تاریخ آخرین ویرایش : چهار شنبه،15-10-1395
تعداد بازدید :52

بادگیرهای یزد و معماری همسو با اقلیم

در کشور پهناورمان ایران باوجود شرایط متفاوت اقلیمی و آب و هوایی در فصول مختلف سال، نمونه‌های ارزشمندی از معماری سنتی برجای مانده که به‌خوبی پاسخگوی این شرایط بوده است. معماری سنتی ایران دارای پشتوانه‌ای قوی و پربار از جنبه‌های گوناگون پایداری، هنر و فرهنگ ایرانی است که بدون استفاده از وسایل مکانیکی و انرژی‌های تجدیدناپذیر زمینه مطلوب را در بنا ایجاد کرده است. یزد یکی از شهرهای کویری است که در منطقة اقلیمی گرم و خشک ایران قرار گرفته و از دیرباز معماران این دیار، از روش‌های مختلفی برای همسازی با این شرایط نامساعد بهره جسته‌اند و یکی از این ابداعات، استفاده از بادگیر بود.
معماری پایدار
برقراری تعادل میان نیازها و خواسته‌های انسان و شرایط زیست‌محیطی، در حال و آینده منجر به شکل‌گیری مفهومی به‌نام معماری پایدار شد. درواقع، معماری پایدار برقراری ارتباط بین ساختمان و محیط است به‌گونه‌ای که اثرات ناشی از ساخت بنا کمترین آسیب را به طبیعت وارد کند. معماری پایدار نوعی معماری هماهنگ با اقلیم است که با حفظ انرژی، ازطریق استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌گیری از مصالح بومی، بهترین فضای ممکن را برای رفع نیازهای روحی و جسمی ساکنان و در یک کلام تأمین آسایش انسان فراهم آورد. حفظ انرژی، کاهش استفاده از منابع جدید، برآوردن نیازهای ساکنان، هماهنگی با سایت، کل گرایی و هماهنگی با اقلیم از اصول معماری پایدارند.
اقلیم یزد
به شرایط آب و هوایی یک منطقة جغرافیایی، نظیر دما، رطوبت، فشار اتمسفر، باد، بارش و سایر مشخصه‌های هواشناسی در مدت زمانی نسبتاً طولانی اقلیم گفته می‌شود. اقلیم هر سرزمین عاملی بسیار مهم در تقسیم جغرافیای زیستی به‌شمار می‌رود و به‌همین دلیل انسان اولیه در پی دستیابی به آب و غذا هرجا اقلیم مناسبی یافته، اقامت گزیده و اجتماعات اولیه را پایه‌ریزی کرده است.
بارندگی بسیار کم، خشکی، رطوبت بسیار اندک هوا، پوشش گیاهی کم، اختلاف زیاد دمای شب و روز، گرمای شدید در تابستان، طوفان‌های شدید در برخی از مواقع سال و وزش باد در جهات مختلف و همچنین سرمای شدید در زمستان از ویژگی‌های اقلیمی یزد است.
شکل بناها
بافت شهری یزد به‌هم فشرده و ابنیه در آن متصل به‌هم‌اند. در یزد کوچه‌ها باریک‌اند و با دیوارهای نسبتاً بلند و در مسیر یک خط شکسته امتداد دارند.
بناها در یزد کاملاً درون‌گرا و محصورند و همه بناها، به‌جز حمام‌ها، حیاط مرکزی دارند. با قراردادن بازشوها رو به فضای نسبتاً مرطوب و معتدل حیاط و مسدودکردن جدارة خارجی ساختمان، ارتباط فضای زیست داخلی با فضای نامساعد بیرون قطع می‌شود و یک اقلیم کوچک برای آسایش انسان در اقلیم گرم و خشک منطقه به‌وجود می‌آید. طاق‌ها غالباً قوسی و گنبدی است و دیوارهای خشتی و آجری نیز برای تحمل بار سنگین این طاق‌های قوسی با ضخامت زیاد ساخته می‌شوند.
معماری یزد، معماری پایدار
معماری مبتنی بر شرایط اقلیمی، تلاشی است برای تطابق حجم، شکل، جهت‌گیری و نوع مصالح، و بهره‌گیری از مواهب طبیعی مانند تابش خورشید و باد و غیره برای تأمین آسایش در ساختمان، بدون استفاده از تجهیزات مکانیکی یا کاهش استفاده از این تجهیزات. مردمان مناطق کویری، به‌ویژه شهر یزد که اقلیم گرم و خشک دارد، برای کاستن از شدت تابش بر سقف و به‌دلیل امکان تولید نسبتاً آسان خشت، به‌سوی ساخت طاق‌های گنبدی کشیده شدند و در عین حال در گنبدهای کوچک سطوح مسطحی را هم درنظرگرفتند تا به‌دلیل اختلاف دمای زیاد بین روز و شب از خنکای شب‌ها بهره ببرند و بر بام‌ها بخوابند. ارتفاع اتاق‌ها را بلندتر درنظر می‌گرفتند تا هوای گرم سبک، جای بیشتری برای صعود داشته باشد. برای به‌درون‌کشاندن بادهای خنک، بادگیرها را برافراشتند و به‌منظور جلوگیری از ورود هوای گرم پنجره‌ها را کم و کوچک کردند و خانه‌ها را چنان متراکم و در کنار یکدیگر ساختند تا با کاهش سطوح خارجی و سایه‌اندازی از انتقال گرمای جانفرسای بیرون بکاهد و ورود آن را در روز به‌تأخیر اندازد تا در شب سرد بتوانند آن را بازیابند. رنگ روشن برای جدار بیرونی ساختمان‌ها بهترین گزینه بود تا کمترین مقدار گرمای تابشی را جذب کند و همین‌طور رنگ داخلی نیز می‌باید روشن می‌بود تا نور ورودی از پنجره‌های کوچک بیشترین انعکاس را در فضای داخلی داشته باشد. زمین نسبتاً وسیع به آنان این امکان را می‌داد تا حیاطی داخلی و درخت‌کاری شده با حوض آب در میانه خانه درنظر گیرند تا هوای خشک را اندکی با رطوبت تلفیق کند.
انواع خانه‌های یزد
استفاده از بادگیر برای خنک‌کردن خانه‌های یزد بسیار مرسوم بوده است، به‌طوری‌که وضعیت اقتصادی صاحبخانه از بزرگی و تزئینات و ویژگی‌های بادگیر خانه شناسایی می‌شده است. خانه‌های مسکونی یزد به چهار دستة کلی تقسیم می‌شوند: خانه‌های زرتشتی، کوشک‌باغ‌ها، منازل حیاط‌دار فشرده و خانه‌های حیاط‌مرکزی که در هر سبک به‌نحوی متمایز از الگوهای پایداری موجود در معماری اقلیم گرم و خشک استفاده شده است.
خانه‌های زرتشتی
خانه‌های زرتشتیان تفاوت قابل ملاحظه‌ای با خانه‌های مسلمانان داشته است و باوجود استفاده از مصالح و مواد مشابهی همچون آجر، خشت، گچ و در و پنجره‌های چوبی، طراحی این خانه‌ها متفاوت از دیگر خانه‌ها در یزد است. خانه‌های زرتشتیان، همچون خانه‌های مسلمانانِ فقیر، بسیار کوچک و تنگ است. زرتشتیان در ساختمان‌سازی محدودیت‌هایی داشته‌اند. حیاط این خانه‌ها «ریکدا» نامیده می‌شد که کوچک و عمدتاً با سنگ‌های رودخانه‌ای یا با خاک لگدکوب‌شده سنگفرش می‌شد. یکی از ممنوعیت‌های ساخت‌وسازی زرتشتیان، ممنوعیت استفاده از بادگیر برای تهویه خانه بوده است. این یکی از ویژگی‌های قابل تشخیص خانه‌های زرتشتیان است. آنها برای تهویة منازل خود دو راه حل را به‌کارگرفته بودند، یکی ایجاد دیوارهای مشبکِ رو به بیرون برای فضاهای اصلی که از این منافذِ رو به شمال باد مطبوع داخل می‌شده است. روش دیگر نیز بلندساختن بخشی از سقف و بهره‌گیری از جریان هوا از قسمتی که ما بین دو سقف به‌وجود می‌آید، بوده است.
کوشک‌باغ‌ها
کوشک‌ها، عمارت‌های مسکونی هستند که در میانة باغ قرار می‌گیرند و گرداگرد آنها باز است. در معماری مناطق گرم و خشک این تنها نمونه خانه‌های برون‌گرا محسوب می‌شود که از هر چهار طرف نیز به سمت بیرون پنجره دارد. ساخت کوشک‌ها راه‌حلی برای گریز از گرماست و البته در درون کوشک‌ها نیز تمهیداتی برای رهایی از حرارت محیطی در تابستان درنظر می‌گرفتند. وجود بادگیر در کوشک‌ها از جمله این راه‌حل‌ها است. بادگیر باعث تهویه می‌شود و راه‌حلی است هماهنگ با اصول پایداری در معماری.بادگیر عمارت تابستان‌نشینِ باغ دولت‌آباد که بلندترین بادگیر ایران را دارد، نمونه‌ای از کوشک بادگیردار است.
خانه‌های حیاط‌دارِ فشرده
این خانه‌ها که پس از پهلوی اول و جایگزین‌شدن بافت شطرنجی به‌جای بافت ارگانیک در شهر یزد رواج پیدا کردند، حیاطی که در مرکز خانه قرارگرفته باشد، ندارند. حیاط در سمت جنوبی قرار می‌گیرد و سه طرف آن با دیوارهای بلند محصور است. این خانه‌ها با ساختارِ کشیده شرقی-غربی، به‌طور معمول، بین ۳ تا ۶ اتاق دارند. در برخی از آنها، به‌خصوص در نمونه‌های اولیه این‌گونه خانه‌ها، بادگیر ساخته می‌شده است.
خانه‌های حیاط‌مرکزی
درون‌گرایی در معماری یزد را می‌توان در خانه‌های حیاط‌مرکزی یافت. این‌گونه خانه رایج‌ترین نوع ساماندهی فضاهای یک خانه است. فضاها، باتوجه به عملکرد و جای‌گیری‌شان نسبت به محور شمال- جنوب برای دریافت انرژی خورشیدی و سایر کارکردهای اقلیمی-محیطی، حول یک حیاط شکل می‌گیرند. جبهة شمالی و جنوبی اصلی‌ترین نماهای حیاط هستند و بزرگترین اتاق‌ها و مهم‌ترین فضاهای زندگی به‌همراه برخی اتاق‌های سرویس‌دهنده به اتاق اصلی نیز در این دو جبهه قرار می‌گیرند. حیاط نارنجستان حیاط کوچک دیگری است که در تعدادی از خانه‌ها مشاهده شده است. در بیشترِ خانه‌های حیاط‌مرکزی، بادگیر در ضلع جنوبی حیاط دیده می‌شود. درواقع در این خانه‌ها عملکرد دیوارها، مقاومت در برابر تابش شدید خورشید، سایه‌اندازی، مقاومت در برابر بادهای شدید موسمی و فصلی و استفاده از عایق حرارتی هواست. در این شکل از خانه‌ها از اصول معماری پایدار همچون حفظ انرژی، هماهنگی با اقلیم، برآوردن نیازهای جسمی و روحی ساکنان و کل‌گرایی استفاده شده است و سازندگان این خانه‌ها توانسته بودند، با وجود محدودیت‌های ساخت‌وسازی، خانه‌های هماهنگ با محیط و شرایط اقلیمی طراحی کنند.

 

در بخش قبل، با توضیحی پیرامون معماری پایدار به توصیف انواع بناهای یزد پرداخته شد. در این بخش مهم‌ترین ویژگی معماری یزد، یعنی بادگیر، مورد توجه قرار می‌گیرد.
الگوهای پایداری در خانه‌های یزد
معماری بومی ایران مصداق کاملی از معماری غیرفعال است، که موانع و مشکلات اقلیمی موجود را با ترفندهای به‌کاررفته در خود بنا برطرف کرده است. در اینجا به برخی از این موارد که در خانه‌های سنتی یزد به‌کاررفته است، اشاره می‌شود:
بهره‌گیری از مصالح ساختمانی همساز با اقلیم (همچون خشت و اندود گل در نما، مخلوط کاهگل و نمک بر روی بام، شفته آهک خاک و ساورج در پی).
استفاده از مصالح ساختمانی موجود در منطقه برای کاهش هزینه‌های ناشی از حمل و نقل.
استفاده از رنگ‌های متناسب با طبیعت منطقه (رنگ روشن خشت که باعث انعکاس نور از سطح بنا می‌شود و از ورود آن به فضای داخل جلوگیری می‌کند).
دولایه‌ساختن سقف‌ها و ایجاد نوعی عایق توسط هوای محبوس بین دو پوسته و کنترل حرارت دریافتی از خورشید.
فشرده‌بودن فرم پلان به‌دلیل وجود طوفان‌های شدید همراه با شن و گرمای زیاد در تابستان و سرمای شدید در زمستان، تا سطوح کمتری در مقابل نور خورشید قرار گیرند.
ساخت خانه‌ها با حیاط مرکزی که مهم‌ترین فضا برای تأمین نور و تهویه است. دمای حیاط کمتر از دمای بیرون است و به‌دلیل وجود درختان انبوه و حوض آب، نسیم خنک و مرطوبی در فضای حیاط ایجاد می‌شود.
ایجاد ایوان که به‌دلیل عمقی که دارد از تابش مستقیم آفتاب به داخل بنا جلوگیری می‌کند، باعث تعدیل هوای داخل ساختمان و مانع از ورود برف و باران یا گرد و غبار به داخل فضا می‌شود.
استفاده از ظرفیت حرارتی خاک در زمستان و تابستان در فضاهایی مانند زیرزمین‌ها (ایجاد فضاهای تابستانه و زمستانه باتوجه به این نکته که دمای خاک در عمق‌های پایین‌تر از ۶ متر، تقریباً پایدار و برابر با میانگین سالانه دمای سطح است).
ایجاد گودال باغچه به‌منظور دسترسی به آب‌های زیرزمینی و استفاده از خنکای آن درتابستان، و بهره‌گیری از خاک گودبرداری‌شده برای ساخت خشت.
ساخت سقف‌ها به شکل گنبدی که در ساعاتی از روز همیشه قسمتی از آن در سایه قرار می‌گیرد و مانع از جذب تمام انرژی خورشید می‌شود و به‌دلیل برجستگی در معرض وزش نسیم قرار می‌گیرد. همین‌طور با جایگزینی هوای خنک در پایین بنا و صعود هوای گرم به بالا، نوعی تهویه عمودی ایجاد کرده است.
استفاده از دیوارهایی با ارتفاع بلند و ضخامت زیاد برای مقاومت در برابر تابش خورشید و بادهای موسمی و فصلی و ایجاد نوعی عایق حرارتی و همچنین افزایش سایه‌اندازی.
جهت‌گیری مناسب بناها باتوجه به حرکت خورشید در آسمان و استفاده بهینه از انرژی گرمایی خورشید در فصول مختلف سال (اعم از قرارگیریِ ساختمان در سمت جنوبی تا جنوب شرقی، برای دریافت بیشترین میزان انرژی در فصل زمستان).
توجه به جهت تابش خورشید در جانمایی فضاها (به‌عنوان مثال، قرارگیری فضاهای تابستان‌نشین در جنوب برای استفاده از سایة ایجادشده و فضاهای زمستان‌نشین در شمال برای بهره‌گیری از تابش آفتاب).
استفاده از پنجره‌های مشبک با شیشه‌های رنگی برای کنترل عمق و میزان تابش آفتاب به داخل ساختمان.
ساخت آب انبار برای ذخیره‌سازی آب شیرین باتوجه به کمبود آب در نواحی گرم و خشک و ایجاد حوضچه‌های شنی برای تصفیة آب قبل از ورود به مخزن در آب‌انبارها.
ایجاد گربه‌روها و کانال‌های دود در کف حمام‌ها برای گرم‌کردن آنها و ساخت رادیاتورهای طبیعی.
ساخت خانه‌هایی با طبقات عقب و جلو آمده و ایجاد سایه.
ایجاد بادشکن در جهت جنوب غربی.
استفاده از پوشش گیاهی در جنوب و جنوب غربی برای مقابله با باد شدید.
ایجاد فضای سبز برای حفظ رطوبت محیط و تولید سایه و همچنین ایجاد آرامش روحی و زیبایی بصری (به‌طورمثال، کاشت گیاهی به‌نام خرزهره برای جلوگیری از تجمع و مزاحمت پشه‌ها، کاشت نوعی یونجه به‌نام اسپست برای تأمین علوفة دام‌ها و نابودی حشرات موذی و آفات باغ، همین‌طور پرورش درخت انار به‌دلیل سازگاری با محیط).
ساخت کبوترخانه‌ها برای تولید غنی‌ترین و طبیعی‌ترین کود برای استفاده در باغ‌ها و جالیزها.
و درنهایت، ساختن بادگیر در جهت بادهای مناسب و ممانعت از ورود بادهای مزاحم و عریض‌کردنِ قاعده بادگیر در شهرهایی که باد مطلوب آن دارای گرد و غبار است، باهدفِ کاهش سرعت باد و امکان تصفیه و تخلیه‌شدن گرد و غبار در پای بادگیر.
بادگیرها
یکی از اجزای بناهای بومی ایران در قدیم بادگیرها هستند که به‌عنوان یک سیستم گرمایشی ایستا، تهویة مطبوع را با استفاده از انرژی تجدیدپذیر باد فراهم می‌آورند.
استفاده از بادگیر در شرایط اقلیمی گرم و خشک یکی از شاهکارهای مهندسی ایرانیان است، ولی با گذشت زمان، قابلیت‌های این عنصر نیز کم کم رو به فراموشی نهاده و تنها به‌عنوان یک عنصر تزئینی به آن نگریسته می‌شود. بادگیرهای ایران را به‌طور کلی می‌توان به سه دسته تقسیم کرد: بادگیرهای اردکانی، بادگیرهای کرمانی و بادگیرهای یزدی. بادگیرهای یزدی عموماً چهارطرفه‌اند و برای درگیری بیشتر با جریان باد، عموماً با ارتفاع زیاد ساخته می‌شوند. این بادگیرها از نظر معماری، پیچیده‌ترین و زیباترین نوع بادگیرها در ایران هستند.
ساختمان بادگیر: مصالح ساختمانی بادگیرها، عمدتاً خشت خام یا آجر، گل و گچ و چوب شورونه است. چوب شورونه، استحکام بسیار زیاد و مقاومت بالایی در برابر موریانه دارد. ساختمان بادگیرها معمولاً از چهاربخش تشکیل شده است: تنوره یا ساقه؛ دهانه- قفسه؛ تیغه‌ها و سقف.
انواع بادگیرهای یزد
حوزة مورد مطالعه در این تحقیق تعدادی از خانه‌های یزد در دوران قاجار و پهلوی است که دارای یک یا دو بادگیرند. برای تعیین نوع رابطه بادگیر با فضاهایی که در ارتباط با آن هستند، بادگیرهای یزد به سه دستة کلی تقسیم می‌شوند:
۱- بادگیرهایی که با فضاهای بسته ارتباط برقرار می‌کنند.
۲- بادگیرهایی که با فضاهای نیم‌باز ارتباط دارند.
۳- بادگیرهایی که هم با فضای بسته و هم با فضای نیم‌باز ارتباط برقرار می‌کنند (بادگیرهایی که هم با تالار و هم با زیرزمین ارتباط برقرار می‌کنند).
بادگیرهای نوع اول به سه زیرشاخه به‌شرح ذیل قابل تقسیم‌اند:
- بادگیرهایی که در پشت اتاق‌های اُرسی قرار دارند.
- بادگیرهایی که با فضای حوضخانه ارتباط برقرار می‌کنند.
- بادگیرهایی که با گوشواره تالار مرتبط‌اند.
کارکرد بادگیرها
ساخت بادگیرها یکی از مهم‌ترین آثار و شاهکار برجستة مهندسان و معماران ایرانی است که نقش بسیار مهمی در تهویة فضاهای درونی ساختمان، به‌صورت طبیعی و بدون مصرف انرژی به‌عهده داشته است. از آنجا که وزش انواع بادهای فصلی و روزانه یکی از ویژگی‌های اصلی اقلیمی مناطق کویری ایران به‌شمار می‌آید، بادگیرهای این مناطق نیز در جهت بادهای مطبوع و پرسرعت ساخته می‌شدند.
عملکرد بادگیر به این صورت است که باد مطلوب را می‌گیرد و آن را به داخل اتاق‌های اصلی ساختمان هدایت می‌کند یا باد خنک حیاط را به داخل فضاهای اصلی می‌کشاند. بعضی از بادگیرها فقط ازطریق جابجایی هوا داخل بنا را خنک می‌سازند و برخی دیگر هم ازطریق جابجایی و هم ازطریق تبخیر عمل سرمایش را انجام می‌دهند.
در شهر یزد به‌دلیل خشکی هوا، آب سریع‌تر تبخیر می‌شود و علاوه بر ایجاد برودت در محیط، باعث افزایش رطوبت نسبی محیط نیز می‌شود.
در این خانه‌ها استفاده از منابع و انرژی‌های طبیعی، نظیر باد و خورشید، از اصول ساخت‌وساز فضایی است. فضاهای باز مرکزی در دل هر تک بنا دستیابی به این اصل را هموار کرده‌اند، به‌گونه‌ای که بدون استفاده از سوخت‌های فسیلی، ساکنان در فصل گرم در برابر گرما حفظ شوند و در فصل سرد بیشترین بهره را از انرژی خورشید ببرند. حیاط مرکزی اصلی‌ترین فضای خانه‌های کویری است. این خانه‌ها، ازنظر وضعیت استقرار، نوعاً در جهت قبله قرار دارند و فضاها حول حیاط مرکزی سازماندهی شده‌اند. حیاط با حرکات خورشید هماهنگ است، صفه جنوبی منزلگاه سایه و صفه شمالی شاه‌نشین و جایگاه خورشید است. این نوع سازماندهی و جهت‌گیری، فضاهای تابستانی و زمستانی را به‌طور منطقی پیرامون حیاط مرکزی قرار داده است. سازندگان خانه باتوجه به تأثیر گردش خورشید بر جبهه‌های مختلف، هر جبهه را به فصلی و ساعتی اختصاص داده‌اند. با توجه به این موضوع، جبهة رو به آفتاب، بخش زمستانی‌نشین، جبهة پشت به آفتاب، بخش تابستان‌نشین و جبهة غربی برای ساعاتی از روزهای سرد زمستان درنظرگرفته شده است و برای پرهیز از تابش گزندة آفتاب به جبهة شرقی، در بیشتر موارد در این قسمت طاق‌نما ساخته‌اند.
حوض آب در وسط حیاط که ابعاد آن به حداکثر می‌رسد، انرژی خورشید را در خود ذخیره می‌کند و از گرمای تابستان می‌کاهد. این حوض، به‌همراه باغچه‌ها، درختان و آسمان بی‌کران، طبیعتی محدود اما شاداب را فراهم می‌کند. از سویی سازماندهی مرکزی حول فضای باز، نقش بسزایی در کاهش تأثیر باد و شلاق طوفان‌های مزاحم کویر و اتلاف حرارتی ناشی از آنها ایفا می‌کند.
معایب بادگیرها
بادگیرها کاستی‌هایی نیز دارند که مختصراً به آنها اشاره می‌شود:
- در مناطقی که سرعت باد کافی نیست، بادگیر کارآیی چندانی ندارد.
- دهانه‌های بادگیر، محل ورود گرد و غبار، حشرات و گاه پرندگان کوچک به ساختمان بوده است.
- میزان انرژی سرمایی قابل ذخیره در جرم ساختمان بادگیر، به‌دلیل کم‌بودن جرم و گرمای مخصوص مصالح ساختمانی که در آن به‌کارگرفته شده، محدود است و نمی‌تواند نیازهای یک روز داغ تابستانی را فراهم کند.
- قسمتی از هوایی که از دهانه‌های بادگیر وارد می‌شود، از دهانه‌های دیگر خارج می‌شود و فرصت ورود به داخل ساختمان را پیدا نمی‌کند.
نتیجه‌گیری
ساختمان‌های سنتی ایران، چه درزمینه معماری و چه درزمینه سازه، با تکیه بر منابع طبیعیِ انرژی شکل گرفته است و این بناها به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که حداکثر نور آفتاب را در زمستان و حداکثر سایه را در تابستان برای استفاده از تهویه طبیعی و با هدف تأمین آسایش ساکنان فراهم آورند. ایده حیاطِ مرکزی در این بناها برپایه فاکتورهای اقلیمی شکل گرفته و بنابراین مطالعه معماری سنتی در این مناطق برای طراحی اقلیمی و خلق یک معماری پایدار در اقلیم گرم و خشک بسیار ضروری است. نتیجة نهایی اینکه معماری سنتی ایران در اقلیم گرم و خشک معماری پایدار محسوب می‌شود و می‌توان از آن به‌عنوان الگویی مناسب برای طراحی در این اقلیم استفاده کرد.

 

سروده رفیعی

ضمیمه اطلاات اجتماعی



نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید