تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1116

برج های کبوترخانه، رازهای ناشناخته

کبوترخانه ها، یکی از تدابیر قابل تامل در امر کشاورزی در فلات مرکزی ایران است و اوج تفکر و معماری مردمانی را نشان می دهد که با پناه دادن به کبوتران و حفاظت از آنان در برابر پرندگان شکاری و سایر جانوران درنده، از فضولات آنان برای تقویت خاک زمین های زراعی خود بهره می بردند، بدون آنکه زیانی به محیط زیست و کشاورزی خود وارد کنند.

در سرتاسر استان اصفهان برج های کفترخانه قابل مشاهده است، اما خصیصه متفاوت برج های ولاشان آن است که تعداد 12 برج از حدود 20 برج باقی مانده این روستا در فاصله ای نزدیک به همدیگر است و حدود 15 جریب از زمین های سرسبز کشاورزی را در بین خود محصور کرده است.

برج های کبوترخانه ولاشان بیش از 25 عدد است و ظرفیت آنها از هزار تا هزار و پانصد متفاوت است. در گذشته در ولاشان مرسوم بوده که هر کس قصد داشت ازدواج کند باید با اهالی روستا به صورت دسته جمعی سالی یک برج کبوترخانه احداث نماید.

در دوره صفوی در اصفهان در حدود 3000 برج کبوترخانه وجود داشته است، با یک حساب سرانگشتی ساده می توان دریافت که در دوران صفوی شاید چیزی حدود 18 میلیون لانه کبوتر با احتساب ظرفیت میانگین 6000 کبوتر برای هرکدام از برج ها، وجود داشته است.

شاردن جهانگرد فرانسوی که در روزگار صفوی از ایران دیدن کرده است می نویسد: «به باور من ایران کشوری است که بهترین کبوترخانه های جهان در آنجا ساخته می شود. این کبوترخانه ای عظیم شش بار بزرگتر از بزرگترین پرورشگاه های پرندگان ماست. پیرامون اصفهان بیش از 3000 کبوترخانه شمرده اند.»

سفر به ولاشان ناشناخته

شاید کمتر کسی اسم ولاشان را شنیده باشد اما این روستای زیبا که کبوترخانه های آن در نوع خود در ایران کم نظیر است یکی از روستاهای استان اصفهان در مرکز ایران است. جمعیت این روستا براساس آخرین سرشماری ها 7000 نفر است. اگر بخواهیم آدرس دقیق تری از این روستا بدهیم باید بگوییم ولاشان در 15 کیلومتری جنوب غربی اصفهان قرار دارد.

روستای ولاشان که یکی از روستاهای تابعه ی شهرستان خمینی شهر است که به سه محله لوزک - گار نخود وولاشان تقسیم می شود روستای ولاشان در 15 کیلومتری جنوب غربی اصفهان در دشتی مسطح بنا گردیده که با شیب ملایم یک درصدی به زاینده رود منتهی می شود سه عارضه طبیعی کوه سفید (کوه شیری) در جنوب شرقی، کوه قائمیه در غرب و کوه آتشگاه در شمال شرقی آن قرار دارد.

کبوترخانه دیگر چیست؟

کبوترخانه ها یا کفترخانه ها، که در زبان محلی کبوترخان نیز گفته می شود. ساختمان های قدیمی هستند که معمولا به شکل استوانه ساخته شده اند. کبوترخانه ها برای گردآوری کود کبوترها و دیگر پرندگان، جهت مصارف کشاورزی فراهم آمده بودند.

 کود کبوتر در گذشته استفاده بسیاری در صنعت و کشاورزی داشته است کاربردهای کود کبوتر در صنعت دباغی در چرم سازی و ساخت باروت بوده است. به همین دلیل شاه عباس صفوی مالیات نسبتا سنگینی بر کبوترخانه ها وضع کرده بود.

 این برج هایی  که معروف به کبوترخانه هستند به صورت استوانه ای ساخته شده اند در درون و نمای بیرونی آن از تزئینات قطاربندی آجری و گچی استفاده شده هم زیبا هستند و همینکه مانع تردد مارها به داخل برج می شود.

ولی در برج های مکعبی و چندقلو ترفندهای دیگری مانند ایجاد قوس به داخل انجام شده و زمانی که کبوتران احساس خطر می کنند به طور ناگهانی به پرواز در می آیند که این امر موجب ایجاد ارتعاشی داخل برج می شود و برای رفع این مشکل، علاوه بر ساختن یک طبقه در میانه برج، طاق هایی بین استوانه خارجی و داخلی ایجاد کرده اند تا طول برج کاهش یافته تا ضمن استحکام سازه از ارتعاشات نیز جلوگیری می کند.

نوارهای گچی اطراف دیوار، تله مارگیر، گنبد کنگره های و طاق بندی با گچبری های خاص از دیگر ویژگی های دیگر برج کبوترخانه است. این خود نشان از میزان دقت معماران ایرانی دارد. قطر سوراخهای ورودی کبوتران به داخل برجها به اندازه ای ساخته شده است که تنها کبوتران می توانستند وارد آن شوند و پرندگان مهاجم قادر به ورود به داخل آن نبودند.

در گذشته کشاورزان ظرفی حاوی شیر در کنار برج قرار می دادند که در میان حلقه هایی از آهک بود. هنگامی که مار به قصد خوردن شیر، پوست بدنش به آهک آغشته می شده که همین باعث مسمومیت و مرگ مار می گردید برخی از برجهای کبوترخانه مثل برج دستگرد دارای نوار گچی به ساختمان برج بود تا مار نتواند از دیوار برج به داخل لانه کبوتران نفوذ کند. در درجه رسم بود که چون می دانستند مار عاشق خوردن ماست است، سفالهایی را با دهانه باریک را از ماست پر می کردند و در کف برج دفن می کردند. پس از ورود مار به داخل برج،  مار به داخل کوزه رفته و از ماست می خورد ولی در مراجعت دیگر قادر به خروج از کوزه نبود چون پس از خوردن ماست، بدن او افزایش حجم پیدا کرده و با این ترفند مار به تله افتاده و هلاک می شد.

مجله جهان ساخت و ساز - شماره 67 - اردیبهشت 1394
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

 



نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید