Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1487

ایاصوفیه : موزه دو هزار ساله

(مقالات گذشته-پاییز 1381)


ایاصوفیه که امروزه موزه ای است که هرکس در هر روز به آن دسترسی دارد، از با شکوه ترین یادمانهای دوره امپراتوری روم شرقی است. این بنا که در اصل کلیسا بوده و در قرن ششم میلادی ساخته شده است و پس از سال 1453 م (875ق ) به وسیله ترکها به مسجد تبدیل شد و در سال 1935(1314ش) به صورت موزه درآمد. در حال حاضر مشخصه های هردوحالت قبلی را حفظ کرده است.

Ayasoofie -1

موزه ایاصوفیه هر روز  - به استثنای دوشنبه ها - از ساعت 30/9 تا 30/16 برای دیدن باز است. ساختمان کنونی سومین ساختمانی است که در این محوطه بنا شده است. نخست بار به دست کنستانتین ، قیصر روم بنا شد و « مگااکله سیا» یعنی کلیسای بزرگ نام گرفت و در سال 360م افتتاح شد. بعدها نام آن به وسیله مسیحیان به « هاجیا صوفیا» یعنی « خرد مقدس» تبدیل شد.

ساختمان اول یک کلیسای معمولی با دیوارهای سنگی، سه طاق و یک سقف چوبی بود و به وسیله مردم شورشی که از تبعید اسقف قسطنطنیه در سال 404 م به خشم آمده بودند، ویران شد. و بنای بعدی آن که به دست معماری به نام روفینوس انجام گرفت دارای چهار طاق و یک سقف چوبی بود و در سال 415مورد استفاده قرار گرفت. بخشی از بنای دوم که در سال 1314ش مورد کاوش قرار گرفت دو متر عمیق تر از پی بنا در جانب غربی بنای کنونی بود .

از کاوشهای باستان شناختی مختلف نتایج گوناگون به دست آمده است مثل انواع ستون، سرستون و دو کتیبه از سنگ مرمر.

ساختمان دوم هم در ششورشی به نام «قیام نکا (پیروزی)» در سال 532 در زما یوستی نیانوس ویران شد. این شورش که در ضمن مراسم مسابقات اسبدوانی روی داد دلایل سیاسی و دینی مختلف داشت. شورش را برادرزاده های امپراتور برای سرنگونی او سامان داده بودند. این شورش شش روز طول کشید و ضمن آن بسیاری از بناهای شهر ویران شدند. پس از آن که شمار قابل توجهی از مردم ازپا درآمدند امپراتور فرمان داد تا کلیسا را از نو بسازند که سومین بار و آخرین بار بود.

بنای کلیسا در زمستان 532آغاز شد و در زمستان 537 به پایان رسید یعنی پنج سال و ده ماه و چهار روز طول کشید . در این مدت صدها بنا و معمار و هزاران کارگر در ساختن بنا شرکت کردند و چون امپراتورمی خواست که با شکوه ترین کلیساها را بسازد مصالح عالی و نفیس در آن به کار رفت که آنها را از نقاط دور و نزدیک آورده بودند مثل ستونهای مرمری سبز رنگ که از نیایشگاه شهر افه آوردند و این معبد در روزگار خود یکی از عجایب هفتگانه عالم شمرده می شد.

معماری

ایاصوفیه نمونه رقابت ناپذیر هنر روم شرقی (بیزانسی) است و گفته می شود که ترکیبی از سنتهای معماری شرقی و غربی در آن به کار رفته است. نقشه کلیسا با سه صحن که از روزگاران قدیم شناخته و رایج بوده است بعدها با ابداع یک صحن مرکزی در ایاصوفیا تحول یافت و یک گنبد رفیع و عظیم برفراز تالار مرکزی قرار گرفت. در واقع این کلیسا تحت تاثیر هنر معماری رومی ساخته شده است. در دوره روم شرقی هنر آسیای صغیر به سمت شیوه های شرقی متمایل شده بود و ایاصوفیه تنها یادمانی است که از لحاظ شکل منحصر به فرد سبک معماری یکی از نمونه های برجسته هنر جهانی به طور کلی است.

فضای داخلی کلیسا از هشتی های داخلی و بیرونی، صحن مرکزی پوشیده از دوگنبد، دوهشتی کوچک تر و یک راهرو تشکیل شده است.

اصلاحات و تعمیرات


نخستین ترک های سقف پس از زمین لرزه های سالهای 553 و 557 م محسوس شدند. و بخش عمده ای از سقف آن در سال 558 فروریخت. گنبد دوم را کوچکتر از گنبد اول ساختند اما ارتفاع آن هفت متر بیشتر از گنبد قبیل بود. این گنبد را با آجرهای مخصوصی که از جزیره رودس آورده بودند ساختند.

Ayasoofie -2

تزیینات داخلی کلیسا در دوره شمایل سازی (726 تا 842 م) تغییر یافتند. همه شمایلها و تزیینات تخته کوبی شده را برداشتند و صلیبهای ساده به جایشان نهادند که عیسای مسیح و مریم باکره را نشان می دادند.

در سال 256ق زمین لرزه دیگری بخش غربی بنا را ویران کرد که در سال بعد آن را تعمیر کردند. در پاییز سال 376ق هم بخشی از گنبد مرکزی بر اثر زمین لرزه ویران شد. صلیبی های جنگ صلیبی چهارم هم در سال 601ق قسمتی از ایاصوفیه را ویران کردند.

بعدها شهر از تصرف صلیبی ها به درآمد و تعمیر ایاصوفیه در سال 660ق آغاز شد و ستونهای حمایل در بخش غریب بنا ساخته شد.

گنبد این بنا درزمین لرزه سال 749 فروریخت و شش سال بعد از محل کمکهای مردم تعمیر شد.

دوره عثمانی


ترک ها پس از تصرف قسطنطنیه در بهار سال 857ق بنای ایاصوفیه را به مسجد تبدیل کردند. اولین مناره چوبی و محراب در زمان سلطنت سلطان محمد دوم ساخته شدند که البته هیچ یک از آنها به زمان ما نرسیده است. مناره آجری در سمت جنوب شرقی بنا در زمان سلطنت سلطان محمد فاتح ساخته شد.

Ayasoofie -3 

در زمان سلطنت سلیم دوم معمار سنان مناره شمال شرقی را ساخت. دو مناره دیگر در سمت شمال غربی و جنوب غربی درزمان سلطان مراد سوم ساخته شده اند.

در زمان سلطان سلیم دوم یک مقبره سلطانی در باغ ایاصوفیه ساخته شد و بعدا دیگری در پیرامون بنای اصلی ایجاد گردید از جمله یک کتابخانه در داخل و یک مدرسه ابتدایی در خارج آن، در سلطنت سلطان محمود دوم در سال 1225ق تعمیراتی در مسجد صورت گرفت ، اما مهمترین بازسازی آن به دست فوساتی، معمار سوییسی در سالهای 1264 تا 1266 ق، در سلطنت سلطان عبدالمجید انجام گرفت و دهلیز سلطانی در همین دوره بر آن افزوده شد. بازمانده های اولین ویرانی ایاصوفیه در مدخل دروازه غربی هنوز به چشم می آید.

Ayasoofie -4

پیش از رسیدن به ساختمان اصلی از هشتی های داخلی و بیرونی باید گذشت. اندازه هشتی بیرونی 75/5متر و ساختار آن خیلی ساده است. الواح گچبری شده ای که تصمیم های شورای سال 1116 م روی آنها نوشته شده اند دراین جا دیده می شوند. همچنین پنج در وجود دارد که به هشتی داخلی باز می شوند. کاشی های عصر سلطا عبدالمجید در همین جا قرار دارند.

هشتی داخلی

هشتی داخلی از هشتی بیرونی وسیع تر و بلندتر است و با کاشی های هندسی دقیق، روی زمینه طلایی تزیین شده است. دیوارها پوشیده از سنگ مرمر هستند. هر دو سمت هشتی داخلی به شیب هایی می رسند که به تالار منتهی می شوند. در جنوب این قسمت « در کتاب مراسم» جای دارد، و آن به صورت اتاقی است که امپراتور دربرخی از مراسم از آن استفاده می کرد. در اصلی در هشتی داخلی به راهرو مرکزی می رسد.

و «در امپراتوری» نام دارد. در کاشی های بالای در تصویر مسیح به دقت ترسیم شده است که نوشته ای در دست دارد که بر آن می خوانیم: « آرزو می کنم که صلح و سلامت به شما برسد. من نور عالم هستم». در سمت راست جبرئیل در حال تامل و در سمت چپ مریم دیده می شوند.

این کاشی ها در سال 305 ه ساخته شده اند و عثمانیها روی آنها را پوشاندند  که بعد از بازسازی سال 1312ش دوباره پیدا شدند.

Ayasoofie -5

تالار اصلی


پس از آن از « در امپراتوری» وارد تالار اصلی می شویم و می بینیم که سنگ های مرمرنزدیک در بر اثر حضور مداوم سربازان رومی در آن جا کمی گود نشسته است.

 Ayasoofie -6

طول داخلی تالار 50/73 متر و عرض آن50/69متر است. محراب در دیوار شرقی جای دارد. رواق اصلی با چهار ستون بلند و ضخیم از رواقهای جنبی متمایز می شود. گنبد اصلی 60/55 متر ارتفاع دارد و قطر دایره آن بین 24/31 تا 81/32 متر متغیر است و دایره کامل نیست.

گنبد در زمین لرزه سال 558 م آسیب دید و پس از مرمت پنجره هایی به آن افزوده شد. در بازسازی آن از آجرهای روشن ساخت جزیره رودس استفاده کردند. در مرکز گنبد یک آیه قرآن به خط مصطفی عزت نوشته شده است. در چهار آویزه زیر گنبد تصاویر کروبیان نقش شده است.

Ayasoofie -7

 چهار قاب دایره شکل تزیینی به قطر 5/7 متر در زیر گنبد دیده می شود که در زمان سلطان عبدالمجید ساخته شده اند و در داخل آنها اسامی الله، محمد، چهار خلیفه(ابوبکر، عمر، عثمان، علی (ع)) و دو فرزند علی (ع) یعنی حسن و حسین (ع) نوشته شده است. اما در سنگ مرمرهای کف تالار تصویرهای صلیب نقش بسته است. سنگهای این بنا را از نقاط مختلف امپراتوری و مرزهای دور دست مثل شهر افسوس و بعلبک آورده اند.

در ایاصوفیه 107ستون وجود دارد: 47ستون در طبقه همکف و 60ستون در طبقه بالا. شمار انبوهی شمعدان و ظروف دورهرونق فرهنگ یونانی در این جا یافت می شود که در سلطنت مراد سوم به آن جا منتقل شده اند...

Ayasoofie -8

در زمینه طلایی یک نیم طاقی محراب تصویر مریم که بچه ای در بغل دارد، دیده می شود که اولین تصویر قاب گرفته بعد از دوره شمایل پردازی به شمار می آید و می توان تاریخ آن را به حدود سال 250ه تعیین کرد. در دو سوی تصویر زیبای مریم تصویر دو فرشته که به هم می نگرند نقش شده است که فقط یکی از تصویر ها نسبتا محفوظ مانده است و تصور می رود که از آن جبرئیل باشد.

همچنین تصاویری از ائمه دیده می شوند که در قرن دهم ه ترسیم شده اند. محراب مسجد نیز که جهت قبله را نشان می دهد بعد از قرن نهم ساخته شده است.

کتابخانه سلطان محمود اول که در سال 1149ه بنا شده است در رواق جنوبی جای دارد و نمونه زیبایی از هنر ترک است. 

 در این جا ستونی دیده می شود که به نام «ستونی که عرق می کند» معروف است و افسانه های بسیار درباره آن بر سر زبانهاست و امروزه مردم نیت می کنند و انگشت خود را در سوراخی که در ستون وجود دارد فرو می کنند تا آرزوهایشان برآورده شود.

راهروها

در بالای سراشیبی به راهروهایی می رسیم که در خانه های بانوان به آنها باز می شود و در ابتدای آن زن و مرد باید جداگانه مراسم دینی را به جا می آوردند. در سمت جنوبی قسمتی وجود دارد که با یک دروازه مرمری از قسمتهای دیگر جدا می شود و در دوره سلاطین عثمانی « اتاق نیایش» یا دعاخانه نامیده می شده است. در وسط این مجموعه یک قسمت با سنگ مرمر مشاهده می شود ک مردم آن را دروازه بهشت می نامیده اند.

در این جا که « صحنه الهی » نامیده می شود تصویر عیسای مسیح در وسط و مریم در سمت راست و یوحنای تعمیدگر در سمت چپ آن دیده می شود، اما یک تصویر تمام قد در زمینه طلایی، که شاخص ترین نشانه کلیسا بوده، خراب شده است. در قسمتهای دیگر هم تصاویری از مریم که بچه در بغل دارد ، و امپراتور ژوستینیانوس و امپراتور کنستانتین در دو طرف او، دیده می شود.

قبور سلاطین

در قسمتهای مختلف موزه آرامگاه هایی برای سلاطین عثمانی ساخته شده است. مثل آرامگاه سلطان سلیم دوم که سنان معمار در سال 985ق ساخته است. در این جا همچنین قبرهای نوربانو سلطان، گوهرسلطان، عبدالله پسر سلطان سلیم دوم و دیگر پسران و دختران او قرار دارند.

مقبره های دیگر به سلطان مراد سوم، سلطان محمد سوم، سلطان ابراهیم و مصطفای اول تعلق دارند.

چشمه و فواره

یکی از نقاط دیدنی ایاصوفیه چشمه و فواره آن است که در وسط باغچه جای دارد و به فرمان سلطان محمود اول ساخته شده است و یکی از بهترین نمونه های هنر ترک به شمار می رود. این فواره دارای هشت ستون از سنگ مرمر است و بر روی آن نوشته شده که در سال 1153 ق ساخته شده است.

 

بررسی و نوشته:ع. روح بخشان

مجله موزه ها -شماره یازدهم -پاییز 1381
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

موضوعات مرتبط : معماری موزه    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید