Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1671

بررسی زیستگاه دشت لوت

( مقالات گذشته- اردیبهشت 1380 )

با توجه به وسعت مناطق کویری و بیابانی ایران که سطحی معادل 75% کل کشور را به خود اختصاص داده است، بررسی منابع زیستی این مناطق خشک و فراخشک از اهمیت ویژه ای برخوردار است. بررسی های علمی در موضوعات مربوط به مناطق خشک در ایران سابقه ای دیرینه دارد و ابعاد مکانی و موضوعی نسبتاً متعدد و وسیعی را در بر می گیرد. لذا شناخت، وضع فعلی آگاهی ها، گردآوری گزارش های تحقیقات انجام شده و دست یافته های پژوهش های قبلی گامی بسیار مثبت در جلوگیری از دوباره کاری ها خواهد بود. یکی از مشکلاتی که امروزه در بسیاری از کشورهای جهان، حتی کشورهای پیشرفته دامنگیر جوامع انسانی است، معضلی به نام بیابان زایی است.

لیکن باید اذعان نمود که این مشکل در ایران و سایر کشورهای دارای اقلیم مشابه می باشند، حادتر است. متوسط بارندگی سالیانه زمین حدود 880 میلیمتر برآورد شده است. این در حالی است که بیش از دو سوم سطح میهن ما بارشی کمتر از 300 میلیمتر در سال را دریافت می کند. در بسیاری از نقاط کشور میزان بارندگی واقعی بسیار کمتر از این مقدار است و در سطح وسیعی از کشور، بارندگی کمتر از 100 میلیمتر است. در عین حال پتانسیل تبخیر و تعرق در نقاط خشک و فراخشک کشورمان بین 2000 تا 3000 میلیمتر در سال برآورد شده است که این خود مشکلات عدیده ای از جمله شوری خاک را به همراه آورده است. شرایط فوق الذکر لزوم مطالعه و شناخت عمیق پهنه های وسیع کویری کشور را آشکار می سازد.

وجود سلسله جبال دیوار مانند البرز و زاگرس در شمال و غرب موجب تمایز اقلیمی در آنها شده است.به این نحو که این رشته کوه ها از نفوذ توده های باران زا و مرطوب خزری و مدیترانه ای به مرکز کشور ممانعت به عمل آورده و به این ترتیب مناطق پهناوری با اقلیم خشک (به وسعت 472562کیلومتر مربع) و اقلیم خشک و فراخشک (به وسعت 573884) کیلومتر مربع را به وجود آورده است که بین تیپ های گرم تا فراگرم توزیع گردیده اند.

دو ناحیه عمده و شناخته شده این مناطق یعنی دشت کویر و دشت لوت جزء خشک ترین نواحی کره زمین محسوب می گردند. به طوری که در برخی نواحی آن میزان بارش کمتر از 20 میلیمتر در سال گزارش شده است. با وجودی که تحقیقات زیادی پیرامون  شرایط اقلیمی و زمین شناسی این نواحی به عمل آمده است، لکن به دلیل وجود شرایط سخت و حاد زیستی و گستره پهناور این مناطق، هنوز هم اطلاعات کافی در مورد همه اجزا این اراضی در دست نیست. ولی قدر مسلم این که نواحی وسیعی بافت و ساختار اقلیمی و حتی ژئومرفولوژیکی مشابهی دارند. آمار و گزارشات کارشناسان ذیربط نشان دهنده این موضوع است که سالانه حدود یک میلیون هکتار از اراضی کشور به سمت بیابانی شدن پیش می رود. اگر چه در بسیاری از نقاط ایران با افول اکوسیستم های مرغوب جنگلی و مرتعی نوعی شرایط بیابانی، با طبیعتی حاد و شکننده به وجود می آید ولی بیابان و فرآیندهای آن خاصه در ایران پدیده جدیدی نیست و ریشه در ساختار زمین شناسی و اقلیمی دارد. در حقیقت خشکی در کشور ما یک واقعیت اکولوژیک است که محیط مساعدی را برای بیابان زایی و گسترش اراضی بیابانی به وجود می آورد به نحوی که کوچکترین سوء مدیریت در بهره برداری از اراضی، موجب می شود از کیفیت و کمیت اراضی کاسته شود.

در بیابان نیز عناصر اصلی حیات، شامل آب و خاک، گیاه و جانور همگی وجود داشته و به عبارت دیگر در رگ های حیات بیابان در جریان است.
 بیابان نشین باشناختی دقیق از عرصه های بیابانی اعم از مرتع، خاک و منابع آب به خوبی از آنها بهره می جسته است و لذا آثار تمدن های بزرگی را می توان در مناطق بیابانی ایران نیز مشاهده نمود. اما در دهه های اخیر با افزایش روزافزون جمعیت و تغییراتی که در فرهنگ و الگو و نظام بهره برداری از این مناطق به وجود آمده است، انسان ناآگاه با برهم زدن تعادل شرایط طبیعی، نقش عوامل زمین شناسی و اقلیمی را در بیابانی شدن تحت الشعاع قرار داده است و به تنهایی سکان حرکت به سوی بیابانی تر شدن را به دست گرفته است.

متاسفانه در بسیاری از نقاط از جمله در کشور خودمان ما اکنون علاوه بر مشکل بیابان زایی با معظل مضاعفی به نام تخریب بیابان و اکوسیستم های بیابانی نیز مواجهیم و سالانه صدها هزار هکتار از عرصه های بیابانی ما حیات طبیعی خود را از دست داده و برای ابد از حیض انتفاع خارج می شوند.
حفر چاه های عمیق و نصب پمپ های قوی، شیره جان بیابان را می مکد و دامداری غیرحرفه ای و سودجویانه با افزایش روزافزون دام، پوست خشکیده بیابان را می کند، دود کارخانه های صنعتی پیکر بی جان آن را تفت می دهد و در نهایت طوفان بر زخم آن نمک پاشیده و در زیر خروارها شن و ماسه مدفونش می کند.

دشت لوت

معرفی دشت لوت

دشت لوت یکی از گرم ترین و خشک ترین بیابان های دنیا است و به عبارتی قطب حرارتی جهان محسوب می گردد. سرزمینی در جنوب شرق ایران که در وسعت های قابل ملاحظه ای از آن، کمتر موجود زنده ای به چشم می خورد و سکونت گاه هایی با جمعیت اندک و پراکندگی زیاد دارد که زندگی ساکنان آن در سطح پایینی قرار دارد و از امکانات رفاهی و خدماتی اندکی برخوردارند.

به دلیل وجود شرایط سخت و حاد زیستی و گستره پهناور این منطقه، اطلاعات کافی در مورد همه قسمت های آن موجود نیست. دشت لوت قسمتی از فلات مرکزی ایران است که در بین دو گسل نهبندان در شرق و نی بند در غرب محاط شده است و در واقع پایانه تمام جریانات سطحی حوزه آبریز بزرگ لوت به حساب می آید. وجود گسل نهبندان در شرق سبب شده است تا در امتداد آن نوار باریکی از سری سنگ های آمیزه رنگین که قدیمی ترین سازند زمین شناسی محدوده می باشد، به وجود آید. بیشترین گسترش سنگ ها مربوط به دوران سوم می باشد و قلیش ها قسمت اعظم بخش خاوری حوزه را می پوشاند.

محدوده مطالعاتی دشت لوت بین طول های جغرافیایی 08َوَ56 تا َ13و 60َ شرقی و عرض های 38َو28َ تا10َو32َ شمالی واقع شده است، از شمال به نای بند دلهوک و دشت کویر، از شرق به محدوده های شورگز، شرق فهرج بم، نرماشیر شیروان و از غرب به محدوده های شهداد، راور بهاباد محدود می شود. حداکثر ارتفاع آن 1050 متر است که مربوط به ارتفاعات شمالی است و حداقل ارتفاع آن 56 متر است که مربوط به نواحی غربی محدوده مطالعاتی می باشد.

نظام های بوم شناختی کویری

نظام های بوم شناختی بیابان و کویر از ویژگی های خاصی برخوردار است که جهت شناخت و تعیین و تشخیص گیاهان شاخص و عوامل محدود کننده آن، با استفاده از بررسی های اکوفیتوسوسیولوژی (بوم شناسی جامعه شناسی گیاهی) امری اجتناب ناپذیر است. نظام بوم شناختی کویر و بیابان همانند هر نظام بوم شناختی دیگر، متشکل از اجزا زنده و غیرزنده ای است که روابط و تعادل موجود بین این اجزاء، ثبات آن (نظام بوم شناختی) را تامین می کند. بنابراین وقوع هر تغییری در این اجزاء می تواند منجر به تغییر کل نظام گردد. از سوی دیگر شناسایی نظام بوم شناختی کویر و پی بردن به علل و چگونگی تغییر آن و اقدام به هرگونه عملی از جمله جلوگیری از توسعه بیابان ها و یا بیابان زدایی ایجاب می کند تا نظام بوم شناختی مذکور به طور دقیق مورد مطالعه قرار گیرد.

در این راستا با توجه به ویژگی های نظام بوم شناختی بیابان و کویر، تشخیص و تعیین عوامل محدود کننده و تعیین عوامل محدود کننده و تعیین گونه های شاخض هریک از واحدهای فیتوسوسیولوژیک موجود، بسیار حایز اهمیت است.
شناسایی نظام بوم شناختی بیابان و کویر، مستلزم شناسایی محیط اگزوژن (Exogene) و آندوژن (Endogene) آن می باشد. محیط اگزوژن در رابطه با اقلیم حاکم بر منطقه و محیط آندوزن، وابسته به پوشش گیاهی موجود است. لازمه چنین شناختی به کارگیری روش های مطالعه و بررسی بوم شناختی و جامعه شناسی گیاهی است تا بتواند منجر به تشخیص و تعیین عوامل محدود کننده، گونه های شاخص و... شود. نتایج حاصل از این بررسی ها می تواند در امور مختلف و در برنامه ریزی های اقتصادی - اجتماعی و عمرانی منطقه و کشور مورد استفاده قرار گیرد.

پوشش گیاهی منطقه

تعیین تیپ گیاهی، نشان می دهد در نواحی پست حاشیه دشت لوت عمدتاً تیپ های گیاهان شورپسند، تاغ و گون و در ارتفاعات مشرف به این نقاط گیاهانی نظیر درمنه وجود دارند که گیاهان گروه اول ارزش غذایی کمی دارند. جالب توجه است که در تیپ های حاشیه کویر در میان گیاهان غیرخوشخوراک، گیاهانی با درجه خوشخوراکی متوسط و خوب دیده می شود. به نظر می رسد به تحقیقاتی در زمینه تکثیر این گیاهان در حاشیه کویر احتیاج است. جالب توجه است به جز مراتع ارتفاعات مرکزی، علوفه قابل برداشت در بسیاری از نقاط حاشیه کویر از 20 کیلوگرم در هکتار هم کمتر است.

پرندگان کویرها و بیابان های ایران

بر اساس گزارش های موجود، بیش از 490 گونه پرنده در 20 خانواده در ایران زندگی می کنند و بیش از 30% گونه های آن در نواحی کویری به صورت بومی، مهاجر و عبوری زندگی کرده و نسبت به ویژگی های خاص مناطق کویری سازگار گردیده اند. بعضی از گونه های مورد اشاره مهاجرند در حالی که تعدادی دیگر علاوه بر درون کویر در نواحی حاشیه ای، مخصوصاً در نواحی بوته زار با درختان پراکنده عمدتاً قیچ زندگی کرده و بومی این نواحی می باشند.

بیشترین تعداد پرندگان کویری و زمینی بوده وتعداد کمی از آنها آبزی هستند و در اطراف برکه های موقت ناشی از سیلاب ها و یا باتلاق های شور و شیرین درون کویر دیده شده اند. ویژگی های زیستی پرندگان کویر و سازگاری آنها کم و بیش شبیه سازگاری هایی است که گیاهان در کویر دارند. به همین دلیل مطالعه در احوال هر یک از این اختصاصات نیاز به تلاش و تحقیق طولانی مدت و متخصصان ذیصلاح دارد.

جوندگان مناطق بیابانی و کویری ایران

نفوذ جوندگان به مناطق بیابانی و کویری، مستلزم سازش آنها با عوامل اقلیمی این مناطق است و مهمترین این عوامل خشکی و گرمای زیاد می باشد.
 وجود این استعداد سازش در بعضی از تاکسونهای اجدادی جوندگان سبب شده است که در طی دوران سوم زمین شناسی به مناطق بیابانی و کویری نفوذ کنند و تنوع خارق العاده ای از نظر تاکسونومیک، فیزیولوژیک و آناتومیک اخذ نمایند. در ایران مطالعات جامع و گسترده ای در این باره انجام نگرفته است و مطالعات پراکنده و محدودی که توسط محققان خارجی انجام شده، شناسایی گونه هایی از فون هند و آفریقایی را در مناطق کویری ایران تایید می کند.

انسان و مناطق خشک

از آنجا که مناطق خشک جهان نسبت به سایر مناطق نامساعدتر است، توسعه و عمران در مناطق خشک نیز مشکل تر است که این خود موجب به وجود آوردن مشکلات جنبی دیگری نیز می شود. به نحوی که ناهنجاری های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی بسیاری را نیز به دنبال دارد.
لذا برنامه ریزان بایستی با توجه به پتانسیل ها و امکانات موجود در چنین مناطقی، طرح های توسعه و عمرانی را پیشنهاد و اجرا نمایند. در اینجا نمونه هایی از کارهایی که در مناطق خشک جهان انجام شده و موجب تحول در منطقه گردیده است ذکر می شود. به امید این که بتواند ایده ای به برنامه ریزان طرح های توسعه ای بدهد:

  • استخراج آب فسیل: در صحرای لیبی و عربستان کارهایی در این زمینه انجام شده است. در عربستان با استفاده از این منابع آب و کاربرد سرمایه ها و فن آوری، گندم کشت می شود.
  • در هند با حفر یک کانال آبیاری به طول 1400 کیلومتر و انتقال آب به بیابان تهار در شمال غرب هند در راجستان حدود 30000 خانوار کشاورز در این بیابان مشغول به تولید شدند و تعداد زیادی مجتمع کشت و صنعت ایجاد گردیده است. به نحوی که امروزه هند با جمعیت عظیم خود در جرگه صادرکنندگان غلات به شمار می آید.
  • رژیم اشغالگر قدس با استفاده از یاران مصنوعی و رفع شوری نسبی خاک از بیابان های شور نقب و عربه در جنوب این سرزمین، استفاده های زراعی نموده و با استفاده از فن آوری های نوین اقدام به تولید محصولات بسیار مرغوبی می نماید که در بسیاری از مناطق دیگر دنیا از محصولات به دست آمده از اراضی حاصلخیز، به مراتب بهتر است.
  • با انتقال آب از شمال افغانستان و مزارشریف به سمت بیابان های خشک قره قوم و قزل قوم، توسط روس ها، امروزه مناطق خشک ترکمنستان تبدیل به یک منطقه تولید گندم و پنبه شده است.
  • بیابان خشک کالیفرنیا و کلرادو در آمریکا، به کمک مطالعه و بهره گیری از فن آوری، زیر کشت پسته و خرما رفته است.
  • با ایجاد پشته خاکی در مسیر انتهای رودخانه قمرود و حفر کانال انحرافی در مسیر رودخانه بندعلیجان در جنوب ورامین، در طی ده ها سال، امروزه سطح وسیعی از اراضی حاشیه دریاچه نمک بین قم و ورامین به علفزارهای زمستانی غنی تبدیل شده است.

موارد فوق و صدها نمونه دیگر نشان دهنده این است که تکنیک و دانش بشر، موجب شده که وی بتواند بسیاری از پدیده های نامساعد را کنترل نموده و در اختیار بگیرد.

بدیهی است احیاء این گونه مناطق علاوه بر فن آوری و جدیت، نیاز به هزینه های گاهاً زیادی دارد لیکن در بسیاری از موارد می توان هزینه های مربوطه را با استفاده از منابع و معادن موجود در مناطق جبران نمود و حتی سودآوری و اشتغال را هم درکنار احیاء اینگونه مناطق داشت.

مواد معدنی مناطق کویری و بیابانی

بسیاری از مناطق کویری ایران از جمله دشت لوت، شور هستند. در این مناطق مواد معدنی با ارزش اقتصادی زیادی وجود دارند که قابل استخراج و بهره برداری می باشند. این مواد قادر به جبران بخش یا حتی تمامی هزینه های احیاء مناطق کویری هستند. از جمله مواد معدنی موجود در عرصه های بیابانی و کویری موارد ذیل می باشد:
نمک طعام (Halite)، کلرور پتاسیم (Silvite)، سلستین (Celestine) (ترکیبی از اکسید استرانسیم و سولفور)، گوگرد (Sulfur).
علاوه بر موارد فوق الذکر، تعداد بی شمار دیگری از مواد معدنی در عرصه های بیابانی از جمله دشت لوت یافت می شوند که در اینجا اشاره ای به آنها اشاره ای نشده است و از حوصله این مقاله خارج است.

بیابان زایی و کویرزایی

بیابان زایی و کویرزایی به صورت مختلف در منطقه مورد مطالعه برز نموده است. حضور سیستم جریان سطحی که بستر رودخانه های بزرگ و مسیل های پراکنده شاهد آنست، از جابه جایی جریان حجم زیادی آب خبر می دهد. رودخانه هایی که از شرق، شمال و جنوب  منطقه مورد مطالعه سرچشمه می گیرند و مسیل های موجود که عمدتاً در ارتفاعات شمالی و جنوبی دشت قرار دارند، با بارندگی های فصلی فعال شده و اکثر آنها در ادامه مسیر به طرف دشت به علت شیب کم اراضی در پهنه پخش می گردند.

این شبکه آب های سطحی با موادی که حمل می کنند خود پدیده بیابان زایی را در سطح وسیعی سامان می دهند. آب در حین عبور، خاک بستر دیواره های مسیر خود را کنده و به مناطق پایین دست حمل می کند و هر کجا که قدرت حمل آب کاهش یابد، مقداری از بار خود را برجای می گذارد. به علت کاهش شدید شیب اراضی، مواد حمل شده به وسیله آب در دشت پخش شده و رسوب می کند. در فصل خشکی در اثر تابش خورشید رطوبت موجود تبخیر شده و املاح برجای می ماند.

نتیجه این روند، پیدایش کویرها و بیابان های گشترده و اراضی حساس به کویری و بیابانی شددن در طول تاریخ است.
 مواد دانه ریز که در سطح کویرها و بیابان ها به طریق فوق گسترده شده اند، در اثر برخورد با طوفان ساییده شده و به مناطق دوردست حمل و به تناسب انرژی جنبشی باد و برخورد با موانع واقع در مسیر حرکت باد رسوب کرده و در طی پروسه های طولانی، حوزه های شنزار و ریگستان ها را تشکیل داده اند. چنانچه در همین شرایط بیابانی، اکوسیستم هایی در مرحله کلیماکس باقی مانده و در معرض تخریب قرار نگیرند، با وجود حاکمیت شرایط بیابانی، بیابان زایی هم صور نمی گیرد. به عنوان نمونه می توان به اراضی جنگل سیه گمبار در ریگستان سیه گمبار اشاره نمود که با پوشش خوب گیاهی و سرپا بودن درختان کهور و گز، بیابان زایی در این منطقه محدود، هنوز نفوذ نکرده است.

برنامه ریزی برای آینده و نتیجه گیری

ایجاد شغل و منبع درآمد برای ساکنان مناطق شک و از جمله برای منطقه دشت لوت در درجه اول اهمیت قرار دارد و پس از آن ارائه خدمات رفاهی، آموزش بهداشتی نیز از اهم امور است. در این صورت در صد گرایش ساکنان این آبادی ها قاچاق مواد مخدر و اعتیاد کاهش می یابد. باید توان اکولوژیکی منطقه حفظ و فقر پوشش گیاهی بیش از این تشدید نگردد. تمرکز و تجمیع شبه روستاهای در منطقه باعث برقراری ارتباط قوی تر ساکنان با سایر نواحی شده و امکان امداد و ارائه خدمات را تسهیل نموده و در هزینه های مربوطه کاهش چشمگیر به وجود می آورد. امید است با استفاده از این منابع خدادادی، امکان توسعه اشتغال در منطقه فراهم گردد.
 مسایل جهانگردی و توریستی و جامعه شناسی اموری است که توجه به آنها موجب رونق هر چه بیشتر اقتصادی اجتماعی خواهد گردید. بررسی این مسایل نیازمند پژوهش های خاص می باشد.


کتاب ماه تاریخ و جغرافیا - اردیبهشت 1380
بررسی و نوشته: مرجان سادات بنی طباء
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

موضوعات مرتبط : محیط زیست    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید