تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :4555

تاثیر بزرگراه های درون شهری در تغییر منظر شهری تهران

چکیده:

رشد و گسترش شهر تهران و تغییر مداوم ابعاد شهری، ضرورت ایجاد شبکه ای منسجم و به هم پیوسته از راه های شهری را، به صورت سلسله مراتبی معین و تعریف شده ایجاب می کند. شبکه ای منطبق با ضوابط و آیین نامه های موجود که در آن ترتیب قرارگیری و ارتباط راه های دسترسی از راه های فرعی تا جمع کننده ها و در نهایت بزرگراه-های دورن شهری کاملاً رعایت شده است. در چنین مجموعه ای، بزرگراه به عنوان بیرونی ترین عنصر شبکه راه های درون شهر، در نظام سلسله مراتب (مبتنی بر تعاریف موجود در آیین نامه) بیشتر واحد ارزش و نقش جابجایی و دسترسی خواهد بود. بدین ترتیب، بزرگراه های درون شهری باید بتواند سواره ها را از مکانی به مکانی دیگر منتقل کند و وظیفه تامین دسترسی را بر مبنای سلسله مراتب شبکه، به خیابان های شریانی واگذار نماید. اما مسئله ای که اغلب از نظر طراحان شبکه راه ها به دور می ماند، این است که با توجه به وضعیت فعلی شهر تهران شبکه راه های شهری باید با تغییرات درونی محله ها ساماندهی گردد. نه اینکه مانند یک نقشه از پیش تعیین شده بر روی نقشه فعلی شهر قرار گیرد، بلکه به مقتضای وضعیت پیشنهادیش تغییر حالت ها و اتفاقات ناگهانی را در زمینه و بافت شهر سبب گردد.

برای رسیدن به این هدف، نکاتی باید مدنظر طراحان قرار گیرد که نقطه مشترک کار طراحان شهری و طراحان بزرگراه ها می باشد. از اصلی ترین این نکات، مسئله حریم راه و ارتباط آن با بافت مجاور است که به طور کلی در قالب مسائلی مثل آلودگی ها و ایمنی و دید بصری، موضوع منظر شهری بزرگراه ها را شکل می دهد. بنابراین در این قالب که با همکاری خانم مهندس عزال کرامتی تهیه شده است سعی گردیده با این نکات، که برای رسیدن به طراحی مناسب بزرگراه و همخوانی آن با زمینه بافت شهری، باید مدنظر طراحان بزرگراه از سویی و طراحان راه از سوی دیگر قرار گیرند، بررسی و تحلیل شده و منظر بزرگراه های شهری موجود در تهران نیز بر این مبنا ارزیابی شود.

واژه های کلیدی:بزگراه، منظر شهری، کلبد شهری، فضاهای شهری

تاثیر بزرگراه درون شهری در تغییر منظر شهری تهران

مقدمه

شهر مجموعه ای است از احجام و فضاهایی که بر روی هم کالبدی منسجم و پیوسته را تشکیل می دهند. اگر در کالبد شهری، فضاها، (که شامل راه ها و دسترسی ها هستند)، با احجام ساختمانی هماهنگ نبوده و با هم شکل نگرفته باشند. کالبد شهر بیمار و نابسامان خواهد بود. بنابراین لازم است طراحی شبکه، راه ها، با توجه به وضعیت عینی هر شهر صورت گیرد و تغییرات لازم الاجرا پس از دقت و مطالعه کافی بر روی کالبد شهر، انجام گیرد.

در مورد شهر تهران، باید علت نابسامانی های آن را در عدم همزمانی ساخت راه ها (به ویژه بزرگراه های درون شهری) با ساختار شهر، جستجو کرد. بنابراین در اینجا سعی شده است، با مطالعه وضعیت موجود به ریشه یابی کمبودها و اشکالات پرداخته شود و سپس با دسته بندی مناظر شهری از بزرگراه های درون شهری، زمینه اندیشه و تفکر در تغییر نگرش نسبت به موضوع طراحی در تهران فراهم آید.

نگرشی تازه به نحوه طراحی بزرگراه های درون شهری

تا امروز به بزرگراه ها و نحوه طراحی آنها (چه در طرح جامع و چه در طرح تفصیلی)، فقط به صورت دو بعدی (پلان) توجه شده و چگونگی رابطه بزرگراه، محیط و شهروند در فضای شهری، کاملاً از نظرها دور مانده است. در حالی که طراحی باید به صورت "طراحی سه بعدی کالبد راه" صورت پذیرد. فضا در شهر، مانند دیگر عناصر شهری اثرگذار است و قابلیت تعریف و تبیین محیط پیرامون خود را دارد زیرا بزرگراه شهری در محیط و با حضور شهروند معنا می یابد، فرد پیاده (ناظر بیرونی) و فرد سواره (ناظر متحرک)، هر دو به درکی از مجموعه محیط و بزرگراه می-رسند که فقط به شکل سه بعدی قابل برداشت است. بنابراین، توجه به قالب سه بعدی راه، در هنگام طراحی آن برای حصول به نتیجه ای انسانی تر امری اجتناب ناپذیر است.

حریم راه، عامل اصلی شکل دهی به منظر شهری بزرگراه ها

با توجه به لزوم نگرش سه بعدی برای طراحی راه، باید مورد جدیدی را تحت عنوان "حریم بزرگراه" جهت ایجاد بزرگراهی مطلوب در نظر داشت. حریم بزرگراه، کارایی آن را در درون بافت و زمینه تعریف می کند و جایگاه و حدود دیگر عوامل دخیل در شکل گیری راه را معلوم می سازد. حریم راه فضایی سه بعدی در اطراف راه است که بالا، پایین، چپ و راست بزرگراه را تعریف می کند. مسائلی از قبیل ایمنی، ایمنی پیاده و ایمنی سواره را با توجه به این حریم می توان سامان بخشید و جهت داد. به این ترتیب که اگر حریم راه تعریف و معین شود، می توان مسائل مربوط به نحوه حرکت، فاصله دید توقف، عوامل اثرگذار بر کاهش و افزایش سرعت سواره ها و موضوعاتی از این دست را بهتر و مناسب تر از حالتی که راه به عنوان عنصری دو بعدی روی نقشه تصور می شود، بررسی کرد. در این صورت است که راه حل های اساسی تری را برای کنترل سرعت سواره و طراحی نوع و نحوه حرکت پیاده به موازات یا عمود بر مسیر بزرگراه می توان ارائه داد. از سوی دیگر، انواع آلودگی ها نیز، از آلودگی هوا گرفته تا آلودگی های صوتی و بصری، در قبال توجه به حریم ها، در هنگام طراحی، قابلیت مطالعه بهتری خواهد داشت. کاهش اثر آلودگی هوا ناشی از حرکت اتومبیل ها در بزرگراه بر محیط پیرامون و نیز چگونگی کنترل نفوذ آلودگی های صوتی به محله ها وبافت های مجاور، نکاتی هستند که فقط با ارزیابی و آنالیز کالبد سه بعدی راه و حریم عملکردی آن به دست می آیند. واضح است که در پاسخگویی به مشکل آلودگی بصری نیز، چه برای ناظر سواره که از درون بزرگراه، اطراف را می بیند و چه برای ناظر پیاده که به قسمتی از راه و کالبد آن می نگرد تنها راه ممکن، طراحی و شکل دهی قالب سه بعدی حریم راه است.

منظر شهری و دید بصری از درون بزرگراه به اطراف و از محیط پیرامونی به بزرگراه، موضوعی است که مستقیاً به نحوه نگرش طراح بر می گردد که به صورتی غیر قابل انکار نحوه ارتباط راه با بافت مجاورش را معین می کند.

برای ایجاد بزرگراهی تازه در بستری مناسب و از پیش سنجیده شده، چگونگی جایگیری راه در درون بافت، نحوه اتصال بدنه، راه به بدنه زمینه نیز امری است که فقط در قالب توجه به حریم ها قابل درک و طراحی خواهد بود. بدین ترتیب، مجموعه ای به دست خواهد آمد که در آن همسایگی ها واضح و ملموس هستند بدنه ها دقیق و تعریف شده-اند، دید بصری آن به دور از آلودگی ها، کامل و گیراست. آلودگی های صوتی و هوایی به حداقل رسیده اند و مهم تر از همه ایمنی سواره و پیاده تامین شده است و این ترکیب بر روی هم، یک منظر شهری را پیش روی می نهد که در قالب کلی و معین، حریم راه با تمام اجزایش در ارتباط تنگاتنگ با هم عمل می کنند و فضایی پویا و فعال را در عرصه دسترسی های شهری، پیش روی شهروندان می نهند.

انواع بزرگراه های درون شهری تهران

برای رسیدن به روشی جهت تعریف و تعیین حریم راه، ارزیابی بزرگراه های ساخته شده (که صرفاً با نگرشی راه-سازانه و نه با دیدگاهی شهرسازانه شکل گرفته اند.) بسیار مفید و موثر است. به این ترتیب می توان باید ها و نبایدها را شناخت و مسیر درست را برای تعریف منظر شهری بزرگراه ها پیدا کرد.

همراه با رشد سریع شهر تهران، شبکه دسترسی نیز هر روز در حال تغییر و دگرگونی است. راه های موجود به تناسب موقعیت محلی و کاربری های اطراف خود پیوسته تغییر نقش می دهند و خود را با موقعیت جدید محلی سازگار می گردانند. راه های جدید نیز تغییرات بنیادی در وضعیت کالبدی، اجتماعی، اقتصادی و آب و هوایی بافت مجاور پدید می آورند و با دگرگونی دسترسی، گاه شکافی عمیق بین دو بخش از یک محله مسکونی را سبب می-گردند. برخی از راه های شریانی درجه 2 در حاشیه تهران، مثل بزرگراه آزادگان دارای ظرفیت جابجایی بسیار بالایی است در حالی که برخی دیگر مانند تقاطع بزرگراه های شهید چمران و جلان آل احمد، نقش اجتماعی راه به دشت نقش دسترسی و جابجایی آن را تحت تاثیر خود قرار داده است. از جنبه بصری و نیز آنچه که از شبکه دسترسی، پیش ناظر قرار می گیرد. بزرگراه های تهران بسیار با هم تفاوت دارند. منظره ای که در این مسیرها برای بیننده تدارک دیده شده است. در محدوده وسیعی از درختان سبز گرفته تا ساختمان های چند طبقه مسکونی، بناهای بلند مرتبه، حجیم و دیواه های مرتفع بتنی، در نوسان است که در عین ایجاد تنوع در چشم اندازهای شهری، نقاط قوت و ضعف هر کدام را نیز به خوبی روشن می سازد. درجه ایمنی نیز در بزرگراه های مختلف تهران تفاوت می کند. در بخشی از آنها کنترل حرکت پیاده ها به موازات یا عمود بر راه بسیار ضعیف است و در بعضی دیگر (مثل آن بخش از بزرگراه نیایش که از میان ناحیه سعادت آباد می گذرد) تعداد دسترسی های پیاده، عمود بر راه بسیار کمتر از آن چیزی است که محله ها به آن نیاز دارند.

به هر حال با توجه به موقعیت بزرگراه ها در فضاهای کالبدی شهر تهران، می توان آنها را از نظر بصری و با توجه به نحوه قرارگیری نسبت به بستر تهران و به عنوان یکی از مهم ترین فضاهای باز شهری به سه گروه تقسیم کرد.

  1. بزرگراه های که در زیر سطوح شهری و هماهنگ با آن حرکت می کنند.
  2. بزگراه هایی که همسطح با کالبد شهری و هماهنگ با آن حرکت می کنند.
  3. بزرگراه هایی که از بالای فضای شهری می گذرند.

هر کدام از این سه گروه به طور کلی یا بر محیط اثر می گذارند یا از آن اثر می پذیرند. آن هم با شیوه ای خاص که با آنچه در مورد دو نوع دیگر مصداق پیدا می کند، متفاوت است. بنابراین بررسی هر کدام از این سه گروه و دریافت نکات مثبت و منفی آن، می تواند راهگشای طراحی شهری در انتخاب درست شکل راه و حریم آن باشد.

بزرگراه هایی که در زیر سطوح کالبدی شهر تهران حرکت می کنند:

شاید این نوع بزرگراه ها در شهر تهران کمتر از انواع دیگر دیده شود. ولی یکی از مهم ترین بزرگراه های نوساز تهران، یعنی بزرگراه نیایش در مسیری طولانی، حدفاصل اشرفی اصفهانی تا انتهای شرقی سعادت آباد، به این صورت طراحی شده است. در واقع نیایش محله ای را به دو قسمت کاملاً مجزا و غیرقابل دسترسی تقسیم کرده است و اهالی شمال یا جنوب نیایش نمی توانند به راحتی به سمت مقابل رفت و آمد کنند. بزرگراهی به شکل تونل با دیواره های بلند غیرقابل نفوذ، که مانع از درک بافت شهری پیرامون می شود. اینگونه بزرگراه ها می تواند نقش دسترسی راه را به نفع نقش جابجایی آن کمرنگ کند و در نتیجه حداکثر سرعت سواره را سبب شود، در مورد نیایش با توجه به ورودی ها و خروجی ها بسیار در محل خیابان های شمالی ـ جنوبی که حالا روگذر شده اند، خطر تصادف ناشی از سرعت بسیار زیاد افزایش یافته است. از سوی دیگر عدم وجود دسترسی پیاده به مسیر مناسب، موجب گردیده تا پیاده ها در حاشیه روگذرهای فعلی (خیابان های قبلی)، حرکت کنند و با توجه به نبود پیاده رو در کناره این مسیرها، از نظر ایمنی با مشکل مواجه شوند.

بطور کلی در بزرگراه نیایش به عنوان مسیر شریانی که از میان محله ای به صورت تونل عبور کرده، مسئله دسترسی به وضوح قابل بررسی است و مشکلات آن را می توان از نظر دسترسی سواره و سرعت مجاز، دید ناظر سواره، دسترسی پیاده، ایمنی و رابطه بافت پاره شده مسکونی دو طرف و اثرات اقتصادی ناشی از آن، مورد تجزیه و تحلیل قرار داد.

بزرگراه هایی که همسطح با کالبد شهری و هماهنگ با آن حرکت می کنند:

با اینکه بیشتر بزرگراه های تهران از نظر نحوه جای گیری بر بستر توپوگرافی شهر در این دسته بندی قرار می-گیرند، اما هر کدام به تناسب موقعیت محلی و کاربری های مجاور، نقش متفاوت از راه های شریانی های درجه 2 بر عهده دارند.

گاهی این نقش از پیش تعیین شده است و در نتیجه بر بافت مجاور آن تاثیرات مهمی می گذارد. مانند بزرگراه کردستان، که در دل بافتی مسکونی ایجاد شده است. ساختمان های مسکونی در دو طرف این بزرگراه، به عنوان دیواره هایی از پیش تعریف شده معرف حریم این بزرگراه هستند این انتخاب علاوه بر جنبه های زیبایی شناسانه، از جنبه های ایمنی و آلودگی زیست محیطی نیز قابل بررسی است. عامل مشخصه این بزرگراه برای شهروندان، انبوه ساختمان های پشت کرده به راه در امتداد مسیر است که نه تنها از تعاریف زیباشناسی تهی است، بلکه مدام محله ای دونیم شده را تداعی می کند. از طرفی به دلیل طراحی راه پس از ایجاد واحدهای مسکونی و عدم رعایت حریم و فاصله مناسب بافت مجاور از راه، مشکل سر و صدای ناشی از حرکت وسایط نقلیه در این مسیر شیبدار، آرامش ساکنان محله را بر هم زده است و بزرگراه به جای عبور از حاشیه محله با گذر از میان آن تاثیری مهم در کاربری ها و بافت مجاور بر جای گذارده است. علاوه بر آن به دلیل تبدیل شدن بزرگراه از یک راه محلی به راهی شریانی، در نحوه رفت و آمد و جابجایی اهالی نیز تغییرات عمده ای را سبب شده است. به طوری که با وجود خطرات بسیار جدی، اهالی دو طرف مدام در حال عبور از عرض بزرگراه هستند که این جابجایی نه تنها برای پیاده ها خطر آفرین است بلکه در حرکت سواره ها نیز اختلال ایجاد می کند و سواره نمی تواند از راهی شریانی که نقص اصلی آن جابجایی و دسترسی است، استفاده مناسب ببرد.

گاهی نیز بر عکس مورد فوق، توسعه شهر و گسترش بافت مجاور بزرگراه، تغییراتی را در کالبد و شکل حریم راه و یا در نقش های محول شده به آن (که عموما جابجایی و دسترسی است) سبب می شود. به عنوان نمونه، می توان به بزرگراه شهید چمران یکی از قدیمی ترین بزرگراه های تهران اشاره کرد که شکل کالبدی و نحوه طراحی حریم ها هویتی ویژه به آن بخشیده است. ویژگی حریم بزرگراه شهید چمران این است که در طراحی، سلسله مراتبی برای آن تعریف شده و حریم سبز، حائل بین بزرگراه و اولین واحد همسایگی گردید. بنابراین با وجود تنوع در کاربری-های مجاور در امتداد مسیر بزرگراه، کلیت واحدی از طرح، در همه جا در ذهن ناظر نقش می بندد، که در اطراف حریم سبز را شامل می شود و در پشت آن گاهی بافت مسکونی مجاور به واسطه این حریم به بزرگراه نزدیک می-گردد. (مانند حاشیه شمالی تقاطع بزرگراه های شهید چمران و جلال آل احمد) و گاهی کاربری ویژه ای جای خود را در فاصله های دورتر از بزرگراه ولی قابل دیده شدن از آن می یابد. (مانند بیمارستان هزار تختخوابی میلاد در تقاطع بزرگراه های چمران و همت). در جایی منظر شهری، موقعیت سواره را در شهر تعیین می کند و در جای دیگر بافت نزدیک شده به حریم، او را پیش از وجود تقاطع پیاده یا سواره مطلع می سازد. در واقع نقش های جابجایی و دسترسی در این بزرگراه به مرور با توسعه شهر در برخی جاها کمرنگ شده و جای خود را به نقش اجتماعی و دیگر وظایف راه های درون شهری داده است. از آنجایی که این بزرگراه و بافت مجاورش به مرور شکل گرفته اند و اثراتی را از هم پذیرا شده اند، راه توانسته خود را با محیط وفق دهد و در زمره موفق ترین طرح های بزرگراهی تهران از نظر بصری و منظر شهری و عملکردی قرار گیرد. به همین ترتیب دیگر بزرگراه های تهران را نیز می توان از لحاظ اثر گذاری بر محیط اطراف و یا اثرپذیری از آن مورد تجزیه و تحلیل قرار داد و نکات قوت و ضعف هر کدام را دریافت.

بزرگراه هایی که از بالای فضای شهری می گذرند

با اینکه این نوع بزرگراه در محیط های شهری و در جاهایی که بافت مجاور، به راه نزدیک است توصیه نمی شود، اما ترکیبی از آن را با انوع دیگر بزرگراه ها در جاهایی که چند راه از یک محل عبور می کنند و نیاز به تقاطع های غیر همسطح احساس می شود، می توان دید. یک نمونه خوب از این گروه، بخش های گذرنده چند بزرگراه متفاوت، از تقاطع بزرگراه های مدرس و همت است که از نظر دستیابی به اهداف اصلی راه شریانی (یعنی نقش جابجایی) علاوه بر ارائه منظر شهری مناسب با ترکیبی از راه ها و فضاهای سبز موفق بوده و دقت و تامل به کار رفته در طراحی آن، با توجه به محیط اطراف کاملاً مشهود است. در حالی که در جاهای دیگر تهران نمونه هایی را می توان دید که بدون توجه به بافت مجاور و حریم همسایگی و صرفاً برای رفع مشکلات ترافیکی، شکل گرفته اند و مزاحمت های دیداری و شنیداری برای ساکنان مجاور روگذر پدید آورده اند.

نتیجه

به هر جهت آنچه از بررسی بزرگراه ها و راه های شریانی درجه 2 در شهر تهران می توان دریافت، این است که در هر جا طرح راه ها با توجه به بافت مجاور و همسایگی ها انجام گرفته، تجانس و هماهنگی راه و محیط کم و بیش دیده می شود و هدف طراحی بهتر، تامین شده است و برعکس در جاهایی که صرفاً مسئله جابجایی و ترافیک، مورد نظر برنامه ریزان و طراحان راه بوده، کمبودها و مشکلات زیادی برای شهروندان چه سواره و چه پیاده پدید آمده است. لذا به نظر می رسد که طرح راه چیزی بیش از مطالعه ترافیک و یافتن راه حل صرف برای آن است و ابعاد وسیع تری را در بر می گیرد که شامل راه، حریم راه، سلسله مراتب دسترسی ها، همسایگی ها و نیازها و خواسته های شهروندان با توجه به نقش راه و کاربری های اطراف آن است که در مجموع منظر کلان شهری را به وجود می آورد و برای شهروند یک تصور ذهنی از شهر را باقی می گذارد.

منابع و مآخذ:
  • بنیاد گروئن برای اداره شاهراه های کالیفرنیا، تاثیر بزرگراه ها در بافت و حیات شهری، چاپ شهرداری تهران ـ 1371
  • دکتر بهبهانی، حمید، راهسازی، طرح هندسی راه، چاپ نشر دانشگاهی ـ 1371
  • دکتر قریب، فریدون، شبکه ارتباطی در طراحی شهری، دانشگاه تهران چاپ دوم ـ زمستان 1385
  • موز، ژان پیروکن، ایوماری و سایری، ماری لیز، فضاهای شهری (طراحی، اجرا، مدیریت) چاپ نیک ـ اسفند 1372
  • وزارت مسکن و شهرسازی، آیین نامه طراحی راه های شهری (جلد یک الی ده) ـ 1375
  • Lynch & Apple yard, View from Road, Cambridge MIT Press, 1964
  • Abbey, Lester, Highways: An Architectural approach Van Nostrand. Reihold, New york, 1992
  • JlCA The study on Seismic Microzoning of the Greater Tehran Area the Islamic Republic of Iran, Nov, 2000

این مقاله حاصل پژوهشی است که در چارچوب طرح های تحقیقاتی معاونت محترم پژوهشی ـ دانشگاه تهران تحت عنوان (بررسی و نقد مسائل حریم بزرگراه های درون شهری) انجام گرفته است و بدین وسیله از معاونت پژوهشی دانشگاه تهران و دانشکده هنرهای زیبا و قدردانی می نماید.

دکتر محمدمهدی محمودی

استان مرتبط : تهران  
عضو مرتبط :   


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید