهران و بسیاری از عنوانهای دیگر را در کارنامه خود دارد و تا به حال طرح های زیادی از او در برزیل و ایران به اجرا در آمده است که شرح مفصل آن در این گفتگو نمی گنجد ..

آقای دکتر از روند تحقیقات خود در زمینه معماری مناطق نفت خیز بگویید .

بنده تمام مناطق نفت خیز ایران را مطالعه کردم . فعالیت های نفت در ایران در ایران به سه مرحله تقسیم می شود که از پیدایش نفت در سال 1287 تا 1332 را در بر می گیرد .
در آن زمان اسم این پالایشگاه شرکت سهامی نفت انگلیس و ایران بود . از سال 1332 تا 57 شرکت ملی نفت ایران به مسئولیت محدود تبدیل شد و از سال 1357 تا امروز به وزارت نفت تبدیل شده است .
کتابی که در دست انتشار دارم مربوط به دوره اول پیدایش نفت یعنی از سال 1287 تا 1332 است .
دردوره اول پیدایش نفت در ایران محدوده ای وجود دارد که از شرق دزفول و اندیمشک شروع می شود و ت منطقه گچساران و کهگیلویه و بویر احمد می رسد . اولین چاه های نفت در این مناطق کشف شد .

ویژگی ساختمان های مسکونی که در آن زمان در دوره مظفرالدین شاه ساخته شده چیست ؟

تمام تاسیسات و تجهیزات ساخت و ساز از انگلیس وارد می شد . از تیرآهن ، درب و پنجره گرفته تا سیم و لوله ها و لامپ چراغ ها و درها از حتی آجرها هم از خارج به بندر خرمشهر وارد می شد و به وسیله کشتی های کوچک به اهواز می رسید . در اهواز منطقهای سنگلاخی وجود داشت که کشتی ها نمی توانستند عبور کنند و محموله را پیاده می کرد و دوباره حمل بر قایق به نزدیک درب خزینه می آمد که نزدیک شوشتر است تمام وسایل با قایق ها حمل می شد . اولین پالایشگاه نفت در محله بیدبان مسجد سلیمان ساخته شد . تا سال 1300 تمام مهندسان ما خارجی بودند و ساخت و ساز هم توسط آنها انجام می گرفت .

معماران تجربی ایرانی هم در داخل شهرها کار می کردند و در مناطق نفت خیز نبودند . فقط کارگرهای بختیاری و بویر احمدی و معمارانی که از شوشتر و اصفهان می آمدند و بنا بودند در این مناطق یافت می شدند .

درباره سبک مورد استفاده در ساختمان مسکونی این مناطق بگویید

ساختمان هایی که دردوره ابتدایی پیدایش نفت در مسجد سلیمان ساخته شده اند و دیوارها سنگی بودند و تاق و قوس داشتند . بعد از چند سالی که وسایل ساختمانی از خارج از کشور به ایران رسید مانند تیرآهن ، نبشی و غیره ، خرپای فلزی سبک با ستون های فلزی سبک ساخته شد که با پیچ و مهره به هم وصل می شد و در تمام مناطق نفت خیز سیستم اسکلت فلزی ، سقف خرپا و دیوارهای خشتی یا گلی به کار برده می شد .

وزن سقف بر روی دیوار نبود و وزن سقف توسط خرپاها به ستون های فلزی وارد می شد . این سیستم پروتوتایپ به معنای یکنواخت نام داشت .
در همه جا این سیستم معماری اجرا می شد . در نتیجه ابعاد و اندازه ساختمان ها مثل هم بود چون خرپاها یک اندازه داشتند و شکل آنها نیز یکسان بود . اما دیوار ساختمان های کارمندان ارشد سنگی بود و کارمندان جزء دیوارهای خشتی داشتند که روی آنها گچ کاری می شد .

تاثیر نفت خیز بودن این مناطق بر معماری ساختمان ها چیست ؟

در آن زمان سال (1287 ) سیستم گرمایشی و آشپزخانه آن به خاطر داشتن لوله کشی گازبا گاز بود . خانه ها لوله کشی آب گرم و سرد داشتند و از سیستم برق برخوردار بودند .
تمام ساختمانها تلفن داشتند . کارخانه یخ سازی وجود داشت که هر خانه ای در صندوق خانه اش یخ نگهداری می کرد . کولر و یخچال وجود داشت . البته کولر برای کارمندان ارشد بود و سقف خانه کارمندان جزء پنکه داشت . در این مجموعه ساختمانهای کارگری و کارمندی متفاوت بود .

اماکن تفریحی از جمله سینما و باشگاه ورزشی و استخر شنا هم برای کارمندان و کارگران در نظر گرفته شده بود . باشگاه کارمندان ، زمین تنیس و استخر شنا و اسکواش داشت و باشگاه کارگران هم به مین گونه بود . در حقیقت این شهرک ها به صورت شرکت شهر بود ، یعنی به جز خود افرادی که کارمندان شرکت نفت بودند ، کسی دیگر در این شرکت شهرها زندگی نمی کرد .

ارتفاع دیوارها به چه شکلی بود ؟

جلوی تمام خانه ها یک باغچه داشت که چمن کاری و گل کاری و درخت کاری شده بود و پشت آن ساختمان ها هم یک باغچه برای سبزی کاری داشت . در پشت ساختمان اتاق هایی به نام boyroom وجود داشت که مستخدمها در آن زندگی می کردند .

هر ساختمانی آبدارخانه اش داخل خود ساختمان بود اما آشپزخانه اش داخل حیاط بود . آشپزخانه و سرویس بهداشتی و حمام و دوش برای مستخدمین در پشت ساختمان بود . هیچ کدام از این ساختمانها دیوار نداشتند . فقط دور ساختمانها شمشاد می کاشتند که ارتفاع آن به یک متر می رسید و دور آن فنس سیمی می کشیدند که حیوانات وارد باغ و باغچه نشوند . یعنی هیچ حفاظی وجود نداشت .

یعنی ضرورتی برای ایجاد حفاظ در آن زمان وجود نداشته است ؟

در شرکت شهر ، همه با هم آشنا بودند و کارمندان به اتفاق یک کار را انجام می دادند . خانم ها و خانواده اشان عصرها در باشگاه دور هم جمع می شدند ، مسجد و نمازخانه هم وجود نداشت . آنجا یک بیابان برهوت بود که تعدادی ساختمان در آن ساخته بودند که مهندسان و کارمندان اداری در آن زندگی می کردند .

برای کاهش گرمای هوا با توجه به اینکه نزدیک چاه نفت بوده ، در معماری ساختمان ها چه تمهیداتی در نظر گرفته می شد ؟

دیوار خشتی اتاق ها قطور بود و قطر آن به 60 سانتی متر می رسید . دیوارهای سنگی نیز تا 40 سانتی متر قطر داشت و چون سقف منازل شیروانی بود ، روی شیروانی سقف مسطح قرار داشت که با حصیر و بوریا پوشش داده م شد و بعد گچکاری می شد . در نتیجه مثلثی به وجود می آمد که هوای گرم خورشید که به ورقه های مواج دار پشت بام می خورد در این محوطه مثلثی شکل خشک می شد و روزنه هایی داشت که گرما از آنجا خارج می شد و هوای گرم به داخل ساختمان نمی آمد .

سبک معماری که این خانه ها بر اساس آن ساخته می شد چه بود ؟

خانه ها ویلا شکل بودند ک کنار هم چیده می شد و شمشادها و تورهای سیمی آنها را ازهم جدا می کردند .

هدف شما از بررسی معماری مناطق نفت خیز در سال 1287 چه بود ؟

اخیرا در برنامه های تلویزیون مشاهده می کردم که درباره نفت صحب می شود و ولی آنچه صحبت می شود متفاوت با واقعیت های آنجا بود . چون خود من بزرگ شده آن مناطق هستم ، تصمیم گرفتم چنین کتابی بنویسم تا تاریخ به اشتباه برای آیندگان تکرار نشود . اگر کسانی که تاریخ را می شناسند و در یک مقطع زمانی زندگی کرده اند ، شناخت خود را برای آیندگان ننویسند خیانتی به جامعه جوان مملکت کرده اند .

چه ویژگی خاصی در معماری این مناطق وجود داشت که معماران جوان از آن درس بگیرند ؟

خانه هایی که در انجا ساخته شد از نظر تکنیک و پیشرفت های زمانی تکنولوژی در زمان خودش آنقدر پیشرفته بود که در ایران چنین تکنولوژی ای وجود نداشت .

در یکی دو دهه اخیر به تکنولوژی اسکلت فولادی که با پیچ و مهره به هم وصل می شوند ، دست پیدا کرده ایم در صورتی که صدسال پیش در آن مناطق ، اسکلت فلزی که با پیچ و مهره به هم وصل می شدند ، وجود داشت . متاسفانه تکنولوژی که صد سال پیش در ساخت این خانه ها بکار گرفته شده وارد شهرهای ایران نشد . دلایل آن هم بسیار مفصل است تو در قالب این گفتگو نمیگنجد . در حال حاضر بسیاری از ساختمان هارا شرکت نفت به خود مردم واگذار می کند ک این خود از دلایل ضعف معماری در آن مناطق است . چون وقتی واگذار می کنند مردم هرکاری دلشان می خواهند انجام می دهند و دلیل واگذاری ها هم ، عدم مدیریت است چون می خواهند مسئولیت را از خود سلب کنند در دو دهه اخیر چنین اتفاقی افتاد و معماری آن مناطق متاسفانه اضمحلال یافته است .

در حال حاضر وضعیت ساختمان ها در مناطق نفت خیز چگونه است ؟

خود من اخیرا به بازدید لالی رفتم . آن آن ساختمان هایی که مربوط به فرهنگی خاص بود یعنی هم از نظر معماری و هم عملکردی فرهنگ خاصی داشتند ، تبدیل به اصطبل شده چون در ان گاو و گوسفن نگهداری می کنند .

در مسجد سلیمان برخی از ساختمان های بسیار جالب که به کارمندان ارشد تعلق داشت ، به تعویض روغنی تبدیل شده بود . یعنی گاراژ شده بود . یکی دیگر از ساختمان ها به سگدانی تبدیل شده بود .

چون شخصی که در انجا زندگی می کرد پرورش سگ داشت . ببینید چقدر فرق تمدن و نحوه استفاده از معماری وجود دارد که در آن زمان به آن شکل استفاده می شد و حالا به این شکل که واقعا وحشتناک و گریه آور است .

منبع : پیام ساختمان و تاسیسات - 15 اردیبهشت 1391

عضو مرتبط : سیروس باور  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید