تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1450

تاریخ شفاهی مكمل تاریخ كتبی

با گسترش روزافزون علوم در هر یك از رشته‌ها، انتظار به وجود آمدن رشته‌های تخصصی نیز وجود دارد. علم تاریخ طی فراز و نشیبهایی كه فراروی آن بود، شاهد گسترش شیوه‌های نوین تاریخ‌نگاری بود.

با ایجاد مكاتب تاریخ‌نگاری و شیوه‌های علمی نگارش، و نیز از سه دهه گذشته با شكل گرفتن تاریخ شفاهی، گامی نوین در مطالعات تاریخی برداشته شد. در این شیوه، پژوهشگر از چارچوب نوشتاری خارج می‌شود و با روی آوردن به مصاحبه، زوایای مبهم تاریخ معاصر را در تاریخ شفاهی جستجو می‌كند. در پژوهشهای شفاهی، حوزه كار تنها در تاریخ خلاصه نمی‌شود و حتی فراتر از آن هم می‌توان به مطالعه و تحقیق پرداخت. به طور مثال، در طرح تدوین تجربیات خبرگان قنات ـ كه شركت مدیریت منابع آب ایران به انجام رسانده است ـ بدون رویكرد به تاریخ، پژوهش ارزنده‌ای درباره سازه قنات صورت گرفته است.

تاریخ شفاهی، مقدمه‌ای است بر تاریخ مكتوب؛ از آن جهت كه مورخ با صحنه‌سازان جریان تاریخی طرف است؛ با افرادی كه در بطن حادثه بوده‌اند و شاهدان اصلی آن رخداد تاریخی‌اند. تاریخ شفاهی، شناخته‌ شده‌ترین برنامه ثبت اطلاعات شمرده می‌شود و به طور كلی، راهكاری است برای جمع‌آوری اطلاعات كه در ضمن آن، تجهیزات ضبط صوتی را با هماهنگی مورد استفاده قرار می‌دهند تا گزارشهای دقیقی از عقاید و نظرات شاهدان ماجرا یا دست‌اندركاران حادثه فراهم كنند. اهمیت تاریخ شفاهی در تدوین تاریخ‌نگاری معاصر ایران، از آن جهت است كه منابع مكتوب پاسخگوی نیاز پژوهشگران نیست. در مجموع، اهمیت تاریخ شفاهی به جهات زیر است:

  1. به واسطه اینكه افرادی كه در جریان حادثه‌ای بوده‌اند، به نقل رویدادها و خاطرات می‌پردازند،‌ لذا گفته‌های افراد، همسو و تكمیل كننده اسناد می‌باشد كه می‌توان از آن به عنوان منابع دست اول یاد كرد.
  2. تا انتشار اسناد در مسائل مختلف، مدت زمانی خواهد گذشت. از این رو، تاریخ شفاهی این امكان را به وجود می‌آورد كه پژوهشگران قبل از انتشار اسناد، از زبان شاهدان عینی وقایع ، اطلاعاتی كسب كنند. نكته درخور توجه در تاریخ شفاهی، كسب اطلاعات بكر و جدید از مصاحبه شونده می‌باشد. در این شیوه،‌ محقق در انتظار آزاد شدن اسناد بایگانیها می‌ماند. زیرا با روی آوردن به تاریخ شفاهی، اطلاعاتی به دست می‌آورد كه فراتر از نوشته‌های مكتوب می‌باشد.
  3. در تاریخ شفاهی، ‌جذابیت خاصی وجود دارد. بدین نحو كه پژوهشگر این حیطه با مدارك ضبط‌ شده‌ای كه در اختیار دارد، حالات و طرز بیان مصاحبه شونده را نیز ـ كه از لحاظ روان‌شناختی مهم است ـ درك می‌كند. زیرا در طنین صداها و لحن گفتارها معانی گوناگونی از شخصیت افراد، ضعف و غضب، قاطعیت، صلابت، تمنا و التماس، آرامش و اضطراب و برخی دیگر از صفات افراد نهفته است كه آنها را نمی‌توان در كتاب مكتوب كرد بلكه فقط باید شنید؛ بویژه آنكه صداها و گفتار و تسلط بر بیان، یكی از راههای باریك روانكاوی شخصیتهاست.
  4. ویژگی اصلی تاریخ شفاهی نداشتن قضاوت و داوری است؛ چرا كه مخاطب از شیوه‌های ارشادی خسته شده و می‌خواهد خودش قضاوت را تحلیل كند و تاریخ شفاهی، این امكان را در اختیار او قرار می‌دهد.
  5. تاریخ شفاهی، به محقق كمك می‌كند تا تصویری كم و بیش زنده از وقایع تاریخی ـ كه بر تجربه مستقیم و غیر مستقیم فردی مبتنی است ـ ارائه دهد.

در حین مطالعه تاریخ، شاید بسیاری از استدلالها مبهم و باورنكردنی باشد؛ در حالی كه تاریخ شفاهی موشكافانه‌تر به قضایا می‌نگرد و از تمام جوانب، موضوع را بررسی می‌كند. تدوین تاریخ شفاهی، شاید ساده به نظر آید؛ اما در یك تحلیل،‌ واقعیت این است كه شیوه تاریخ شفاهی از پیچیدگی و مشكلات خاصی برخوردار است. اولین مسئله در تاریخ شفاهی، عشق و علاقه به تاریخ است. اگر پژوهشگری این خصیصه را نداشته باشد، در برقراری ارتباط یا مصاحبه‌شونده دچار مشكل می‌شود و نمی‌تواند مقصود و منظور خود را بیان كند. دوم اینكه، مصاحبه‌گر باید پژوهشگری به تمام معنی باشد؛ در حیطه‌ای كه به پژوهش می‌پردازد، حوزه مطالعاتی وسیعی داشته باشد و تمام زوایای جریان را از میان مكتوبات بررسی كند و دیگر آنكه، شناختی نسبی از مصاحبه‌ شونده داشته باشد. در تاریخ شفاهی، ما دو نوع نگرش در آن واحد داریم: اول نگرشی كه مصاحبه شونده نسبت به موضوع دارد؛ زیرا در طرح آن موضوع نقش داشته است. دیگر نگرش مصاحبه‌كننده به موضوع است. بنابراین مصاحبه‌گر با مطالعه عمیق و بررسی همه جانبه، باید این دو نگرش را به هم نزدیك كند. به نحوی كه اگر متوجه شد مصاحبه‌شونده دارد لاف می‌زند و گزافه می‌گوید و یا موضوعی را كتمان می‌كند به او یاد‌آور شوند

منبع:غلامرضا آذری خاكستر ، تاریخ شفاهی، انتشارات سازمان اسناد و كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران

به نقل از خبرنامه دوران

موضوعات مرتبط : تاریخ شفاهی    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید