تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :3024

باغ ایرانی یا بهشت زمینی

باغ ایرانی در قالب سازه ای یکپارچه و کامل بیان گر رابطه نزدیک میان مبنای فرهنگی و طبیعی اش و نشانه ایست از سازگاری، انطباق و سازشی بی همتا  با نیازهای طبیعت و آدمی، باغ ایرانی در گذشته های دور تجسم واقعی بود از پتانسیل نهان و شناخت پیچیدگی های طبیعت. خالق باغ ایرانی با اتکا بر دانش اش چنان فضایی می آفرید که به پویایی و بقای طبیعت می انجامید.

 سرمنشا آفرینش باغ در ایران و حتی جهان را می توان در عصر هخامنشیان جستجو کرد. باغ سلطنتی کورش کبیر حدود قرن 6 قبل از میلاد با شبکه ای منظم و مسیری سنگفرش و آب روهای متعدد از نمونه های اولیه شکل گیری این پدیده در عالم است.پس از وی داریوش اول، پایتخت بهاره اش، تخت جمشید، را برای برپایی مراسم عید نوروز برپا ساخت و آن را از باغ های خرم و مصفا کرد. درختان سرو حجاری شده روی پلکان کاخ نیر بیانگر حضور این کاخ در محوطه هایی سبز و پهناوری است.

صدها سال بعد، در دوران ساسانیان نیز باغ سازی گسترش یافت و جایگاه طبیعت در تفکر زرتشت به ویژه پرستش آب موجب شد باغ قصرهایی از این دوره مانند تخت سلیمان در بسترهای طبیعی چون دریاچه مکان یابی شوند. بسیاری از محققان باشکوه ترین عصر باغ سازی در ایران را در دوره صفوی می دانند. در این دوران باغ ها عنصر شکل دهنده ساختر فیزیکی شهر بودند و بسان منظومه ای سبز تمام ساختار شهر را تحت تاثیر قرار می دادند. باغ سازی در دوران صفویه از قزوین شروع شد. این شهر پایتخت صفویان و باغ شهر سازمان یافته ای بود که اکنون از باغ های درباری اش به جز چند ساختمان چیزی باقی نمانده است.

Baghe -Irani -1

سیر تحول طراحی باغ در دوره صفویه همانند زنجیری با دوره تیموریان گره خورده است و در دوران قاجاریه به علت ارتباطات فرهنگی گسترده ایران با اروپا نشانه هایی از الگوی باغ سازی اروپایی در باغ های ایران نفوذ کرد و در دوران پهلوی به علت سهولت تردد بین ایران و دیگر کشورهای اروپایی احداث باغ ها و پارک های اروپایی و یا آمیخته ای از آنها رواج یافت.

 Baghe -Irani -2

الگوی باغ ایرانی، یک الگوی کهن و تاریخی است، اما مفهوم باغ در اذهان عمومی و چه بسا در ذهنیت انسان معاصر تازه و بدیع است. در معماری معاصر ایران، در آثار متعددی حضور مجدد باغ ایرانی دیده می شود، گاه این حضور یک حضور تاریخ­گرا و خاطره پرداز است و گاه به صورت یک برداشت مفهومی و انتزاعی در کالبد معماری رخ می نماید. در برخی از آثار نیز الگو و مفهوم باغ با هم تلفیق شده و حوزه ای بینابینی پدید می آورد.

 مهمترین پژوهش های جهانی منتشر شده در مورد باغ ایرانی عمدتا در 50 سال اخیر انجام گرفته که شاید بتوان آن را با مساله بحران زیست محیطی و طبیعت که منجر به بازنگری پیوند انسان با طبیعت شده مرتبط دانست. پژوهش علمی در ابتدا با مطالعاتی در خصوص باغ های اسلامی و هندی شروع شد. در دهه هفتاد میلادی، مطالعات ویژه باغ ایرانی به صورت حاشیه­ای انجام می گرفت و سهل انگاری در شناخت این الگو و تفکیک آن از سایر الگوهای باغ سازی در مشرق زمین به وضوح حس می شد. تنها پس از گذشت سه دهه بود که نهادهای علمی در غرب آراء پژوهشگران ایرانی را پذیرفتند و به دنبال آن در سال 2011 در مجموعه میراث جهانی، 9 باغ با نام «باغ ایرانی» به ثبت رسید.

 Baghe -Irani -3

ساخت باغ در کشور ما سابقه طولانی داشته و در تمام دوران ها مورد توجه بوده است. پدید آمدن باغ ها بستگی به جریان آب دارد تا در گرمای زیاد تابستان در کنار عناصری مانند درخت و سبزه ... یک محیط آرام بخش ایجاد کنند. با توجه به این که ایران به لحاظ جغرافیایی در محدوده ای واقع شده است که از کمبود آب رنج می برد در گذشته با روش های بسیار استادانه و هنرمندانه از این نعمت الهی در باغ سازی ایرانی استفاده شده است و آب در تمام سطح باغ حضوری مهم دارد و در کنار بهره کارکردی و بهره زیبایی شناسانه، بهره فلسفی نیز از آن برده اند که به لحاظ فلسفی، آب به مفهیمی چون پاکی،طراوت، حیات اشاره دارد. در این نوشتار سعی شده است که مهم ترین نقش های آب در باغ سازی ایرانی بررسی و عنوان شود. چون باغ ایرانی بیش از هرچیز داستان سفر آب و پیدایش زندگی پس از مبارزه با خشکی است و به طور کلی باغ سازی در کویر نوعی معاشقه با آب است.

در ایران زندگی بسته به آب، عامل مرکزی حیات است. از این رو این ماده سمبل زندگی و امید است و پیش از ظهور اسلام در ایران، معماری در کنار آب و در دامن طبیعت بدون آنکه آن را مخدوش سازد حضور خود را اعلام می کرد. نیایشگاه ها (معبد آناهیتا) و آتشکده ها در کنار آب و در نهایت احترام به آب شکل می گرفتند. گویی آب،گذرگاه انسان برای ورود به دنیایی دیگر است، دنیایی خالص که جسم قادر به گذر از آن نیست. نقش و حضور آب در باغ سازی ایران را می توان به دو دسته کلی تقسیم کرد:1-نقش کارکردی 2-نقش زیبایی شناسانه که در ادامه به آن می پردازیم.

 Baghe -Irani -4

نقش کارکردی

حضور آب در ایجاد تقسیم بندی های هندسی باغ بسیار تاثیرگذار است به طوری که تقسیم بندی هایی که در طرح باغ ها انجام می شد بر اساس گذر آب و تقسیم بندی باغچه ها و محورهای اصلی و فرعی بوجود می آمد. به طور مثال در باغ فین کاشان آب از بالا سرشاخه شده، یکی در محور اصلی و دو شاخه عمود بر محور اصلی جریان پیدا می کند. در طرف چپ محور اصلی، دو محور فرعی و در طرف راست آن یک محور دیگر قرار گرفته است. این چهار شاخه به وسیله یک شاخه عمود دیگر به هم متصل می شوند و در مجموع باغ بافتی شطرنجی پیدا کرده است. در باغسازی ایرانی غالبا حوض یا استخر را در یکی از محورهای اصلی فضای باغ احداث می کردند، طوری که طول حوض یا استخر در امتداد طول فضای باغ قرار گیرد.

محوریت

در باغ سازی ایرانی، آب یکی از عناصری است که در تقسیم بندی های هندسی نقش اساسی دارد و یکی از عوامل تاثیرگذار در این تقسیم بندی، بحث محوریت است که در کوشک ها و باغ ها آب در مسیر حرکتی نقش هدایت به سمت بنا یا کاخ را دارد. محور اصلی هر باغ که از عناصر مهم هر باغی محسوب می شود محل واقع شدن عناصری چون سردر، کوشک، حوض آب و نهر آب است. حرکت آب در طول محور اصلی باغ جلوه های مختلفی به این محور می دهد و با حرکت خود در این محور تحرک و در عین حال نوعی نشاط به فضا می بخشد.

سلسله مراتب

نوع و نحوه استفاده از آب در باغ سازی ایرانی باعث ایجاد یک سلسله مراتب حرکتی در باغ ها شده است. طوری که در برخی از این باغ ها آب بعد از طی مسیری در فواصل مختلف وارد حوض یا استخر می شود که معمولاً این حوض یا استخر در جلوی کوشک اصلی به صورت مربع یا مستطیل احداث می شد و ایجاد این سلسله مراتب باعث تعریف فضای مکث و حرکتی در باغ ها می گشت. چون روان و جاری بودن در یک آبراه باریک حس حرکت را القا می کند و بعد از رسیدن به یک حوض بزرگ یا بزرگتر و در نهایت سکون، حس مکث کردن را القا می کند، در مسیر حرکتی در داخل این باغ ها به تجربه های فضایی متنوعی می رسیم.

نقش زیبایی شناسانه

صدا

صدای آب همیشه برای ایرانیان دلپذیر بوده است و بی شک صدای دلکش و گوش نواز آب بسیار آرام بخش است و به هر انسانی حس اشتیاق و میل به زندگی می بخشد. احداث باغ در زمین های با شیب کم، موجب پیدایش جوی می شد که آب آنها با شرشر و سر وصدای زیاد پایین می ریخت و در جاهایی که زمین اختلاف سطح پیدا می کرد قسمت های شیب دار را با طرحی پلکانی تزئین می کردند و کف آنها را با سنگ می پوشانیدند طوری که جریان ملایم آب پس از برخورد با این سنگ ها و ریختن از پله ای بر پله دیگر تندتر و پر سروصداتر به نظر می رسید. در واقع پله پله کردن مسیر جریان آب و تند و پرسروصدا کردن آن یکی از روش های نمایش جریان آب بود. برای مثال باغ فین کاشان نجوای ستایش آب، زیباترین آهنگی است که به گوش می رسد و در مسیر حرکت آب با ایجاد فواره هایی حضور آب اعلام شده است و منظور از همه این کارها این  است که صدا و سیمای روح نواز آب هر چه بیشتر مورد توجه و تاکید قرار گیرد.

حرکت

حضور آب نقش تعیین کننده ای در ایجاد مسیر حرکت داشته است. در برخی باغ ها همراه با مسیر عبور، آب نیز در حال حرکت است و به همراه خود پویایی و حرکت به ارمغان دارد و بعد از طی مسیری در محل هایی خاص به سکون و آرامش می­رسد؛ گویی با جاری بودن، انسان را هدایت می کند.

انعکاس

یکی از عوامل تاثیرگذار بودن آب از لحاظ زیبایی بصری نقش منعکس کننده ی آن است. آب آرام و ساکن حوض انعکاس دهنده تصویر فضاها و عناصر داخل باغ است و بهترین نمونه آن را در بنای چهل ستون می توان دید. انتخاب نام چهل ستون به این دلیل است که بازتاب بیست ستون عمارت در استخری که در جاوی عمارت قرار دارد، آن را دو برابر می کند. در واقع هدایت آب در حوض ها یا استخرهای بزرگ به خاطر تیرگی و انعکاس آن مورد پسند بوده است.

در باغ سازی ایرانی آب یکی از عواملی است که در ایجاد شکل نهایی و روحیه باغ تاثیر بسزایی دارد و این عامل از جنبه های گوناگون زیبایی شناسی، فلسفی و ... حائز اهمیت است. نکته جالب توجه آن است که آب علاوه بر این که عامل حیاتی برای زنده ماندن باغ محسوب می شود در ایجاد نشاط و روحیه نیز نقش اساسی دارد.

می گویند باغ پرتوی از بهشت و یکی از برجسته ترین دستاوردهای هنری ایرانیان که از دوران هخامنشی تا به امروز داشته است. تا چند دهه پیش، باغ در ادامه معماری یا به عنوان گونه ای از آن تفسیر می شد. اما امروزه به عنوان اثری قائم به ذات که نقشی به سزا در شکل دادن به محیط طبیعی دارد، طرف توجه قرار گرفته است.

آرتور پوپ، نویسنده کتاب «معماری ایران» نیز معتقد است: «باغ ایرانی نه تنها جای امن و آسایش که در عین حال جایی است برای تأمل و تحقیق. جایی که روح خسته آدمی می تواند تازه شود و آرامش یابد و منظره ای تازه بر او مکشوف گردد.»

از همین رو آرمان باغ ایرانی در همه هنرها نفوذ کرده و می توان پیوند گسترده ای را میان باغ و معماری، باغ و موسیقی، باغ و نگارگری و باغ و شعر ملاحظه کرد. به تعبیر ایرج افشار، پژوهشگر تاریخ، با دو کابرد اصلی دارد: معاشقه و مشاعره.

بدین سان از زمان های کهن، باغ حضوری پررنگ در زندگی ایرانیان داشته است. شهرهای ایران - حتا شهرهای کویری- هر کدام باغ های مفصلی داشتند و در جاهایی مانند اصفهان، شیراز  و تا حدودی تهران عهد قاجار، از پیوند باغ های کوچک «باغ شهر» به وجود می آمد. بی شک نمی توان تاثیر این باغ ها و باغ -  شهرها را در آرامش روحی و پالودگی ذهنی عنصر ایرانی نادیده گرفت.

امروز از باغ های ایرانی که وصف شان در انبوهی از کتاب های تاریخی و سفرنامه سیاحان خارجی آمده چیز زیادی بر جای نمانده است. گر چه پاره ای از باغ های معروف کم وبیش از گزند زمانه بر کنار مانده اند، اما تعداد به مراتب بیشتری از میان رفته اند.

سبزی و خرمی پیوندی ناگسستنی با فرهنگ مردمان ایران زمین دارند تا در تعریفی هویت ایرانی با طبیعت تعریف شود. این مزمون با تمام نمادهای ایرانی از جمله بادگیرها، آثار معرق، پس زمینه خط نوشته ها، اورسی کاری ها و ... نمود داشته و این نکته را به اثبات رسانده که دست هنرمند ایرانی گره خورده در بازوی طبیعت است.

اما این روزها کمتر می توان نمادهای اصیل ایرانی را در شهرهای غرق در دود و آهن و ترافیک پیدا کرد و با یک دل سیر هویتی را که میراث چندین هزار ساله محسوب می شود به نظاره نشست.

یکی از این نمادها که دیگر گرد فراموشی بر رخسارش نشسته باغ ایرانی است. باغی که نمودی از داشته های طبیعی هر منطقه و کلکسیونی از توانایی و ادراک خالق خود است.

شاید چندی پیش باغ های ایرانی به عنوان سیزدهمین اثر ایران در فهرست میراث جهانی در سی و پنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیدند اما هیچ یک از دلسوزان میراث وو فرهنگ این کشور نمی تواند این واقعیت را انکار کند که ما حتی در شرایط کنونی تعریف دقیقی از باغ ایرانی در اختیار نداریم در حالی که این میراث گرانبها روزگاری باارزش ترین باغ های جهان در کنار باغ های مدیترانه ای و چینی قرار داشت و این روزها به دلیل بی توجهی های مکرر در حال بازنشست شدن و رفتن در کنج خاطره هاست.

فهرست منابع

  • الگوهای گمشده باغسازی در معماری ایرانی، سودابه مهری تالار پشتی- کارشناس ارشد معماری - عضو هیات رئیسه سازمان نظام مهندسی ساختمان مازندران، برگرفته از انجمن مفاخر ایران
  • ویلبر دونالد، مترجم مهین دخت صبا، باغ های ایرانی و کوشک های آن ترجمه و نشر کتاب
  • حکمتی جمشید طراحی باغ و پارک انتشارات فرهنگی جامع
  • پیرنیا محمدکریم آشنایی با معماری اسلامی انتشارات دانشگاه علم و صنعت
  • مهری سودابه پایان نامه کارشناسی ارشد (طراحی اطراف بقعه ششیخ زاهد گیلانی سال 1383)
  • بی توجهی ها باعث شد باغ های ایرانی بی هویت می میرند، مصطفی خدابخشی- گزارشگران ایران برگرفته از انجمن مفاخر ایران

 

 مجله تفکر معماری- شماره 32-اردیبهشت 93

تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

موضوعات مرتبط : باغ ایرانی    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید