Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :2616

بناهای ساسانی منطقه «پشت کوه» در برازجان

میراث ساسانیان

(مقالات گذشته - فروردین 1387)


منطقه "پشت کوه" براز جان از دو بخش متمایز تنگ ارم و بوشکان تشکیل شده است. این دو بخش در 80 کیلومتری شرق و جنوب شرقی برازجان واقع شده اند و میانگین ارتفاع آنها از سطح دریا به ترتیب 930 و 820 متر است.تنگ ارم در 29 درجه و 9 دقیقه عرض شمالی و 51 درجه و 41 دقیقه طول شرقی قرار دارد و جزء مناطق کوهستانی دشتستان محسوب می شود که هر کدام از تعدادی روستاهای بزرگ و کوچک تشکیل شده اند و منابع آب زیرزمینی و زمین های مستعد کشاورزی دارند. قسمت جنوبی و انتهائی بخش تنگ ارم منطقه "دمدشت" است که چون دشتی وسیع و مستعد کشاورزی از مناطق مهم بخش تنگ ارم است. امرار معاش اهالی مردم این دو بخش بیشتر از طریق زراعت، باغداری و دامداری است. مردمان این خطه ی عشایری بودند که بواسطه دامداری ییلاق و قشلاق می رفتند و حالا به لحاظ زبانی دو گروه ترک فارسیمدان و فارسی زبان با گویش لری به صورت پراکنده در این دو بخش می زیند که در کنار هم و در ارتباط با یکدیگرند. عمده محصولات آنها درختان میوه و انواع مرکباتی چون انار، انگور، انجیر و لیمو است. نخلستان های زیادی گاه پراکنده و گاه متراکم مشاهده می شود که می توان بیشترین تراکم آن را در بخش بوشکان (روستای طلحه) دید. دامداری بواسطه رشته کوه گیسکان از سلسله جبال زاگرس جنوبی در منطقه رونق خاصی دارد. گرچه منطقه به لحاظ پوشش گیاهی و درختی فقیر است و لی بصورت پراکنده درختانی از قبیل بادام کوهی، انجیر کوهی، بنک و کلخنگ در این منطقه می روید که از گذشته دور اهالی ازاین درختان جنگلی تا امروز حداکثر استفاده را می بردند. در منطقه پشت کوه آثار تاریخی از عهد ساسانیان برجای مانده است. نگارنده که خود کارشناس

  Sasani -posht Kooh R1    Sasani -posht Kooh L1  

میراث فرهنگی استان بوشهر است به مهمترین آنها اشاره می کند.

موقعیت طبیعی و شرایط زیستی جلگه «بزپر» در منطقه «پشت کوه» برازجان دلیلی بود تا در تمام دوره تاریخی به ویژه دوران (ایلام - کاسیت)، هخامنشی و ساسانی آثار متعدد به چشم بخورد. ساسانیان که مبتکر معماری و شهرسازی بودند، کاخ های متعدد در «پشت پر» ایجاد کردند که کاخ معروف به کوشک اردشیر از جمله این بناهاست.

در کوشک اردشیر آثاری از گچ بری های دندانه موشی، گوشواره ها، لچکی و گوشواره های جالب توجه دیگری معرف اواسط دوره ساسانی و نزدیک کاخ سروستان یافت شده است.

زندان سلیمان، ظلمت خانه ساسانی

در مطالعات باستان شناسی دوران تاریخی به ویژه از آغاز ساسانی تا کنون کمتر با عمارت هایی چون زندان برخورد کرده ایم. چنانچه از دوران ساسانی تنها کسی که از نقشه و پلان زندان ذکر نموده پروفسور آرتور پوپ است که با توجه به نقشه و آثار معماری قلعه «منیژه» در سرپل ذهاب اشاره به یک زندان ساسانی در آن منطقه دارد.

بناهای ساسانی منطقه «پشت کوه» در برازجان   Sasani -posht Kooh L2

در جبهه شمال شرقی جلگه « پشت پر» و در سمت چپ رودخانه که در انتهای این جلگه و در حاشیه کوه «کمونه» جاری است بقایای اسکان و استقرار فراوانی دیده می شود که تاکنون در این منطقه نظیر نداشته است و این پراکندگی وسیع آثار اعم از قبرستان یا بقایای پی های زندگی کمپی به ویژه در دوره اسلامی فوق العاده چشم گیر است و می توان پذیرفت که وسعت آن حاکی از یک دوران پرآشوب و استقرار طولانی به صورت پادگان نظامی است که سالیان دراز به طول کشیده و پراکندگی قبور اسلامی به ویژه بر اساس کتیبه های سنگ ها و تنها بنای موجود به نام «امامزاده» از دوره صفویه در این منطقه مطالعات جالب توجهی را طلب می کند. از جمله این به بازمانده از دوران ساسانی در دامنه ارتفاعات معروف به «کمونه» و در حاشیه رودخانه «پشت پر» از نظر موقعیت طبیعی و از لحاظ مکان امنیتی وجود یک بنای دو طبقه با پلانی جالب توجه و متفاوت جلب توجه می کند.

در شکم زیرزمینی مکان های زندانیان از طرف شرقی - غربی هم دو دالان عمیق با راهرو هایی پیچیده ساخته شده است که در مکان اصلی جایگاه زندانیان همدیگر را قطع می کنند و جالب است که در اطراف هر یک از این چهار صفه ها بقایائی از طاق تویزه در معماری دوره ساسانی مشاهده می شود. در کنار رواق یا دالانهای عمیق دو راهی کانال مانند باریک به صورت تنگ و تاریک به طول و عرض (720 ×4) ساخته اند. به این فنون معماری ایستائی چنان دیوارهای حجیم و قطور ساخته اند که تصور فرار و یا رخنه و نفوذ در آنها امکان پذیر نباشد. آنجا فقط یک ظلمات ساسانی است برای زندانیان یا فراموش خانه ای برای از یاد رفته گان (آنچنانکه در کاروانسرای سنگ کرج دیده می شود).

قلعه جن در آبادی سنا

آبادی سنا کاملا در میان ارتفاعات زاگرس به صورت یک آبادی کوچک و کم جمعیت که زندگی محقری دارند به چشم می خورد. در بین تپه ماهورهای منطقه تنگ ارم و مکان شرقی آن آبادی «سنا» قرار دارد که تعداد ساکنان ان از انگشتان دست فراتر نمی رود. این مردم به علت نداشتن راه ارتباطی با تنگ ارم درسیاه چادرها زندگی می کردند امام امروزه راه شوسه ای به این محل منتهی می شود. اهمیت این منطقه کوچک که به نام «سنا» و «بن سنا» معروف شده است وجود قلعه مخروبه ای است به فاصله یک کیلومتری آبادی و بر قله ارتفاعات آن که به قلعه «جن» شهرت دارد. آثار مخروبه کوچکی به صورت دیواره هایی از لاشه سنگ­های خشکه چین و بدون ملاط. اطراف قلعه و سطوح جانبی آن از بدنه های طبیعی و پرتگاه های مخوف محفوظ است. مالکیت این مکان که از نظر موقعیت مکانی و نداشتن آثار سکونت به جن ها نسبت داده شده فقط از طرف شمال غربی راهی در سراشیبی به طرف رودخانه کم آب به نام سنا دارد و در این جبهه است که برای قلعه مدخلی به پهنای 5/2 متر در نظر گرفته اند. بر طبق سنت معماری عصر ساسانی اطراف آن را با برج هانی به صورت خشکه چین پشت بند و تزئین نموده اند. جن قلعه در اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم میلادی به صورت پناهگاهی امن مورد استفاده قرار می گرفت که وسعت داخلی آن بیش از 1500 متر مربع بیشتر نیست فقط آثار یک ساختمان محقر با ملاط گچ در آن دیده می شود که عملکرد آن از نظر کارگاهی مورد توجه است چون به علت نزدیکی مکانی با جلگه تنگ ارم و کثرت آثار و بقایای سکونت دوره ساسانی در این مکان و در جلگه خیرک و شکرک که از نعمت خاک رس مخصوص ساخت تابلت (گل نوشته) محروم بوده اند دامنه قلعه جن با عبور چشمه کوچک آبی یک نوع  گل چسبناک مستعد ساخت آثار مهر دارد که هوشمندان دوره ساسانی از آن غافل نبودند و به علت مرغوبیت این نوع خاک در این مکان اقدام به ساختن کارگاهی جهت الواح گلی کرده اند که بیشتر به منظور حمل مال التجاره و برای لاک و مهر کردن داد و ستدها مورد استفاده قرار می گرفت. برای اولین بار در 35 سال پیش به علت نزدیکی قلعه جن با مکان حفاری بیشاپور باستان شناس ایرانی آقای دکتر علی اکبر سرفراز از این مکان بازدید و گزارش خود را به اداره آن وقت ارائه نمود. ایشان چندین لوح و همچنین ظروف سفالی مربوط به دوره ساسانی را به دست آورد. بعضی از نقوش بر روی الواح، نقوشی هستند که بر روی الواح گلی تخت سلیمان تکاب نیز دیده می شود که جای تأمل و مطالعات بیشتری را می طلبد. بی تردید در آینده می توان دراین مکان پژوهش های کامل تری انجام داد.

آثار ساسانی در تنگ ارم

در دامنه ارتفاعات سر به فلک کشیده گیسکان در غرب دشت ارم آثار و بقایای شهر عظیم و بزرگی از دوره ساسانی بصورت پراکنده و وسیع دیده می شود که ازجور زمانه و جفای متجاوزین به صورت آثاری مخروبه و پاشیده برجای مانده است. هنوز دیواره های قطور و ساخته شده از سنگ و ملاط گچ و زیرزمین های تونلی آن حاکی از یک کوشک عظیم دوطبقه است که در مرکز این خرابه­ها و مشرف به این شهر عظیم نظرها را به خود معطوف می دارد. همچنین تعداد انگشت شماری آب انبار عمیق و بزرگ دیده می شود. همت این مردم موجب شده است که بعضی از دره های قابل استفاده، آب بارندگی فصلی را به درون آب انبارها هدایت کنند و برای حداقل یک سال زندگی تامین نمایند هر چند در جبهه جنوب شرقی آن تنگ باریک و پر خیر و برکت چشمه های آبی جاری است که از ان غافل نشده اند و با بستن بندهای متعدد و ایجاد تونل های آب رسانی از راه های دور تا حوالی شمالی و اطراف زندگی خود در مواقع بی آبی از آن بهره مند شده اند و همین دره و چشمه های آن امید زندگی و فعالیت را به این شهر بزرگ ساسانی هدیه کرده بود.

نکته جالب این است که تمامی این شهر از آثار تاریخی بیشاپور الهام گرفته است. شواهد و مدارک جمع آوری شده از این آثار نشان می دهد که مرکزیت شهر بزرگ دشت ارم از غنای بزرگ و از مرکز هنری و صنعتی چون شیشه گری، سفالگری و بدون شک فلزکاری برخوردار بوده است که قطعاتی بصورت پراکنده در آن جمع آوری شده است. مجموعه تاریخی تنگ ارم به علت موقعیت مکانی بزرگترین و معتبرترین سند تاریخی و استقلال این کشور در حاشیه خلیج فارس است که هرگز قدر آن شناخته نشده بود و امروز بام ارائه مدارکی که از این مکان وسیع و مجموعه ساسانی در اختیار داریم به حاشیه خلیج فارس اعتبار بیشتری داده می­شود.

 

 

ماهنامه سفر -شماره 14 - فروردین 1387

بررسی و نوشته:نصرالله ابراهیمی

تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

 

استان مرتبط : بوشهر  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید