تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1479

تالاب انزلی

دکتر منصور آزاد در سال 1323 در روستای شولم در 20 کیلومتری فومن به دنیا آمد. تا سن شانزده سالگی به مدرسه نرفت، اما پس از آن، دوران ابتدایی و متوسطه را در شش سال تمام کرد. دانشکده را تا مقطع دکترای داروسازی در چهارسال به پایان برد. او از سال 1360 در دو مسیر متفاوت آب و خاک و متابولیسم سلولی و تغذیه شروع به تحقیق کرد. از وی بیش از صد مقاله در زمینه های: داروسازی، پزشکی، گیاه شناسی، محیط زیست، آب و خاک، تغذیه ی متابولیسم سلولی، اجتماعی ، روانشناسی، تاریخ معاصر، مقالات تخیلی از قول مشاهیر گذشته در روزنامه ها، هفته نامه ها، ماهنامه ها و ... به چاپ رسیده است و کتاب هایی چون؛ زکام، علل افزایش سطح آب دریای خزر و پیشروی آن در ساحل، بحران آب، سوختگی، بلوط بزرگ و دانش برای همه (شامل مجموعه مقالات در زمینه های گوناگون) از جمله آثار اوست. با وی در زمینه ی مسائل محیط زیستی به گفت و گو نشسته ایم.

دستکاری در چرخه ی سازمان یافته ی کره زمین باعث ناهمگونی ها و دگرگونی هایی شده است و زیان این سودیابی به طبیعت کره زمین آسیب های جدی وارد کرده است. این زیان ها در زمان های طولانی به ایمنی امروزمان سرایت کردئه است؛ به ایمنی فردی، گروهی، مللی و جهانی ما. آقای دکتر آیا انسان ارباب طبیت است و می تواند همه منابع طبیعی را به نفع خود مورد بهره برداری قرار دهد و به محدودیت های طبیعی نظییر کیفیت زمین، آب، منابع انرژی و شرایط اقلیمی موجودات زنده دیگر بی توجه باشد؟

قبل از ورود به بحث اصلی لازم است به یکی از مهم ترین تفاوت بین آدمیان و موجودات زنده ی دیگر اعم از گیاهان و جانوران اشاره کنم. می دانیم که آدمیان تنها جانداران زمین هستند که قوانین را رعایت نمی کنند. در طول تاریخ، انسان نه تنها خود را مالک همهی موجودات زنده و غیرزنده ی روی کره زمین می دانست بلکه در دوره ای آدمیان دیگر را نیز برده یا رعیت خود کرد و به خدمت درآورد. این تصور باطل چنان تاثیر گذاشت که حتی سعدی بزرگ به اشتباه می گوید: «ابر وباد و مه و خورشید و فلک در کارند / تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری». انسان نادانسته امروز این باور اشتباه را قبول دارد که ارباب و صاحب زمین است. البته تا یک قرن پیش، انسان آرزوی تملک بر زمین و همه ی موجودات و امکانات آن را داشت، اما قادر به تملک نبود. تا این که با ساختن ابزارهای پیشرفته بر زمین و پیرامون آن مسلط شد و دست به تخریب قوانین و چرخه های کنترلی آن زد.

ما نمونه های بارز دخالت های غیرهوشمندانه ی انسان در محیط طبیعی را می توانیم در بروز سیل ویرانگر، ازبین رفتن پوشش گیاهی، تخریب ذخایر کشاورزی، تخریب جنگل ها و تالاب ها، فرسایش خاک، آلودگی آب های شیرین و شور، آلودگی هوا، تهدید حیات وحش جانوری و گیاهی یا حوادث ناگوار دیگر  در طبیعت و محیط زیست خود ببینیم. آیا برای حفاظت از محیط زیست راهکارهای عملی وجود دارد و آیا می توان تبعات این دخالت های غیر خردمندانه را جبران و پدیده های طبیعی از دست رفته را دوباره احیا کرد؟

خوشبختانه به کمک مشاهده و تحقیقات دانشمندان علاقه مند به حفظ محیط زیست و فراهم شدن امکان ارتباط آدمیان و به مدد تکنولوژی ارتباط جمعی، بخش اگاه آدمیان، خطر را درک کردند و برای نجات کره زمین اقدام نموده اند. تلاش گران نجات زمین در اول راه هستند عدم اگاهی عمومی، مشکلات مالی، محافظه کاری سیاسی و ... سبب شده است تا راهکارهای عملی پیشنهاد شده برای نجات کره زمین به اجرا درنیاید با قاطعیت می توان گفت اگر بکارگیری ابزار، زندگی در زمین را تهدید کرده است. به کمک همین ابزار می توان از تخریب پیشگیری کرد. می توان نقاط تخریب شده را دوباره احیا نمود و می توان طبیعت از دست رفته را بازسازی کرد. گواه ادعای من این نقل قول دانشمندان جهان است که از زبان زمین می گویند: «اگر آدمی یک برابر به من کمک کند من ده برابر پاسخ می دهم».

آدمی، به ویژه در صد سال اخیر، با هدف افزون خواهی و رفاه طلبی در چرخه ی آب دخالت نابجا کرده و تغییرات بزرگی به ویژه به شکل تخلیه ی سریع آب، از خشکی به دریا را سبب شده است. آقای دکتر؛ پوشش گیاهی چه اهمتی دارد و چارتغییرات پوشش گیاهی و از بین رفتن آن ها می تواند در چرخه ی اب تاثیر بگذارد؟

انزلی

گیاهان به کمک اندام های زنده ی خود مانند ریشه، تنه، ساقه و برگ ها، آب را نگه می دارند. مهم تر از آن، برگ ها و ساختارهایی که بر روی زمین جنگل ریخته می شوند، به وسیله ی میکروب ها قارچ ها و کپک ها، نیمه پوسیده یا پوسیده شده با خزه ها، علف ها و ریشه های گیاهان و خاک نرم جنگل، به توده ی اسفنجی تبدیل می شود. این مجموعه مانند پنبه، چند برابر وزن خود آب جذب و نگه داری می کند و تا مدت ها پس از باران به تدریج پس می دهد. این آب علاوه بر بیشتر ماندن در خشکی و مصرف شدن توسط جانوران و گیاهان به بارندگی مجدد هم کمک می کند. مهم تر از همه، این پوشش گیاهی با ویژگی بالا به آب فرصت می دهد تا در زمین نفوذ کند . به صورت چشمه ی دائمی در  پایین دست از زمین خارج شود و آب جاری همیشه روان رود را پس از باران تشکیل دهد.

پوشش گیاهی به شکل جنگل و مرتع به ویژه در زمین های شیب دار، خاک را نگه می دارد و خاک آب را. سایه ی درختان در جنگل مانع تبخیر سریع آب باران می شود و آب مدت بیشتری در جنگل می ماند. برای درک اهمیت پوشش گیاهی  در نگهداری آب، لازم است حرکت آب را در زمین ها لخت سنگی و یا زمین های لخت خالی بررسی کنیم.

آب باران در زمین های لخت سنگی، بدون خاک شتابان سرازیر شده، پس از رسیدن به منطقه خاکی با شستن خاک ممکن است به سیل بدل شود. آب باران در زمین های شیب دارِ خاکی بدون پوشش گیاهی، نخست با خاک مخلوط شده و سپس مخلوط خاک و آب و سنگ را برداشته و شتابان سرازیر می شود. سیل می سازد، سازه ها را خراب می کند و باعث کشتار آدمیان و حیوانات می شود. آدمی با تغییر پوشش گیاهی، تولید بخار آب افزایش مواد مختلف در هوا، حفر چاه و لوله کشی در چرخه ی آب دخالت نابجا کرده است آدمی بدون مطالعه و آینده نگری با قطع درختان جنگل برای استفاده از چوب و بدتر از با کت زدن، سوزاندن این بردن سپر دفاعی، به ویژه قطع درختان و نابودی جنگل برای ساختن مرتع، باغ،کشتزار، با هدف تصاحب زمین و در نهایت جایگزین کردن گیاهان آسیب پذیر غیر بومی به جای گیاهان بومی و مقاوم، تغییرات بزرگی در پوشش گیاهی به وجود آورد. علت اصلی نابودی جنگل های شمال، تبدیل آن به مرتع، باغ، کشتزار و چرای بی رویه است.

تالاب های گیلان به ویژه تالاب انزلی همواره موضوع نگرانی دوستداران، کارشناسان و دانشمندان محیط زیست بوده است. چه عواملی تالاب انزلی را تهدید می کند و چه اتفاقی برای دیگر تالاب های استان گیلان می افتد؟

رودخانه هایی که به تالاب انزلی می ریزند، خاک کوهستان لخت و نیمه لخت را شسته و در گذر از جنگل، خاک برگ درختان جنگلی و سایر بقایای گیاهی را هم به تالاب انزلی می ریزند. این خاک قوی با کودهای شیمیایی، در پساب های زراعی تقویت می شود. در نتیجه علاوه بر پرشدن مرداب انزلی با گل و لای، باعث رشد سریع گیاهان در این تالاب و کاهش اکسیژن آب آن می شود. ریزش مداوم فاضلاب خانگی و پساب های صنعتی که آلاینده های سمی و خطرناک، دیر تجزیه پذیر یا تجزیه ناپذیر دارند، مزید بر علت شده و مشکل را به فاجعه بدل کرده است. بنابراین تالاب انزلی با خاک و خاک برگ پر می شود. کود شیمیایی پساب زراعی آن را تقویت می کند تا گیاهان به سرعت در آن رشد کنند و اکسیژن آب آن را کم کنند. با ریزش مدام فاضلاب خانگی و پساب صنعتی آلوده، این تالاب زیبا نابود خواهد شد. اگر چاره ای اندیشیده نشود، تالاب زیبای انزلی سرانجام به گندابی بزرگ بدل خواهد شد. حتی دانشمندان خوش بین، مرگ زودرس را برای این تالاب زنده و سرشار از زندگی پیش بینی می کنندو دیگر تالاب های استان گیلان هم سرنوشتی مشابه دارند.

می دانیم که آب در بخش هایی از کره زمین به دشواری امکان پذیر است و به بحران آب تبدیل شده است و این بحران بهبخش های دیگر جغرافیای کره زمین در حال گسترش است این روند خطرناک اگر ادامه یابد، سبب قحطی، آوارگی و درگیری در جهان خواهد شد اندیشمندان پیش بینی می کنند که در اینده ی نزدیک دنیا دچار بحران آب خواهد شد اگر چنین شود کشور ما در بخش نیمه خشک و کم باران دنیا قرار دارد به شدت مورد تهدید قرار خواهد گرفت. آقای دکتر، چاره چیست؟

چون آدمی به اشتباه باور کرده است که آب فراوان و تمام نشدنی است زیاد مصرف می کند و یا به خاطر ارزانی آب آن را بی رویه هدر می دهد. سهولت برداشت و مصرف اب یکی دیگر از عوامل مصرف اب است. چون با چرخش اهرمی یا پیچی، آب فراوان از دیوار خانه آشپزخانه یا دوش حمام و ... به دست می آورد. آدمی با ریختن فاضلاب آب خانگی، پساب های صنعتی، سموم مختلف و زباله های معمولی و خطرناک در آب های جاری مانند رودخانه ها و حوضه ی آبگیری آن ها، عمدا یا سهوا باعث آلودگی آیب ها شده و می شود. آدمی آب شرب و آب زراعی را به اندازه ی چند برابر نیاز خود مصرف و به سرعت آن را الوده و از مدار مصرف خارج و به آب شور دریا بدل می کند. با کندن چاه های معمولی، نیمه عمیق و عمیق و مَکِش سریع آب آنها به وسیله تلمبه های قوی، حجم زیادی از آب های زیرزمینی برداشت شده و این آب پس از مصرف و آلوده شدن به دریا بر می گردد. لوله کشی از یک سو آب را از منابع مختلف مانند رودخانه ها، چشمه ها، چاه ها و قنوات جمع می کند و به آب امکان نفوذ به زمین و ماندن در خشکی را نمی دهد و از سوی دیگر مصرف اب را آسنا و چندین برابر می کند. علاوه بر آن پس از مصرف و آلوده شدن به وسیله لوله های فلزی و کانال های بتونی، به سرعت به رودخانه ها و دریا می ریزد. بنابراین امکان نفوذ به زمین یا تبخیر را ندارد.

به نظر من چاره ی مشکل اب و پیش گیری از بحران آب در دو کار است؛ نخست مصرف بجا و به اندازه ی نیاز از آب، سپس نگذارین آب پاک و شیرین به خشکی آمده، به سرعت آلوده و به آب شور دریا بدل شود. برای این کار باید حرکت آب را از خشکی به دریا کندتر کنیم تا فرصت بیشتری برای استفاده از آن فراهم شود من با این هدف سد پلکانی را با استفاده از 7 اصل ویژه ی آب و آزمایش توان سنجی خاک در نگهداری آب طراحی کرده و ساختم.

بشر برای مهار، کنترل و استفاده ی بیشتر از آب، سازه های آبی مثل سد، چاه و قنات را به وجود آورد. شما در کتاب بحران آب این سازه ها را کهنه و غیر کارا دانستید. چرا؟

مردم در گذشته، هم زمان با رشد جمعیت، دریافتند که برای استفاده بیشتر از آب باید آن را مهار کنند در نتیجه سد ساختند و یا برای برداشت از آب های زیرزمینی در دشت چاه زدند. در نهایت مسیر کورشده ی حرکت آب را با حفر قنات بازکردند تا آب در سطح زمین جاری شود و از ان استفاده کنند. این سه سازه بیش از سه هزار سال پیش، همزمان با شمع و پیه سوز برای روشنایی و چهارپایان برای باربری و سواری، طراحی و ساخته شدند. گرچه سه سازه ی بالا، شمع و چهارپایان توانستند بخشی از مشکل آب، نور و بار، را برطرف کنند، ولی در صد سال اخیر متناسب با نیاز، به جای شمع از برق استفاده شد و ماشین جای اسب را گرفت، اما هیچ سازه ی جدیدی یا راهکار تازه ای جایگزین سد، چاه و قنات نشد و در ساختار اصلی ان تغییری ایجاد نگردید در صورتی که در چهره ی زمین و پیرامون آن تغییرات بزرگی به وجود امد.

سد را در گذشته روی رودی می ساختند که آب زلال در آن جاری بود و در بارندگی، آب زیاد مواد شناور و غلطان را حمل می کرد اما امروز مثل گذشته نیست. رودها خشک هستند و یا آب کمی دارند. در بارندگی، سنگ، شن ، ماسه، گل، خاک برگ و تنه ی درختان را با خود حمل می کنند، اگر سدی بر چنین رودهایی ساخته شود، پس از مدتی با رسوب پر خواهد شد، بنابراین سدهای مخزنی در چنین شرایطی کارا نیستند.

چه اتفاقی افتاد که شما به فکر ساختن سد پلکانی افتادید و اولین سد پلکانی چگونه ساخته شد؟

35 سال پیش نخستین سد پلکانی را روستائیان شولم به هنگام بردن جاده به داخل روستای خود، در 20 کیلومتری فومن، با کممک و طراحی بنده، به جای پل شاختند. چون جاده در گذر از ده برای رسیدن به بالادست روستا به دره ای رسید که بعد از آن گورستان مسجد روستا بود. برای ادامه جاده دوراه وجود داشت:

در راه اول با ساختن پل بر روی دره، جاده از وسط حیاط مسجد و گورستان رد می شود و مسجد را دور می زد و بخشی از کشتزار روستا را هم اشغال می کرد و جاده پیچ و دراز می شد. راه دوم، جاده پس از پل و خراب کردن بخشی از ساختمان مسجد ادامه می یافت.

برای حل مشکل چاره اندیشی شد و راه سوم توسط بنده پیشنهاد گردید. بلافاصله طرحی با استفاده از اطلاعات و امکانات موجود و شرایط جغرافیایی محل تهیه و به کمک و همیاری مردم، سازه ی ویژه ای به جای پل، عمود بر مسیر حرکت آب پله پله ساخته شد که بعداً سد پلکانی نام گرفت و پشت آن با خاک پر شدتا زمین برای کف جاده ایجاد شود. علاوه بر آن رسوب گزاری توسط دره به زمین سازی کمک کرد و بر روی این زمین مصنوعی جاده ساخته شد. بنابراین راه کوتاه شد. مسجد و حیاط ان سالم ماند، گورستان  خراب نشد، کشتزار به زیر جاده نرفت، جاده راست و پیچ ان حذف شد.

پس از 15 سال نخستین سد پلکانی مقاومت و کارایی خود را نشان داد از این مشاهده ی تجربی بهره گرفتم و طرح نهایی سد پلکانی را تکمیل و با اهداف بیشتر آماده کردم. ساختن دومین سد پلکانی را 19 سال پیش با هزینه ی شخصی و کار عملی شروع کردم. پس از 7 سال ساختمان سد به پایان رسید. بلافاصله ساختمان سد سوم آغاز شد و پس از ساختن سد سوم، سد های چهارم، پنجم، ششم یکی پس از دیگری، تا هفت سد ساخته شد.

آقای دکتر آزاد، سدهای پلکانی چه فوایدی دارند. چگونه می توانند در مهار آب و کنترل قدرت مخرب آن و کمک به احیا محیط زیست موثر باشند؟

سدهای پلکانی در مسیر هر رودخانه کارهای مختلفی انجام می دهند و استفاده های گوناگونی دارند مهم ترین فواید آن عبارت است از ایجاد چشمه های مصنوعی و قنات های ویژه، کنترل رودخانه تراوش کن، افزایش آب دهی سدهای مخزنی، چاه و قنات، گرفتن رسوبات رودها، ایجاد معادن شن و ماسه، جلوگیری از فرسایش خاک، بازیافت خاک زراعی، جلوگیری از خسارت های سیل و طغیان رودخانه ها، نجات تالاب ها، جاده سازی در جنگل، ایجاد زیست گاه های مناسب برای پرندگان مهاجر، پرورش ماهیان سرد آبی، تامین آب شرب و آب کشاورزی و صنعتی، جلوگیری از تبخیر آب، تامین انرژی پاک و ارزان و ایجاد آبشارهای مصنوعی زیبا در نقاط ویژه ی جنگل و کوهستان چون سد پلکانی در تثبیت خاک، تامین آب، حفظ جنگل و تولید برق آبی، بدون آلودگی، نقش دارد، می تواند از حمایت جهانی برخوردار شود.


نقل از ماهنامه گیله وا - شماره 128 - دی ماه 1392
بررسی و نوشته :  سینا بزرگ چنانی
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

استان مرتبط : گیلان  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید