تاریخ آخرین ویرایش : سه شنبه،14-9-1396
تعداد بازدید :24

تهران؛ کلانشهری آسیب‌پذیر در برابر زلزله

 

می گویند تهران شهری است با ریسک بالا در برابر مخاطرات مختلف و رئیس سازمان مدیریت بحران کشور، پایتخت را در برابر زلزله‌ای بزرگ، ناچیز و غیرقابل قبول توصیف می کند که می تواند امنیت ملی را به مخاطره بیاندازد.
برخی از مسئولان کشور هم ترجیح می دهند تهران در هنگام زلزله را تصور نکنند. برخی زلزله تهران را فاجعه قرن می دانند که مشخص نیست چه تعداد از خانه های این شهر باقی می ماند. حوادثی مانند پلاسکو و انفجار خیابان شهران آنها را در این باور که تهران توانایی مقابله با بحران را ندارد، کمک کرده است.
با این وجود احمد صادقی رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران اگرچه معتقد است: تهران تقریبا در برابر همه حوادث آسیب پذیر خواهد بود، چرا که مشخصه های آسیب‌پذیری در تهران زیاد است، اما می گوید: وضع به این وخیمی که مطرح می شود، نیست.
وی در خصوص میزان آسیب پذیری شهر تهران در برابر سوانحی چون زلزله تا چه اندازه است و چه اقداماتی باید برای افزایش ایمنی در این زمینه انجام داد؟ ،می گوید:
همه کشورها در سطح ملی و در سطح محلی باید برنامه کاهش خطر برای کشور و شهرها داشته باشند. متاسفانه باید بگویم که تاکنون کشور ما دارای نقشه راه جامعی برای کاهش خطر بلایا نبوده است که این موضوع بر اساس تعهد بین المللی که داده ایم باید در اولویت مسئولین و دولت قرار گیرد؛ هر چند برنامه هایی در
بخش های مختلف وجود دارد، اما سند جامع کشوری نداریم. البته اقداماتی در این زمینه شروع شده است اما هنوز در ابتدای راه هستیم. نامبرده
می افزاید: این برنامه باید تا سال ۲۰۳۰اقدامات کشور را تبیین کند یعنی حداقل باید سه برنامه ۵ساله را پوشش دهد. بنابراین بسیار مهم و حساس است و باید دقیق تدوین شود. البته در تهران موضوع متفاوت است. تهران در سال ۱۳۸۰برنامه جامع کاهش خطرپذیری داشت و در مدت این ۱۵سال اقدامات زیادی در خصوص مدیریت بحران انجام شده است. به عنوان مثال ساخت پایگاه های مدیریت بحران، ساخت مرکز فرماندهی مدیریت بحران و تدوین نقشه راه های اضطراری از نتایج و دستاوردهای این برنامه بوده است.
وی اضافه می کند: بخش زیادی از این برنامه انجام شده است اما اکنون پس از گذشت ۱۵سال از تدوین آن برنامه، ما نیازمند برنامه جدیدی با رویکرد جدید هستیم که در واقع همان رویکرد تاب آوری شهری است که در دستور کار شهرداری تهران قرار گرفته است.
رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران تصریح می کند: تهران تقریبا در برابر همه حوادث آسیب پذیر است، چرا که مشخصه‌های آسیب پذیری در تهران زیاد است. مثلا تراکم جمعیت در شهر تهران بسیار بالا است. تهران دارای گسل های متعددی است. علاوه بر آن مسیل های زیادی در تهران وجود دارد، میزان بافت فرسوده در شهر تهران زیاد است و همچنین زیرساخت های حیاتی شهر فرسوده و قدیمی هستند، اما اگر بخواهیم بگوییم که تهران در برابر کدام مخاطره بیشترین آسیب را متحمل خواهد شد، باید بگوییم که تهران در برابر زلزله بیشترین آسیب را خواهد دید. البته من برخلاف این که می گویند اگر در تهران زلزله بیاید بزرگترین فاجعه تاریخ رخ می دهد، بر این باور نیستم.
وی ادامه می دهد: میزان آسیب تهران همانطور که گفتم به خیلی از عوامل بستگی دارد. مطالعات تاب آوری تهران که اخیراً ما در تهران انجام دادیم، نشان می دهد که تاب آوری تهران در برابر حوادث متوسط است. این بدان معنی است که تهران
می تواند زلزله و مخاطرات دیگر را علیرغم آسیب پذیری مدیریت کند. ظرفیت های زیادی وجود دارد که اگر از آنها استفاده کنیم وضعیت ایمنی شهر بهبود خواهد یافت. مهم این است که ما برای استفاده از این ظرفیت ها چقدر برنامه داریم و چقدر متولیان امر با هم هماهنگ هستند.
صادقی در مورد اینکه تهران و ایران در میان کشورهای ایمن چه جایگاهی دارند؟،می‌گوید: وقتی صحبت از آسیب پذیری می کنیم باید ببینیم که منظورمان چیست. از نظر آسیب پذیری اقتصادی تهران واقعا آسیب پذیر است؛ چون بسیاری از فعالیت های اقتصادی کشور در تهران متمرکز شده است. گزارش دیگری که می توان به آن اعتماد کرد، گزارش جهانی ارزیابی خطر بلایا است که در سال ۲۰۱۵توسط سازمان ملل منتشر شده است. در این گزارش آمده است که ایران در کنار کشورهایی مثل شیلی، اندونزی، پاکستان از نظر منابع اعتباری، دارای نقص است و باید در این زمینه سرمایه گذاری کند. این گزارش تاکید می کند که ایران باید در زمینه بازسازی بافت های فرسوده سرمایه گذاری کند. در سال ۲۰۱۳هم سازمان ملل گزارشی را به نام اکنون خطر بلایای طبیعی منتشر کرد که در آن گزارش میزان خطر کشورها بر اساس شاخصی به نام شاخص خطر جهانی سنجیده شده است. در گزارش سال ۲۰۱۴این نهاد، جایگاه ایران در بین ۱۷۳کشور در رده ۱۱۲قرار دارد.
وی می گوید: در اینجا می خواهم تاکید کنم که باید دید این رتبه بندی ها بر اساس چه عواملی سنجیده می شود. مهم این است که نقاط ضعف خودمان را بشناسیم، ظرفیت های خودمان را شناسایی کنیم و برای کاهش خطر بلایا برنامه مدون و تعهد لازم را داشته باشیم. جالب است که این گزارش تاکید می کند ایران یکی از کشورهایی است که مناطق شهری آن دارای آسیب پذیری زیادی است. دلیل آن هم این است که میزان شهرنشینی در ایران بیش از متوسط جهانی است. بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۰میزان شهرنشینی در ایران حدود ۷۲درصد است که این میزان در دنیا حدود ۵۵درصد است.
این کارشناس اضافه می کند: اما انصافاً باید گفت که طی چند سال گذشته اقدامات خوبی انجام شده است مثل همین اقداماتی که به آن اشاره کردم. اخیراً نقشه گسل های تهران مورد تایید شورای عالی شهرسازی کشور قرار گرفت و در طرح تفصیلی تهران لحاظ شد. این اقدام حدود ۱۰سال زمان برد. اقدامات کاهش خطر بلایا اقدامات آنی نیستند و حتما نیازمند زمان و مطالعات فراوان و هم چنین اقدامات متعددی هستند.
وی در پاسخ به اینکه با توجه به وجود گسل‌هایی در شهر تهران و همچنین بافت فرسوده برخی از مناطق مرکزی شهر چه اقداماتی برای مقاوم سازی پایتخت در برابر زلزله صورت گرفته است و آیا تهران در برابر یک زلزله ۶ریشتری تاب مقاومت دارد؟ ،می گوید: نخست این که بافت فرسوده تنها به نقطه مرکزی شهر تهران محدود نمی شود و بخش قابل توجهی از مناطق جنوبی و حتی مناطق شمالی تهران هم از بافت فرسوده برخوردار است. البته با توجه به اعمال آیین نامه ساخت و ساز ایمن و مقاوم در برابر زلزله
(آیین نامه ۲۸۰۰) از آغاز دهه ۷۰تمامی ساختمان‌های دارای مجوز از شهرداری از آن تاریخ به بعد به لحاظ مقاومت سازه در برابر زلزله محاسبه شده و می توان گفت ساختمان هایی که از این تاریخ به بعد با اجرای مناسب احداث شده اند، در برابر زلزله مقاوم هستند. البته اجرای صحیح ساختمان های فلزی یا بتنی هر یک نکات فنی خود را دارد که متاسفانه در برخی موارد بر اثر اجرای ضعیف و کمبود نظارت ها ممکن است برخی ساختمان های جدید نیز به لحاظ مقاومت مشکلاتی داشته باشند.
صادقی می افزاید: در خصوص اجرای سیاست‌های تاب آوری شهر و غلبه بر بافت فرسوده هم خوشبختانه شورای شهر و شهرداری تهران در سال های اخیر نسبت به اعطای مشوق‌های نوسازی و تجمیع ریزدانه ها (واحد مسکونی کوچک) اقدام کرده است و بخش قابل توجهی از نوسازی بافت‌های فرسوده شامل ایجاد این تسهیلات از سوی شهرداری تهران است. در نهایت ذکر این نکته ضروری است که ساختمان‌های مسکونی متعلق به مردم و بخش خصوصی باید به لحاظ اقتصادی و حقوقی از سوی شهروندان مقاوم سازی و نوسازی شوند و شهرداری تهران و نهادهای مالی و بانکی صرفاً می توانند تسهیلات و مشوق هایی را برای تسریع در این روند اعطا کنند. البته واقعیت این است که غلبه بر بافت فرسوده به زمان نیاز دارد و نمی توان انتظار داشت که حجم گسترده این بافت ظرف زمان کوتاه تخریب و نوسازی شود. این کار به زمان زیاد و اختصاص بودجه هایی با سود مناسب نیاز دارد. در مورد زلزله شش ریشتری هم به این نکته توجه کنیم که تهران در برابر زلزله بالا آسیب پذیر است. البته میزان آسیب رسانی زلزله به شاخص های مختلفی چون قدرت، عمق، ساعت وقوع و … هم بستگی دارد.
وی تصریح می کند: برای ایمن سازی شهرها در برابر حوادث تجربیات زیادی در دنیا وجود دارد. پروژه هایی مثل جامعه ایمن که توسط دانشگاه "کارولیسنکای" سوئد پیشنهاد شده است و یکی از این پروژه هاست که بیشتر بر روی حوادث شهری تاکید دارد. این پروژه در بعضی شهرهای ایران از جمله شهر تهران اجرا شده است. پروژه دیگری که از طرف سازمان جهانی بهداشت معرفی شده است، پروژه شهر سالم نام دارد که به دنبال سالم سازی فضاهای شهری و شهروندان است. در حوزه پیشگیری و کاهش اثرات بلایای طبیعی اختصاصاً آخرین نسخه ای که توسط دفتر استراتژی بین المللی کاهش خطر بلایای سازان ملل پیشنهاد شده است، موضوع
تاب آوری شهری است. این کمپین از سال ۲۰۱۰در جهان شروع شده و هم اکنون بیش از ۳۰۰۰شهر از اصول ده گانه آن پیروی می کنند. اصول این پروژه بر موضوع استفاده از ظرفیت‌های حاکمیتی، اجتماعی، طبیعی، اقتصادی و فرهنگی شهر برای افزایش ایمنی و تاب آوری شهر تاکید دارد.
رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران در خصوص اینکه برای پیشگیری از وقوع حوادث جبران ناپذیر در برابر زلزله در تهران چه اقداماتی صورت گرفته است، جواب می دهد: بررسی‌های زمین شناسی مشخص کرده است که شهر تهران روی گسل‌های متعدد اصلی و فرعی بنا شده و پیرامون آن را گسل‌های مهمی مانند پارچین احاطه کرده که شواهد فعالیت آنها بر پایه مطالعات زمین شناسی و ثبت دستگاهی زمین لرزه‌ وجود دارد. همچنین مطالعات مربوط به ثبت دستگاهی زمین‌لرزه‌ها بیانگر فعال بودن پهنه البرز مرکزی است، هر ساله نیز زمین ‌لرزه‌های متعددی با بزرگای کم تا متوسط در محدوده تهران ثبت می‌شود که می‌توان آنها را به گسل‌های فعال محدوده که با زمین لرزه های مخرب در طول تاریخ همراه بوده اند، ارتباط داد. مطالعات GPSهم بیانگر کوتاه شدگی و حرکت برشی در پهنه جنوبی البرز مرکزی است و محدوده تهران نیز در این پهنه زمین ساختی قرار می گیرد که نتیجه انباشت انرژی حاصل از این حرکات، رخداد زمین لرزه است. مدارک تاریخی هم مبین رخداد زمین لرزه ‌های شدید در محدوده شهر باستانی ری و نواحی شمالی آن (موقعیت فعلی شهر تهران) است. این بخش از البرز در گذشته دارای سابقه زمین لرزه ‌های مخرب بوده است.
وی می افزاید: با توجه به وجود مخاطرات متعدد در شهر تهران به ویژه قرارگیری آن در پهنه با خطر لرزه‌ای بسیار زیاد، وجود گسل‌های متعدد در داخل و خارج شهر و احتمال وقوع زلزله در کلان‌شهر تهران انجام اقدامات پیشگیرانه الزامی است. یکی از راهکارهای موثر در کشورهای لرزه خیز پیشرو، راه اندازی و بکارگیری سامانه هشدار سریع زلزله است که با استفاده از آن
می‌توان قبل از رسیدن امواج مخرب زلزله از رخداد زلزله آگاه و با انجام اقداماتی نسبت به کاهش خسارات زلزله (مانند جلوگیری از رخداد حوادث ثانویه مانند آتش سوزی ها و …) و حفظ جان شهروندان اقدام کرد.
صادقی تاکید می کند: در این راستا سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران با همکاری آژانس همکاری های بین المللی ژاپن (جایکا)، برنامه ایجاد و بهره برداری آزمایشی سامانه هشدار سریع زلزله را در دستور کار خود قرار داد. این سامانه از ۴بخش تشکیل شده است که شامل شبکه پایشی (ایستگاه های شتابنگاری) در محدوده گسل مشاء، سیستم ارتباطی رادیویی،
نرم افزار تشخیص و هشدار سریع زلزله و درنهایت ابزار خروجی مانند بلندگو و … است. با توجه به آزمایشی بودن سامانه، پس از بهره برداری از آن (در بازه زمانی ۳ساله)، توانمندی و کارایی آن در زمین لرزه های روی داده بررسی و راستی آزمایی خواهد شد.
وی ادامه می دهد: فعالیت‏های انجام شده در قالب پروژه، به تهیه خروجی ‎ها و دستاوردهای زیر منتهی شده که عمده آنها برای نخستین بار احصاء شده است. این دستاوردها شامل ایجاد سامانه آزمایشی هشدار سریع زلزله شهر تهران است که برای اولین بار در کشور و خاورمیانه اجرایی شده است و دستیابی به دانش فنی مربوطه توسط متخصصین داخلی، فراهم سازی امکان آگاه سازی مدیران بحران از رخداد زمین لرزه (در محدوده شرق تهران) قبل از رسیدن امواج مخرب آن، فراهم سازی امکان انجام اقدامات تخصصی مانند قطع جریان گاز و سوخت و … و در نتیجه جلوگیری از رخداد حوادث ثانویه(در صورت تکمیل طرح) و فراهم سازی امکان حفظ زیرساخت های حیاتی شهر و در نتیجه امکان استفاده آنها در شرایط پس از رخداد زلزله می شود. در راستای عملیاتی شدن این سامانه نیز تاکنون اقداماتی چون طراحی، جانمایی و احداث ۴ایستگاه پایشی شتاب‌نگاری در محدوده گسل مشاء در شرق تهران و نصب و راه اندازی تجهیزات مربوطه و پشتیبان، طراحی، خرید و نصب سیستم ارتباطی بین ایستگاه های پایشی و مرکز فرماندهی ستاد مدیریت بحران شهر تهران، طراحی و برنامه نویسی نرم افزار هشدار سریع زلزله در بخش ایستگاه و مرکز بررسی زیرساخت‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات و انتخاب روش ارسال خروجی های سامانه هشدار سریع زلزله به ذی نفعان و شروع بررسی‌های مربوط به راستی آزمایی سامانه انجام شده است.
رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهراندرباره اینکه این سامانه در چه مرحله ای قرار دارد؟، توضیح می دهد: هم اکنون سیستم آزمایشی هشدار سریع زلزله بر روی گسل مشاء به عنوان یکی از گسل های خطرناک تهدید کننده شهر تهران راه اندازی و در حال تست و ارزیابی است و به موازات، برنامه ریزی به منظور نصب و راه اندازی این سیستم برای سایر گسل های فعال اطراف تهران در دستور کار سازمان قرار دارد. همچنین سایربرنامه های در دست اجرا هم شامل ارزیابی عملکرد سامانه در زمین لرزه‌های روی داده و راستی آزمایی خروجی های سامانه، تکمیل ایستگاه‌های شتاب‌نگاری و توسعه آنها بر روی سایر
گسل های لرزه زا و خطرناک اطراف تهران، تدقیق متودولوژی و روابط استفاده شده در سامانه و بومی سازی ضرایب مربوطه با توجه به شرایط زمین ساختی محدوده تهران، برنامه ریزی در بخش خروجی های سامانه به منظور تبدیل پیام هشدار به اقدامات تخصصی (مانند توقف مترو و قطع شریان های حیاتی (گاز، سوخت، برق و …)، آموزش و فرهنگ سازی سامانه هشدار سریع زلزله و برنامه ریزی به منظور فراهم سازی زیرساخت های مربوط به هشدار عمومی می شود.
وی در مورد اینکه نحوه تصمیم گیری برای مقابله با بحران های احتمالی در تهران چگونه است و چند دستگاه مسئولیت دارند و چقدر هماهنگی بین دستگاه ها وجود دارد؟ ،می گوید: قانونگذار با درک شرایط بحرانی و تفاوت آن در نقاط مختلف کشور، سطوح مختلفی برای مدیریت بحران تدوین کرده است. در این تقسیم بندی، بحران دارای چهار سطح مدیریتی است که شامل شورای عالی مدیریت بحران کشور به ریاست رئیس جمهوری، شورای هماهنگی مدیریت بحران کشور به ریاست وزیر کشور، شورای هماهنگی مدیریت بحران استان ها به ریاست استانداران و شورای هماهنگی شهرستان‌ها به ریاست فرمانداران است.
مطابق قوانین تدوین شده شورای هماهنگی مدیریت بحران شهر تهران به منظور سیاست گـذاری کلی، برنامه ریـزی و نظارت عالیه بـر امر مدیریت بحران شهر تهران تشکیل و وظایفی برای این شورا در نظر گرفته شده است.
نگاهی به این وظایف نشان می دهد که شورای هماهنگی مدیریت بحران تهران سیاستگذاری و تعیین راهبردهای جامع در زمینه مدیریت بحران شهر تهران را بر عهده دارد.

منبع روزنامه اطلاعات 



نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید