Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1387

تامين پايدار آب و نيرو بدون سدسازی (مقالات گذشته - 1387)

آب تجديد پذير کشور سالانه 130-120 ميليارد مترمکعب برآورد میشود. تجربه کشور نشان می دهد که کاربرد حقيقي اين آب با سدسازی کاهش می يابد (با تبخير سالانه بيش از 5 ميلياردمترمکعب از سطح مخزن سدهای کشور). گزينه های تامين پايدار آب درحقيقت کاربرد آب تجديدپذير را افزايش می دهند.مديريت پايدار آب عبارتست از برنامه ريزی کاربرد درست و کارآمد آب تجديدپذير و نيز بازگرداندن آن به محيط با کمترين پيامدهای زيست محيطی و آلودگی.ناشفاف بودن فرايند تصميم گيری درباره سدها در کشور ما به سبب مغايرت بخش آب با اصل 44 قانون اساسی، به سبب مغايرت با دستورالعمل‌های توسعه پايدار، و به سبب وجود شرکتهای دولتی پيمانکار و مشاور سدساز و کميته های وابسته به آنها، به مديريت بدون پاسخگويی با صرف بودجه نجومی انجاميده است. رويکرد مديريت سازه ای، گذشته از ساخت سدهای ناکارآمد، خالی، سوراخ، و خطرناک، ترويج مصرف بی رويه آب، ويرانی سامانه های پايدار ملی، ويرانی آبخيزها، محو رودخانه ها، تخريب سيلابدشت ها، ازميان رفتن تالابها، و نابودی جنگلهای کشور را نيز درپی داشته است. راهکارهای بدون سدسازی تامين آب و نيرو با دستورالعملهای توسعه پايدار همخوانی دارند. اين راهکارها از ساخت هرسدی کم هزينه ترند. و البته ريخت و پاشهای مرسوم کنونی بخش آب در اين رويکرد ناممکن است. امکان ورود بخش خصوصی بويژه در زمينه احيای سامانه های پايدار ملی و يا در زمينه احداث نيروگاههای گازی، احداث سامانه های فاضلاب شهری و بازيافت و بازچرخانی آب، يا راه اندازی تاسيسات آب شيريین کن، دراين رويکرد بسيار افزايش می ‌يابد. آلوده سازی آب تا حد زيادی کاهش می  يابد و نيز کاهش مصرف و هدررفت را با ساده ترين روش ها ميسر می سازد. اين راهکارها هم اينک در ژاپن، اروپا و امريکا باجرا درآمده اند و به دو گروه اصلی دسته بندی می شوند: راهکارهای مديريت تقاضا، و راهکارهای مديريت عرضه غيرسازه ای. دراين مقاله 10 راهکار عملی و بسيار کم هزينه تر از سدسازی برای تامين آب و نيرو و همچنين پيشنهاداتی برای اعمال مديريت پايدار آب ارائه می شود.

مديريت پايدار آبچنان برای مصرف انسان از آب تجديدپذير برنامه ريزی می کند که ويرانی آبخيزها، رودها، پيکره های آبی، جنگل ها، و بوم‌سامانه‌هاي آبی و سيلابدشتی و زيستگاههای آنها، را درپی نداشته باشد. مديريت پايدار از کنفرانس استکهلم در اوايل دهه 1970 مطرح شد و سپس در پژوهشهای سياست جهانی آب و کتابها و نوشته های ساندرا پوستل، دستورالعملهای کنفرانسهای آرژانتين، ريودوژانيرو (دستورالعمل 21 بفارسی ترجمه شد)، و ژوهانسبورگ بازتاب يافت. با تشکيل کميسيون جهانی سدها و انتشار دو کتاب "رودهای خاموش" و "سدها و توسعه" که سال گذشته ترجمه فارسی آنها نيز منتشرشد، مديريت پايدار آب از رويکرد ساخت و ساز در آبخيزها فاصله گرفت.

الگوهای نادرست بيش از 5 دهه است که بخش آب کشور را به ساخت سدهای ناکارآمد و مشکل دار  از يک سو، و ويرانی سامانه های پايدار ملی، ويرانی آبخيزها و رودخانه ها و سيلابدشت ها و جنگلهای کشور از سوی ديگر کشانيده است. ايالات متحده از دهه 1990 بيش از 500 سد خود را برچيد. و اخبار هرروزه جهان پراست از خبر برچيدن سدها در امريکا، اروپا، و آسيا. برچيدن سدهاهزينه گزافی دارد که ما نسل آينده را نيز ناگزير از پرداخت هزينه سنگين آن می کنيم. ارزيابی تطبيقی در هر خط توليد کم هزينه نيز از اصول اوليه کار است. و ما می بايست دست کم از هر چند سد برای يکی بررسی تطبيقی مستقل انجام می داديم که نداديم. تغيير اين وضعيت، به هم انديشی و تعامل گسترده و عزم ملی نيازدارد. وقت آن رسيده که حرفی از جنس زمان بشنويم.

راهکارهای بدون سدسازی تامين آب و نيرو با دستورالعمل های توسعه پايدار همخوانی دارند. بخش خصوصی بخوبی می تواند در اين رويکرد به همکاری بپردازد و البته اين راهکارها از ساخت هرسدی کم هزينه ترند. رويکرد تامين پايدار آب و نيرو در بسياری از کشورهای دنيا بويژه در ژاپن، اروپا و امريکا باجرا درآمده است و در دو گروه اصلی دسته بندی می شود: راهکارهای مديريت تقاضا، راهکارهای مديريت عرضه غيرسازه ای.

تامين آب و نيرو در چارچوب مديريت تقاضای آب چهار راستای کاهش هدررفت، کاهش مصرف، کاربرد ابزارهای مالی، و مشارکت انجمنهای غيردولتی و ذينفعان در تصميم گيريهای بخش آب را دربرمی گيرد.

۱- برنامه‌ريزي‌كاهش‌هدررفت.ميزان تلفات آب کشاورزی کشور بيش از70 درصد و تلفات آب شهری نزديک به  50 درصد است. كاهش هدررفت درشبكه‌هاي شهري به انجام پژوهش و اقدام برایکاهش فشار‌لوله‌ها، نوسازی شبکه ها، نصب سامانه‌هاي نشت‌ياب سريع، نياز دارد. دراين زمينه اگر کمتر از هزينه يک سد سرمايه گذاری کرده بوديم سدهای پرهزينه ای مانند طالقان، ماملو و... با پيامدهای گسترده اجتماعی و زيست محيطی، به بودجه کشور تحميل نشده بود. همچنين اگر هزينه تنها يک سد را به تحقيق برای کاهش تلفات آب کشاورزی تخصيص می داديم تاکنون به دستاوردهای بزرگی در اين راه رسيده بوديم. کشاورزی هدف اعلام شده بسياری از سدهای کشور بوده است اما بررسيهای عباس محمدی نشان داده است که تنها 10 درصد آب کشاورزی کشور از سدها تامين می شود. بنابراين تغيير کوچکی در کاهش هدررفت آب براحتی 10 درصد يادشده را تامين می کرد و اين همه هزينه برای ساخت سدها صرف نمی شد. محمد دروش بازدهی ميزان خشک محصول بازای هر مترمکعب آب مصرفی را 0.63 کيلوگرم اعلام کرده است که حاکی از ناکارآمدی شديد مصرف آب است. كاهش هدررفت آب کشاورزی بخوبی باجايگزيني روش‌هاي آبياري با هدررفت كم امکان پذيراست. بنابربرآوردهای درويش 1.5 ميليون هکتار اراضی منسوب به سدهای ساخته شده شبکه انتقال و توزيع ندارند و بنابر بررسهای او 70 سال طول می کشد که سدهای كنوني ساخته شده باهدف کشاورزی به شبکه آبياری مجهز شوند که تا آن زمان همه سدهای يادشده عمر مفيد خود را تمام کرده اند. پيشنهاد می شود شروع يا ادامه ساخت همه سدهايي که با هدف کشاورزی ساخته می شوند متوقف شود.

۲- برنامه‌ ريزي‌ كاهش‌ مصرف آب كشاورزي در سامانه های ملی مانند قنات با هماهنگی سالهای خشک و تر بخوبی ميسر است. قناتها مانند سدها آب را در سطح گسترده دربرابر آفتاب قرارنمی دهند تا درحجم وسيع تبخيرشود. برنامه ريزی ‌سمت گيری بسوی کشتهای ‌كم‌نيازتر به‌آب با بازدهی غذايي مساوی، ترويج الگوهای تغذيه کم نيازتر به آب، کاربرد روش‌هاي‌ آبياري‌ موثر، ترويجِ‌رعايت‌ ‌نرخ ‌پايداري آب و تفهيم كاهش مصرف متناسب با حجم محدود آب کشور از روشهای شناخته شده در دنيا هستند. سرمايه گذاری در تحقيقات برای يافتن شيوه های کاهش مصرف، کم هزينه تر از ساخت هر سد ونتايج آن نيز موثرتراست.

کاهش مصرف برق در کشور و آنچه که پتريک مک کالی در کتاب رودهای خاموش آنرا توليد نگاوات بجای مگاوات خوانده، بسيار ساده تر از ساخت هر سد برقابی است. درکشوری مانند ايران با شمار کم روزهای ابری و آفتاب پرسخاوت، بهترين گزينه تامين نبرق و گرما از نيروگاه خورشيدی است. تخصيص هزينه ساخت يک سد به تحقيق در اين زمينه تاکنون شايد به ساخت نروگاههای ارزان خورشيدی درداخل کشور انجاميده بود. يادآوری می شود که فن آوری نوين در سالهای اخير چنان پيشرفته که در امريکای شمالی دانشمندان اعلام کردند می توانند با نصب سامانه های بازتاب دهنده همه 24 ساعت شبانروز را به روز روشن بدل کنند و بی گمان خورشيد درچندسال آينده تنها روش پايدار تامين نيرو خواهدبود. دراين فاصله نيز نيروگاه گازی گزينه كم‌پامدتر توسعه پايدار است. مک کالی در رودهای خاموش جدول کاملی از گزينه های تامين نيرو و مقايسه اقتصادی و نشرگازهای گلخانه ای از هريک ارائه داده است که برای مقايسه و تصميم گيری بسيار مفيداست. کشورهای اروپا هم اينک بعنوان گام ميانی به خريد گاز از روسيه و نروژ و توليد برق با نيروگاههای گازی پرداخته اند. درکشور ما با منابع گاز طبيعی فراوان اين نيروگاه ها اقتصادی ترين و پاک ترين روش توليد نيرو (تازمان به بازارآمدن نيروگاههای خورشيدی) بشمار می روند. بنابراين پيشنهاد می شود ساخت سدهای برقابی در کشور به حال تعليق درآيد و نيروگاههای گازی در كوتاه مدت و آبگرمكن‌ها و ياخته‌هاي خورشيدي در كوتاه و ميان مدت جايگزين آنها شود که دوره ساخت کوتاهتری نيزدارند(2 سال در مقابل ميانگين 9 سال برای ساخت يک سد).

کاهش مصرف آب در شهرها بکمک كاربرد شيرهاي پايشگر، نصب كنتورهاي مجزا در مجتمع‌هاي مسكوني براي هر واحد، ظرفيت‌سازي، آموزش صرفه‌جويي مصرف آب..امکان پذير است. دراين زمينه نيز سرمايه گذاری بسيار کمتراز هزينه تنها يک سد، بسيار موثرتر از ساخت سدها در صدها کيلومتری تهران و انتقال بسيار گران قيمت آب آنها بود.

۳- کاربرد قمت‌هاي حقيقي و ابزارهاي مالی يکی از مهم ترين دستورالعملهای توسعه پايدار و مديريت پايدار بخش آب است که اصلاح شيوه مصرف و کاهش هدررفت را بدنبال خواهدداشت. اين راهکار بطور مستقيم در دستورالعمل 21 کنفرانس ريودوژانيرو که ايران نيز امضاکننده آن بوده توصيه شده است. حذف يارانه، نرخ‌گذاري آب برپايه نرخ پايداري آن، فروش حجمي آب كشاورزی، تعيين آب‌بها باتوجه به تخصيص موثرمنبعی محدود، تعيين جريمه براي مصرف زياد، قيمت گذاري جداگانه پساب خروجي هر واحد و تعيين جريمه برای آلودن آب از مهم ترين ابزارهای مالی است که در کشورهايي بدون هيچ گونه محدوديت آبی نيز بخوبی باجرا درآمده است و مسلماٌ در کشوری با محدوديت معنی دار آب، می بايست از سال ها پيش جای خود را بازمی کرد که متاسفانه به سبب تمرکز بر مديريت سازه ای عرضه، در مديريت بخش آب کشور راهی نيافت. يادمان باشد که مانند هر يارانه ديگر، يارانه آب نيز بيشتر به سود اقشار ثروتمند جامعه است. انجام پژوهش و تحقيقات در زمينه کاربرد سنجيده ابزارهای مالی در مديريت بخش آب ضروری است اما تاکنون انجام نشده است. اين رويکرد يکی از اثرگذارترين روش ها برای ذخيره منابع آب و نيرو تا حد پاسخگويي به نيازهای آتی جمعيت خواهدبود. روشهای گوناگون رويکرد بازار و سودمندی کاربرد ابزار مالی در اقتصاد رفاه و مديريت زيست محيطی بطور کامل تشريح شده است.

۴- مشاركت انجمن‌هاي غيردولتي كشاورزان و ذينفعان در تصميم گيری ها از موثرترين روشهای مديريت پايدار بخش آب بشمار می رود. درحقيقت انجمنهای ذينفعان، يا آب بران، يا مصرف کنندگان.. به سبب پيوند نزديک با مساله، بيشترين اصلاح کنندگان بالقوه سامانه مديريت بخش آّب بشمار می روند. متاسفانه تاکنون مديريت بخش آب در برقراری ساده ترين ارتباط با انجمن ها و ذينفعان (و نيز با ذيضرران طرحهای سدسازی) ناموفق بوده است. انجام طرحهای تحقيقاتی در اين زمينه نيز راه را برای اعمال روشهای موثر مديريت آب توام با کمترين پيامد اجتماعی هموار خواهدکرد. يادمان باشد مردمی که بوسيله پيش کسوتان و انجمنهای صنفی يا محلی خود به کاری رغبت پيداکنند آن کار به بهترين شيوه باجرادرخواهدآمد.

تامين آب و نيرو در چارچوب مديريت عرضه آب اشکال مختلفی دارد که زمينه های غيرسازه ای مانند بازيافت، بازچرخانی، بازکاربرد، افزايش کاربرد هرمترمکعب آب در سطح ملی، نيز توسعه و احيای قنات ها و سامانه های پايداري چون گردآوري باران (مانند آب بندان هاي شمال كشور)  و يا شبكه‌هاي برداشت درست آب از رودها و نيز كاربرد آب شيرين کن ها را دربرمی گيرد.

۵- بازيافت زهاب كشاورزي به معنی کاربرد و مصرف ‌دوباره ‌در كشت محصولات ‌كشاورزي‌ مقاوم‌ به‌شوري، ومحصولات غيرخوراکی، باغات ‌غيرمثمر، فضاي سبز، جنگل‌كاري، و صنعت است که به معنای بدست آوردن حجم معادل ده ها ميلياردمترمکعب آب جديداست. بازيافت آب شرب شهرها نيز به ذخيره حجم آب زيادی می انجامد که پس از تصفيه برای آبياری باغات ‌‌غيرمثمر، كشت‌ محصولات‌ كشاورزي ‌‌غيرخوراكي، فضاي‌سبز،  جنگل‌كاري، و صنعت می تواند بکارگرفته شود. متاسفانه دراين زمينه نيز تاکنون تحقيق و بررسی انجام نداده ايم درحاليکه با سرمايه گذاری در چنين پژوهش هايی راهکارهای بسيار ارزان استحصال حجم بسيار زيادی از آب را خواهيم يافت و گذشته از آن از ورود آب آلوده به طبيعت نيز جلوگيری خواهيم کرد. لازم است که به جای تخصيص بودجه هنگفت و غيرموثر برای ساخت سدها، برای تحقيقات بازيافت آب بويژه آب شرب شهري و کشاورزی سرمايه گذاری کنيم.

۶- بازچرخانی، بازکاربرد:بازچرخاني‌ و بازکاربرد آب‌ يکی ديگر از روشهای استحصال آب به ميزان زياد است که در کشورهايی مانند ژاپن دامنه گسترده ای دارد. ‌نشريه "آب ‌صنعتي ‌با تكيه‌ بر جنبه‌هاي‌ اقتصادي" که در سال 1380 از سوی دفتر اقتصاد آب، منتشرشد مطالب بسیار مفيدی دراين زمينه ارائه داد. بنابراين نشريه، دفعات مصرف آب صنعتی در ژاپن و ايالات متحده 25  و 16 بار است. الزام صنايع به تصفيه كامل ‌زهاب، مصرف فاضلاب تصفيه شده در واحد صنعتی، درفضاهاي سبز و جنگل‌كاري باکمک قوانين و رويکردهای راهبری و مهار آلودگی از مهم ترين دستورالعملهای اقتصاد پايدار و تخصص موثر اقتصادي منابع است. کاربست ابزارهای مالی نيز به افزايش شمار بازچرخانی آب در واحدهاي صنعتي کمک می کند. دراين زمينه نيز تاکنون هيچ تحقيق و پژوهشی در سطح ملی انجام نداده ايم. تخصيص بودجه ای بسيار کمتر از ساخت حتی يک سد به چنين پژوهشی می توانست راهگشای دستيابی به منابع آب بسيار زياد با پيامدهای کمتر اقتصادی و اجتماعی و زيست محيطی باشد.

بازچرخانی و بازکاربردآب کشاورزی در پاره ای نقاط ايران، در کرت بنديهای دامنه ای و.. از پيش معمول بوده است. اما انجام بررسی کامل در زمينه روشهای مرسوم و بازکاربرد آب کشاورزی ضرورت دارد.

۷- افزايش كاربرد هر مترمكعب آب:درحقيقت تاکنون هيچ بررسی جامعی درباره افزايش بازدهي كاربرد آب در سطح ملی انجام نداده ايم. افزايش کاربرد هر مترمکعب آب در کشور بايد از سالها پيش در برنامه های بخش آب گنجانده می شد اما سيطره رويکرد سازه ای عرضه، هرگونه اقدام دراين زمينه را ناميسر ساخت. لازم است در اين زمينه پژوهشهای لازم انجام و برای رساندن کاربرد هرمترمکعب آب از نزديک به 0.3 کنونی به بيش از يک برنامه ريزی شود.

۸- توسعه و احيای روشهای بهره برداری پايدار منابع زيرزمينی مانند قناتهای کشور به مثابه پايدارترين روش کاربرد آب زيرزمينی، نياز به بازبينی دقيق گذشته و اصلاح خط مشی کلی بخش آب کشور دارد. قنات ها مسائل مزمن سفره های زيرزمينی تخليه شده درپی چاه کنی و تلمبه بی رويه آب را درپی ندارند. قنات ها توهم دسترسی به آب نامحدودايجاد نمی کنند. قناتها به نشست زمين دراثربرداشت بی رويه آب و خالی شدن سفره ها نمی انجامند. قنات بهره برداری متناسب در سالهای کم آب و پرآب را ميسر می سازد. متاسفانه نه تنها برای اين بزرگترين تامين کننده آب کشور تا 4 دهه پيش هيچ بودجه پژوهشی تخصيص نيافت که با ساخت سدهای ناکارآمد بسياری از قناتهای کشور از ميان رفت(سدبارنيشابور، سدنهرين طبس، سد ماشکيد...). مطالعاتی با انگيزه های فردی يا ملی دراين باره از سوی جواد صفی نژاد، علی اصغر سمساريزدی، محمدحسين پاپلی يزدی و ديگران انجام شده است که در اسناد همايش قنات 1379 بازتاب يافته است. بررسی کامل و درخور اين شاهکارهای بهره برداری پايدار آب زيرزمينی، به مطالعاتی عميق توام با نگاه احيا و توسعه دارد که نيازمند تغيير رويکرد کنونی بخش آب کشور است.

۹- گردآوری و دروی باران همانند آب بندانهای مازندران و گيلان از ديگر روشهای تامين آب است که با موفقيت کامل از صدها سال پيش انجام می شده است. متاسفانه دراين زمينه نيز بخش آب هيچ عنايتی نداشته و بررسی و تحقيق در باره اين سامانه های خردمندانه تامين آب را هرگز دردستور کار خود قرارا نداده است. بعکس در بسياری از طرحهای سدسازی از ميان بردن آنها در دستور کار بوده که ظاهراٌ با پادرميانی مراجع بين المللی در برخی جاها جلوی تخريب آنها گرفته شده است(سد تجن..)

۱۰- کاربرد آب شيرين کن ها.اين دستگاه ها در خليج فارس بخوبی بکارگرفته می شوند و جزاير خليج فارس بدون هيچ منبع آب شيرين مهم از اين دستگاه ها برای تقريبا همه مصارف خود استفاده می کنند. استفاده از اين دستگاه ها در استانهای جنوبی کشور بسيار کم هزينه تر و دارای پامدهای اجتماعی زيست محيطی کمتر از سدهاست. اما متاسفانه در اين زمينه نيز مشاوران و پيمانکاران سدساز هيچگونه بررسی حقيقی انجام نداده اند و بخش آب همواره اين گزينه را مطلقاٌ ناديده انگاشته است. کيفيت آب اين دستگاه ها دست کم برای مصارف غيرشرب بسيار خوب است و برای شرب نيز دست کم از آب خوراک ور شده سد ميناب که برای شرب بندرعباس ساخته شد بدتر نخواهدبود. يادمان باشد که سدهای شميل، نيان، سميلان و... نيز با همه هزينه های بسيار سنگين و پيامدهای زيست محيطی خود سرنوشتی بهتر از سد ميناب نخواهند داشت و آب آنها بسرعت خوراک ور و بويناک خواهدشد. پيشنهاد می شود راه اندازی آب شيرين کن ها بعنوان گزينه های ارزانتر، سريعتر، با پيامدهای زيست محيطی بسيار کمتر و با پوشش جغرافيايی مناسب تر و اقتصادی تر، برنامه ريزی شود.

 

فاطمه ظفرنژاد- خرداد 1387
چاپ شده در روزنامه اعتماد سه شنبه 28 خردادماه 1387

 

تامين پايدار آب و نيرو بدون سدسازی

آب تجديدپذير کشور سالانه 130-120 ميليارد مترمکعب برآورد می شود . تجربه کشور نشان می دهد که کاربرد حقيقي اين آب با سدسازی کاهش می يابد (با تبخير سالانه بيش از 5 ميلياردمترمکعب از سطح مخزن سدهای کشور). گزينه های تامين پايدار آب درحقيقت کاربرد آب تجديدپذير را افزايش می دهند . مديريت پايدار آب عبارتست از برنامه ريزی کاربرد درست و کارآمد آب تجديدپذير و نيز بازگرداندن آن به محيط با کمترين پيامدهای زيست محيطی و آلودگی. ناشفاف بودن فرايند تصميم گيری درباره سدها در کشور ما به سبب مغايرت بخش آب با اصل 44 قانون اساسی، به سبب مغايرت با دستورالعمل‌های توسعه پايدار، و به سبب وجود شرکتهای دولتی پيمانکار و مشاور سدساز و کميته های وابسته به آنها، به مديريت بدون پاسخگويی با صرف بودجه نجومی انجاميده است. رويکرد مديريت سازه ای، گذشته از ساخت سدهای ناکارآمد، خالی، سوراخ، و خطرناک، ترويج مصرف بی رويه آب، ويرانی سامانه های پايدار ملی، ويرانی آبخيزها، محو رودخانه ها، تخريب سيلابدشت ها، ازميان رفتن تالابها، و نابودی جنگلهای کشور را نيز درپی داشته است. راهکارهای بدون سدسازی تامين آب و نيرو با دستورالعملهای توسعه پايدار همخوانی دارند. اين راهکارها از ساخت هرسدی کم هزينه ترند. و البته ريخت و پاشهای مرسوم کنونی بخش آب در اين رويکرد ناممکن است. امکان ورود بخش خصوصی بويژه در زمينه احيای سامانه های پايدار ملی و يا در زمينه احداث نيروگاههای گازی، احداث سامانه های فاضلاب شهری و بازيافت و بازچرخانی آب، يا راه اندازی تاسيسات آب شيريین کن، دراين رويکرد بسيار افزايش می ‌يابد. آ لوده سازی آب تا حد زيادی کاهش می   يابد و نيز کاهش مصرف و هدررفت را با ساده ترين روش ها ميسر می سازد. اين راهکارها هم اينک در ژاپن، اروپا و امريکا باجرا درآمده اند و به دو گروه اصلی دسته بندی می شوند: راهکارهای مديريت تقاضا، و راهکارهای مديريت عرضه غيرسازه ای. دراين مقاله 10 راهکار عملی و بسيار کم هزينه تر از سدسازی برای تامين آب و نيرو و همچنين پيشنهاداتی برای اعمال مديريت پايدار آب ارائه می شود.

 

مديريت پايدار آب چنان برای مصرف انسان از آب تجديدپذير برنامه ريزی می کند که ويرانی آبخيزها، رودها، پيکره های آبی، جنگل ها، و بوم‌سامانه‌هاي آبی و سيلابدشتی و زيستگاههای آنها، را درپی نداشته باشد. مديريت پايدار از کنفرانس استکهلم در اوايل دهه 1970 مطرح شد و سپس در پژوهشهای سياست جهانی آب و کتابها و نوشته های ساندرا پوستل، دستورالعملهای کنفرانسهای آرژانتين، ريودوژانيرو (دستورالعمل 21 بفارسی ترجمه شد)، و ژوهانسبورگ بازتاب يافت. با تشکيل کميسيون جهانی سدها و انتشار دو کتاب "رودهای خاموش" و "سدها و توسعه" که سال گذشته ترجمه فارسی آنها نيز منتشرشد، مديريت پايدار آب از رويکرد ساخت و ساز در آبخيزها فاصله گرفت.

الگوهای نادرست بيش از 5 دهه است که بخش آب کشور را به ساخت سدهای ناکارآمد و مشکل دار  از يک سو، و ويرانی سامانه های پايدار ملی، ويرانی آبخيزها و رودخانه ها و سيلابدشت ها و جنگلهای کشور از سوی ديگر کشانيده است. ايالات متحده از دهه 1990 بيش از 500 سد خود را برچيد. و اخبار هرروزه جهان پراست از خبر برچيدن سدها در امريکا، اروپا، و آسيا. برچيدن سدها هزينه گزافی دارد که ما نسل آينده را نيز ناگزير از پرداخت هزينه سنگين آن می کنيم. ارزيابی تطبيقی در هر خط توليد کم هزينه نيز از اصول اوليه کار است. و ما می بايست دست کم از هر چند سد برای يکی بررسی تطبيقی مستقل انجام می داديم که نداديم. تغيير اين وضعيت، به هم ا نديشی و تعامل گسترده و عزم ملی نيازدارد. وقت آن رسيده که حرفی از جنس زمان بشنويم.

 

راهکارهای بدون سدسازی تامين آب و نيرو با دستورالعملهای توسعه پايدار همخوانی دارند. بخش خصوصی بخوبی می تواند در اين رويکرد به همکاری بپردازد و البته اين راهکارها از ساخت هرسدی کم هزينه ترند. رويکرد تامين پايدار آب و نيرو در بسياری از کشورهای دنيا بويژه در ژاپن، اروپا و امريکا باجرا درآمده است و در دو گروه اصلی دسته بندی می شود: راهکارهای مديريت تقاضا، راهکارهای مديريت عرضه غيرسازه ای

 

تامين آب و نيرو در چارچوب مديريت تقاضای آب   چهار راستای کاهش هدررفت، کاهش مصرف، کاربرد ابزارهای مالی، و مشارکت انجمنهای غيردولتی و ذينفعان در تصميم گيريهای بخش آب را دربرمی گيرد.

 

1.  بر نامه‌ريزي‌كاهش‌هدررفت. ميزان تلفات آب کشاورزی کشور بيش از70 درصد و تلفات آب شهری نزديک به   50 درصد است. كاهش هدررفت درشبكه‌هاي شهري به انجام پژوهش و اقدام برای کاهش فشار ‌لوله‌ها، نوسازی شبکه ها، نصب سامانه‌هاي نشت‌ياب سريع، نياز دارد. دراين زمينه اگر کمتر از هزينه يک سد سرمايه گذاری کرده بوديم سدهای پرهزينه ای مانند طالقان، ماملو و... با پيامدهای گسترده اجتماعی و زيست محيطی، به بودجه کشور تحميل نشده بود. همچنين اگر هزينه تنها يک سد را به تحقيق برای کاهش تلفات آب کشاورزی تخصيص می داديم تاکنون به دستاوردهای بزرگی در اين راه رسيده بوديم. کشاورزی هدف اعلام شده بسياری از سدهای کشور بوده است اما بررسيهای عباس محمدی نشان داده است که تنها 10 درصد آب کشاورزی کشور از سدها تامين می شود. بنابراين تغيير کوچکی در کاهش هدررفت آب براحتی 10 درصد يادشده را تامين می کرد و اين همه هزينه برای ساخت سدها صرف نمی شد. محمد دروش بازدهی ميزان خشک محصول بازای هر مترمکعب آب مصرفی را 0.63 کيلوگرم اعلام کرده است که حاکی از ناکارآمدی شديد مصرف آب است. كا هش هدررفت آب کشاورزی بخوبی با جايگزيني روش‌هاي آبياري با هدررفت كم امکان پذيراست. بنابربرآوردهای درويش 1.5 ميليون هکتار اراضی منسوب به سدهای ساخته شده شبکه انتقال و توزيع ندارند و بنابر بررسهای او 70 سال طول می کشد که سدهای كنوني ساخته شده باهدف کشاورزی به شبکه آبياری مجهز شوند که تا آن زمان همه سدهای يادشده عمر مفيد خود را تمام کرده اند. پيشنهاد می شود شروع يا ادامه ساخت همه سدهايي که با هدف کشاورزی ساخته می شوند متوقف شود.

2.  برنامه‌ريزي‌كاهش‌مصرف آب كشاورزي در سامانه های ملی مانند قنات با هماهنگی سالهای خشک و تر بخوبی ميسر است. قناتها مانند سدها آب را در سطح گسترده دربرابر آفتاب قرارنمی د هن د تا درحجم وسيع تبخيرشود. برنامه ريزی ‌سمت گيری بسوی کشتهای ‌كم‌نيازتر به‌آب با بازدهی غذايي مساوی، ترويج الگوهای تغذيه کم نيازتر به آب، کا ربرد روش‌هاي‌ آبياري‌ موثر، ترويجِ‌رعايت‌ ‌نرخ ‌پايداري آب و تفهيم كاهش مصرف متناسب با حجم محدود آب کشور از روشهای شناخته شده در دنيا هستند. سرمايه گذاری در تحقيقات برای يافتن شيوه های کاهش مصرف، کم هزينه تر از ساخت هر سد ونتايج آن نيز موثرتراست.

کاهش مصرف برق در کشور و آنچه که پتريک مک کالی در کتاب رودهای خاموش آنرا توليد نگاوات بجای مگاوات خوانده، بسيار ساده تر از ساخت هر سد برقابی است . درکشوری مانند ايران با شمار کم روزهای ابری و آفتاب پرسخاوت، بهترين گزينه تامين نبرق و گرما از نيروگاه خورشيدی است. تخصيص هزينه ساخت يک سد به تحقيق در اين زمينه تاکنون شايد به ساخت نروگاههای ارزان خورشيدی درداخل کشور انجاميده بود. يادآوری می شود که فن آوری نوين در سالهای اخير چنان پيشرفته که در امريکای شمالی دانشمندان اعلام کردند می توانند با نصب سامانه های بازتاب دهنده همه 24 ساعت شبانروز را به روز روشن بدل کنند و بی گمان خورشيد درچندسال آينده تنها روش پايدار تامين نيرو خواهدبود. دراين فاصله نيز نيروگاه گازی گزينه كم‌پامدتر توسعه پايدار است. مک کالی در رودهای خاموش جدول کاملی از گزينه های تامين نيرو و مقايسه اقتصادی و نشرگازهای گلخانه ای از هريک ارائه داده است که برای مقايسه و تصميم گيری بسيار مفيداست. کشورهای اروپا هم اينک بعنوان گام ميانی به خريد گاز از روسيه و نروژ و توليد برق با نيروگاههای گازی پرداخته اند. درکشور ما با منابع گاز طبيعی فراوان اين نيروگاه ها اقتصادی ترين و پاک ترين روش توليد نيرو (تازمان به بازارآمدن نيروگاههای خورشيدی) بشمار می روند. بنابراين پيشنهاد می شود ساخت سدهای برقابی در کشور به حال تعليق درآيد و نيروگاههای گازی در كوتاه مدت و آبگرمكن‌ها و ياخته‌هاي خورشيدي در كوتاه و ميان مدت جايگزين آنها شود که دوره ساخت کوتاهتری نيزدارند(2 سال در مقابل ميانگين 9 سال برای ساخت يک سد).

کاهش مصرف آب در شهرها بکمک كاربرد شيرهاي پايشگر، نصب كنتورهاي مجزا د ر مجتمع‌هاي مسكوني براي هر واحد، ظرفيت‌سازي ، آموزش صرفه‌جويي مصرف آب..امکان پذير است. دراين زمينه نيز سرمايه گذاری بسيار کمتراز هزينه تنها يک سد، بسيار موثرتر از ساخت سدها در صدها کيلومتری تهران و انتقال بسيار گران قيمت آب آنها بود.

3.  کاربرد قمت‌هاي حقيقي و ابز ارهاي مال ی يکی از مهم ترين دستورالعملهای توسعه پايدار و مديريت پايدار بخش آب است که اصلاح شيوه مصرف و کاهش هدررفت را بدنبال خواهدداشت. اين راهکار بطور مستقيم در دستورالعمل 21 کنفرانس ريودوژانيرو که ايران نيز امضاکننده آن بوده توصيه شده است. حذف يارانه ، نرخ‌گذاري آب ب رپايه نرخ پايداري آن، فروش حجمي آب كشاورز ی، تعيين آب‌بها باتوجه به تخصيص موث رمنبعی محدود، تعيين جريمه براي مصرف زياد، قيمت گذاري جداگانه پساب خروجي هر واحد و تعيين جريمه برای آلودن آب از مهم ترين ابزارهای مالی است که در کشورهايي بدون هيچ گونه محدوديت آبی نيز بخوبی باجرا درآمده است و مسلماٌ در کشوری با محدوديت معنی دار آب، می بايست از سال ها پيش جای خود را بازمی کرد که متاسفانه به سبب تمرکز بر مديريت سازه ای عرضه، در مديريت بخش آب کشور راهی نيافت. يادمان باشد که مانند هر يارانه ديگر، يارانه آب نيز بيشتر به سود اقشار ثروتمند جامعه است. انجام پژوهش و تحقيقات در زمينه کاربرد سنجيده ابزارهای مالی در مديريت بخش آب ضروری است اما تاکنون انجام نشده ا ست. اين رويکرد يکی از اثرگذارترين روش ها برای ذخيره منابع آب و نيرو تا حد پاسخگويي به نيازهای آتی جمعيت خواهدبود. روشهای گوناگون رويکرد بازار و سودمندی کاربرد ابزار مالی در اقتصاد رفاه و مديريت زيست محيطی بطور کامل تشريح شده است.

4.  م شاركت انجمن‌هاي غيردولتي كشاورزان و ذينفعان در تصميم گيری ها از موثرترين روشهای مديريت پايدار بخش آب بشمار می رود. درحقيقت انجمنهای ذينفعان، يا آب بران، يا مصرف کنندگان.. به سبب پيوند نزديک با مساله، بيشترين اصلاح کنندگان بالقوه سامانه مديريت بخش آّب بشمار می روند. متاسفانه تاکنون مديريت بخش آب در برقراری ساده ترين ارتباط با انجمن ها و ذينفعان (و نيز با ذيضرران طرحهای سدسازی) ناموفق بوده است. انجام طرحهای تحقيقاتی در اين زمينه نيز راه را برای اعمال روشهای موثر مديريت آب توام با کمترين پيامد اجتماعی هموار خواهدکرد. يادمان باشد مردمی که بوسيله پيش کسوتان و انجمنهای صنفی يا محلی خود به کاری رغبت پيداکنند آن کار به بهترين شيوه باجرادرخواهدآمد.

 

تامين آب و نيرو در چارچوب مديريت عرضه آب اشکال مختلفی دارد که زمينه های غيرسازه ای مانند بازيافت، بازچرخانی، بازکاربرد، افزايش کاربرد هرمترمکعب آب در سطح ملی، نيز توسعه و احيای قنات ها و سامانه های پايداري چون گردآوري باران (مانند آب بندان هاي شمال كشور)   و يا شبكه‌هاي برداشت درست آب از رودها و نيز كاربرد آب شيرين کن ها را دربرمی گيرد.

 

5.  بازيافت زهاب كشاورزي به معنی کاربرد و مصرف ‌دوباره ‌در كشت محصولات ‌كشاورزي‌ مقاوم‌ به‌شوري، ومحصولات غيرخوراکی، باغات ‌غيرمثمر، فضاي سبز ، جنگل‌كاري، و صنعت است که به معنای بدست آوردن حجم معادل ده ها ميلياردمترمکعب آب جديداست. بازيافت آب شرب شهرها نيز به ذخيره حجم آب زيادی می انجامد که پس از تصفيه برای آبياری ب اغات ‌‌غيرمثمر، كشت‌ محصولات‌ كشاورزي ‌‌غيرخوراكي، فضاي‌سبز،   جنگل‌كاري، و صنعت می تواند بکارگرفته شود. متاسفانه دراين زمينه نيز تاکنون تحقيق و بررسی انجام نداده ايم درحاليکه با سرمايه گذاری در چنين پژوهش هايی راهکارهای بسيار ارزان استحصال حجم بسيار زيادی از آب را خواهيم يافت و گذشته از آن از ورود آب آلوده به طبيعت نيز جلوگيری خواهيم کرد. لازم است که به جای تخصيص بودجه هنگفت و غيرموثر برای ساخت سدها، برای تحقيقات بازيافت آب بويژه آب شرب شهري و کشاورزی سرمايه گذاری کنيم.

6.  بازچرخانی، بازکاربرد: بازچرخاني‌ و بازکاربرد آب‌ يکی ديگر از روشهای استحصال آب به ميزان زياد است که در کشورهايی مانند ژاپن دامنه گسترده ا ی دارد. ‌نشريه "آب ‌صنعتي ‌با تكيه‌ بر جنبه‌هاي‌ اقتصادي" که در سال 1380 از سوی دفتر اقتصاد آب، منتشرشد مطالب بسیار مفيدی دراين زمينه ارائه داد. بنابراين نشريه، دفعات مصرف آب صنعتی در ژاپن و ايالات متحده 25   و 16 بار است. الزام صنايع به تصفيه كامل ‌زهاب ، مصرف فاضلاب تصفيه شده در واحد صنعتی ، درفضاهاي سبز و جنگل‌كاري باکمک قوانين و رويکردهای راهبری و مهار آلودگی از مهم ترين دستورالعملهای اقتصاد پايدار و تخصص موثر اقتصادي منابع است. کاربست ابزارهای مالی نيز به افزايش شمار بازچرخانی آب در واحدهاي صنعتي کمک می کند. دراين زمينه نيز تاکنون هيچ تحقيق و پژوهشی در سطح ملی انجام نداده ايم. تخصيص بودجه ای بسيار کمتر از ساخت حتی يک سد به چنين پژوهشی می توانست راهگشای دستيابی به منابع آب بسيار زياد با پيامدهای کمتر اقتصادی و اجتماعی و زيست محيطی باشد.

بازچرخانی و بازکاربردآب کشاورزی در پاره ای نقاط ايران، در کرت بنديهای دامنه ای و.. از پيش معمول بوده است. اما انجام بررسی کامل در زمينه روشهای مرسوم و بازکاربرد آب کشاورزی ضرورت دارد.

7.  افزايش كاربرد هر مترمكعب آب : درحقيقت تاکنون هيچ بررسی جامعی درباره افزايش بازدهي كاربرد آب در سطح ملی انجام نداده ايم. افزايش کاربرد هر مترمکعب آب در کشور بايد از سالها پيش در برنامه های بخش آب گنجانده می شد اما سيطره رويکرد سازه ای عرضه، هرگونه اقدام دراين زمينه را ناميسر ساخت. لازم است در اين زمينه پژوهشهای لازم انجام و برای رساندن کاربرد هرمترمکعب آب از نزديک به 0.3 کنونی به بيش از يک برنامه ريزی شود.

8.  توسعه و احيای روشهای بهره برداری پايدار منابع زيرزمينی مانند قناتهای کشور به مثابه پايدارترين روش کاربرد آب زيرزمينی، نياز به بازبينی دقيق گذشته و اصلاح خط مشی کلی بخش آب کشور دارد. قنات ها مسائل مزمن سفره های زيرزمينی تخليه شده درپی چاه کنی و تلمبه بی رويه آب را درپی ندارند. قنات ها توهم دسترسی به آب نامحدودايجاد نمی کنند. قناتها به نشست زمين دراثربرداشت بی رويه آب و خالی شدن سفره ها نمی انجامند. قنات بهره برداری متناسب در سالهای کم آب و پرآب را ميسر می سازد. متاسفانه نه تنها برای اين بزرگترين تامين کننده آب کشور تا 4 دهه پيش هيچ بودجه پژوهشی تخصيص نيافت که با ساخت سدهای ناکارآمد بسياری از قناتهای کشور از ميان رفت(سدبارنيشابور، سدنهرين طبس، سد ماشکيد...). مطالعاتی با انگيزه های فردی يا ملی دراين باره از سوی جواد صفی نژاد، علی اصغر سمساريزدی، محمدحسين پاپلی يزدی و ديگران انجام شده است که در اسناد همايش قنات 1379 بازتاب يافته است. بررسی کامل و درخور اين شاهکارهای بهره برداری پايدار آب زيرزمينی، به مطالعاتی عميق توام با نگاه احيا و توسعه دارد که نيازمند تغيير رويکرد کنونی بخش آب کشور است.

9.  گردآوری و دروی باران همانند آب بندانهای مازندران و گيلان از ديگر روشهای تامين آب است که با موفقيت کامل از صدها سال پيش انجام می شده است. متاسفانه دراين زمينه نيز بخش آب هيچ عنايتی نداشته و بررسی و تحقيق در باره اين سامانه های خردمندانه تامين آب را هرگز دردستور کار خود قرارا نداده است. بعکس در بسياری از طرحهای سدسازی از ميان بردن آنها در دستور کار بوده که ظاهراٌ با پادرميانی مراجع بين المللی در برخی جاها جلوی تخريب آنها گرفته شده است(سد تجن..)

10. کاربردآب شيرين کن ها. اين دستگاه ها در خليج فارس بخوبی بکارگرفته می شوند و جزاير خليج فارس بدون هيچ منبع آب شيرين مهم از اين دستگاه ها برای تقريبا همه مصارف خود استفاده می کنند. استفاده از اين دستگاه ها در استانهای جنوبی کشور بسيار کم هزينه تر و دارای پامدهای اجتماعی زيست محيطی کمتر از سدهاست. اما متاسفانه در اين زمينه نيز مشاوران و پيمانکاران سدساز هيچگونه بررسی حقيقی انجام نداده اند و بخش آب همواره اين گزينه را مطلقاٌ ناديده انگاشته است. کيفيت آب اين دستگاه ها دست کم برای مصارف غيرشرب بسيار خوب است و برای شرب نيز دست کم از آب خوراک ور شده سد ميناب که برای شرب بندرعباس ساخته شد بدتر نخواهدبود. يادمان باشد که سدهای شميل، نيان، سميلان و... نيز با همه هزينه های بسيار سنگين و پيامدهای زيست محيطی خود سرنوشتی بهتر از سد ميناب نخواهند داشت و آب آنها بسرعت خوراک ور و بويناک خواهدشد. پيشنهاد می شود راه اندازی آب شيرين کن ها بعنوان گزينه های ارزانتر، سريعتر، با پيامدهای زيست محيطی بسيار کمتر و با پوشش جغرافيايی مناسب تر و اقتصادی تر، برنامه ريزی شود.

 

فاطمه ظفرنژاد

خرداد 1387

چاپ شده در روزنامه اعتماد سه شنبه 28 خردادماه 1387

 

موضوعات مرتبط : رودها و مدیریت آب    
عضو مرتبط :   


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید