تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1288

تهران سیر تحول (قسمت دوم)

(مقالات گذشته- تیر ماه 1375 )

با توسعه شهر و تشكیل محله‌ها و مراكز جدید و احداث خیابان‌های منظم كه در كنار آن مغازه‌ها و عمارات سبك اروپایی ساخته شده بود، چهره سنتی شهر تهران در بخش‌های جدید دگرگون شد، در حالی كه محله‌های قدیمی با بافت ارگانیك و ساختمان‌هایی با معماری سنتی در پیرامون مركز قدیمی بازار با استحكام پابرجا ماندند و دوگانگی اجتماعی ـ اقتصادی به دوگانگی كالبدی شهر نیز منجر شد.

بدین ترتیب تهران كه از زمان انتخاب آن به پایتختی به سال 1167 خورشیدی تا سال 1312 در حدود 140 سال مرتباً تحت تأثیر افزایش جمعیت به صورت خودجوش توسعه می‌یافت تا بتواند جمعیتی را كه در این مدت از 15000 نفر به 300000 نفر رسیده بود یعنی 20 برابر جمعیت اولیه را در خود جای دهد. با تصویب قانون سال 1312 توسعه آن شكل قانونی یافت و برای بافت جدید شهر نقشه یا طرح جدید تهیه شد كه براساس آن تهران دارای شبكه‌ای از خیابان‌های عریض كه اطراف آن را شهرداری (بلدیه سابق) كه از 1311 صورت قانونی یافته و متصدی آن سرهنگ بوذرجمهوری بود درخت‌كاری كرده و به صورت خیابان‌های امروزی نگهداری می‌كرد.

در كنار این خیابان‌ها اكثر ساختمان‌های دولتی و عمومی دانشگاه‌ها، بیمارستان‌ها، سفارت‌خانه‌ها، مغازه‌هایی به سبك اروپایی و كافه‌ها و هتل‌ها و خانه‌ها قرار گرفتند و بدین ترتیب چهره سنتی شهر تهران با احداث خیابان‌ها و ساختمان‌های جدید كه در اكثر آنها، به ویژه ساختمان‌های دولتی سعی می‌شد تا با برداشت و تركیب فرم‌های معماری قبل از اسلام به آن هویت ایرانی داده شود تغییر یافت.

در واقع تهران جدید تهرانی كه خود را با نیازهای قرن بیستم منطبق می‌كرد شكل پذیرفت. اما توسعه شهر تهران كه به صورت شعاعی انجام یافته بود هم‌چنان با توسعه نواحی شمالی شهر برای شهروندان مرفه و استقرار ساختمان‌های عمومی و دولتی و سفارتخانه‌ها و تجارت‌خانه‌ها و مغازه‌هایی به سبك اروپایی و هم‌چنین توسعه نواحی جنوبی برای استقرار سكونت‌گاه‌های افراد فقیر و مهاجران و كارگران و توسعه بازار و شبكه كارگاه‌ها، گاراژها، كارخانه‌ها و نواحی شرقی و غربی برای احداث مناطق نظامی، فرودگاه‌ها و سكونت‌گاه كارگزاران، كارمندان دولتی و نظامی ادامه یافت.

بعد از شمال شهر، بیشترین توسعه فیزیكی در پیرامون دروازه شمیران رخ داد. این نقطه در دوره رضاشاه، كانون پر توان توسعه شهر تهران، به طرف شرق و شمال‌شرق بود. دروازه شمیران پس از مدتی نقش خود را به میدان فوزیه بخشید. جاده مازندران و شمیران و همین‌طور انشعاب خیابان‌های دوشان‌تپه و عشرت‌آباد، دروازه شمیران را تبدیل به مركز توسعه شعاعی این بخش شهر تهران كرد. این ناحیه محل سكونت گروه‌های اجتماعی جدید و سپس مهاجرین بعد از جنگ جهانی دوم شد. احداث صنایع جدید، كارخانه قطران، رسومات، شهباز در شرق تهران و بنگاه‌های حمل و نقل به شمال كشور زمینه این توسعه محسوب می‌شود.

دسترسی به منابع‌ آب، قنواتی كه منشاء آنها در شمال‌شرق تهران بود، این توسعه را تا حدودی تسهیل می‌كرد. توسعه در شرق، احداث كارخانه برق تهران در میدان ژاله (دوشان تپه) و تجهیز فرودگاه دوشان تپه و تاسیس كارخانه شهباز و سایر مؤسسات مربوط به نیروی هوایی كشور در این منطقه باعث توسعه فیزیكی شهر به طرف شرق شد. با وجود این اقدامات، به دلیل محدودیت‌های اجتماعی یعنی كیفیت بسیار پایین اقشار اجتماعی دروازه دولاب و دوشان تپه و محدودیتی كه اراضی كشاورزی به وجود می‌آوردند، توسعه مسكونی در این ناحیه در زمان رضاشاه بسیار محدود و به كندی صورت می‌گرفت.

توسعه شهر به طرف جنوب نیز مانند شرق به دو دلیل یاد شده بطور بطئی اتفاق افتاد. وجود گودهای مربوط به كوره‌های آجرپزی، اراضی كشاورزی، دیوارهای مخروبه حصار ناصری، گورستان قدیمی (سر قبر آقا) و همین‌طور كیفیت بسیار نازل اجتماعی و اقتصادی محله‌های مسكونی در این ناحیه عوامل بازدارنده اسكان در جنوب به شمار می‌رفتند.

اقشار جدید كارگری شهر بیشتر در شمال‌شرق و جنوب‌غرب اسكان می‌یافتند و كارمندان و كارگزاران دولتی در شمال شهر اقامت می‌كردند. كارخانه‌های سیمان تهران و كوی مسكونی آن در صفائیه شهرری در دامنه كوه بی‌بی‌ شهربانو جای گرفتند. چیت‌سازی در سال 1326 به كار افتاد.

كارخانه بلورسازی، سیلو و راه‌آهن ابتدا باعث توسعه خانی‌آباد و در دوره بعد از جنگ موجب توسعه جوادیه و نازی‌آباد شدند. بیشترین توسعه شهر تهران در دوره اول (رضاشاه) بعد از شمال شهر كه محل سفارتخانه ها و وزارتخانه‌ها و اقشار اجتماعی مرفه و صاحب‌منصبان دولتی بود. در غرب تهران صورت گرفت. ناحیه غرب تهران در قسمت شمال باغ‌شاه ادامه توسعه شمال تهران بود كه به مقدار محدودی از خیابان سی‌متری تجاوز می‌كرد و در قسمت جنوب باغ‌شاه و غرب خیابان سی‌متری به نحو گسترده‌ای توسعه یافت.

كانون توسعه جنوب غربی تهران در این دوره دروازه‌های قزوین و گمرك و در امتداد جاده‌های قزوین و رباط‌كریم بود. در این دوره به علت توسعه روابط تجاری و نوسازی راه‌های مراسلاتی كشور، بنگاه‌های جدید حمل و نقل موتوری، انبار و گمرك و گاراژها توسعه یافتند.

تأسیس كارخانه دخانیات و جوراب‌بافی و كارگاه‌های مختلف كوچك و بزرگ در امتداد جاده قزوین، زمینه توسعه این ناحیه را تا روستای بریانك،‌ اكبرآباد و امام‌زاده معصوم فراهم آورد. از بعد اجتماعی و سیاسی این توسعه به علت تغییر ساختار حكومت و توسعه پارلمانتاریسم در ایران، استقرار قوه مقننه كه نمایندگان تمامی شهرها در آن عضویت داشتند، استقرار دولت متمركز و مقتدر كه كلیه ایالات و شهرها و استانها باید با تهران مرتبط بوده طبق دستورات مركز امور مربوط به خود را اداره می‌كردند و از بعد اقتصادی ازدیاد درآمد دولت از طریق تنظیم قانون مالیات‌های مستقیم و غیرمستقیم و دریافت مالیات‌ها و حقوق گمركی، و مهم‌تر از همه ازدیاد درآمد دولت از بابت حق‌السهم ایران از نفت كه با الغاء قرارداد دارسی و انعقاد قرارداد جدید در سال 1313 اتفاق افتاد، اجتناب‌ناپذیر بود.

كارگزاران و كارمندان تشكیلات دولت مركزی كه در زمان آقامحمدخان با احتساب 3000 نفر قشون ساخلو از 15000 نفر جمعیت آن زمان در حدود 35 تا 40 درصد جمعیت 300000 نفری تهران را شامل می‌شد، این تشكیلات با افزایش قدرت دولت و تأسیس ارگان‌ها، نهادهای جدید، وزارتخانه و ادارات مختلف، پادگان‌ها و هم‌چنین تأسیس صنایع جدید كه اكثراً در دست دولت بود و گسترش انحصارات مانند دخانیات و قند و شكر روز به روز بزرگ‌تر می‌شد و چون محل استقرار آنها در تهران بود به گسترش شهر تهران شتابی بیشتر از سایر شهرهای بزرگ می‌داد.

به ویژه وضع قوانینی نظیر قانون نظام وظیفه اجباری باعث شد كه تعداد بی‌شماری از افرادی كه از دورترین نقاط كشور جذب نیروهای ارتشی می‌شدند، پس از اتمام خدمت، خود و خانواده آنها در تهران اقامت كنند.

همین‌طور محصلین كه برای طی دوره‌های عالی آموزشی ناچار به جلای وطن بوده و به تهران گسیل می‌شدند، با توجه به پیشرفت‌های انجام شده در تهران ترجیحاً محل زندگی و سكونت خود را تغییر داده و در تهران ماندگار می‌شدند.

بدین ترتیب تهران كه پایتخت سیاسی یك دولت اقتدارگرا بود هم از بعد اجتماعی به علت وجود كلوپ‌ها، كافه‌ها، پارك‌ها، سینما و تأتر و هم از بعد فرهنگی به علت وجود مدارس پیشرفته در سطح ابتدایی و دبیرستان كه بعضاً توسط میسیونرهای خارجی (فرانسوی، انگلیسی، امریكایی) اداره می‌شدند و در سطح آموزش عالی، دانشگاه تهران، مراكز تربیت مدرس، و هم از بعد اقتصادی به علت وجود تجارت‌خانه های گسترده كه در مراوده با كشورهای خارجی بودند و هم‌چنین بازار كه توسعه بیشتری نسبت به سایر شهرها می‌یافت، و هم از بعد صنعتی و وجود كارخانجات متعدد، به شهری تبدیل شد كه سرآمد دیگر شهرهای ایران بود و نظر روستانشینان و شهرنشینان اقصی نقاط كشور را به خود جلب می‌كرد و موجب می‌شد مهاجرت به تهران و رشد جمعیت آن شتابی روز افزون بگیرد. جمعیت تهران كه در ابتدای دوره رضاشاه 250000 نفر تخمین زده می‌شد در پایان همین دوره به سال 1320 به مرز 700000 نفر رسید. با این تفاوت كه جایگزین درشكه‌ها و ترامواهای اسبی حدود 23000 وسیله نقلیه شده بود كه برای اولین بار باعث شد موضوعی به نام ترافیك یا حمل و نقل وسایل نقلیه موتوری كه بعدها به دغدغه اصلی كلان‌شهر تهران تبدیل شد، در تهران مطرح شود. حضور وسایل نقلیه جدید و گسترش استفاده از آنها به جای وسایل نقلیه سنتی، در شبكه خیابان‌بندی شهر، میدان را با تعریف جدید خود كه در كشورهای اروپایی باب بود، مطرح كرد.

بدین ترتیب سعی شد در محل تقاطع و خیابان‌های مهم برای تسهیل امور رفت و آمد وسایل نقلیه و ایجاد فضای مناسب شهری كه هم از نظر دید و منظر و جای دادن مكان‌های تجاری و رفاهی تحولی در شهرسازی ایران محسوب می‌شد. میدان‌هایی كه اطراف آنها ساختمان‌ها اكثراً دو طبقه و هماهنگ و همگون قرار داشت احداث شود.

از جمله این میدان‌ها كه میدان حسن‌آباد بهترین نمونه آنهاست. زیبایی چشم‌نوازی به سیمای شهر تهران كه اینك فرم ایرانی اروپایی خود را یافته بود، می‌بخشید. بدین ترتیب در چهار سوی شهر تهران و فراسوی حصار و برج و باروی خراب شده شهر میدان‌های اصلی نظیر میدان فوزیه در شمال‌غرب، میدان شاهرضا در شمال‌غرب و میدان شوش و راه‌آهن در جنوب شرق و غرب شكل گرفتند.

میدان مركزی شهر، توپخانه، كه همانطور كه گفته شد با شكل قرون وسطایی خود و وجود دروازه‌هایی در سر هر معبر با خیابان‌هایی كه به میدان می‌خوردند و درزمان امیركبیر و ناصرالدین‌شاه ساخته شده بود نیز با تخریب دروازه‌های آن و احداث شهرداری و تلگراف‌خانه و بانك شاهنشاهی به عنوان میدان اصلی شهر از جلوه خاصی برخوردار بود.

معماری دوران رضاشاه

همان‌طور كه گفته شد معماری سنتی ایرانی تهران كه خانه‌هایی با درونی و اندرونی را در كوچه‌ها و خیابان‌های باریك شامل می‌شد، در اواخر دوره قاجار جای خود را به خانه‌هایی به سبك معماری اروپایی و یا ملهم از آنها داده بود.

خانه‌های سنتی اكثراً یك طبقه و در دور حیاط مركزی قرار داشتند كه دسترسی‌ها و نورگیری اتاق از طریق حیاط میسر می‌شد و ارتباط آنها با معبر با كوچه بیشتر از طریق یك ورودی بود كه پس از طی دالانی به حیاط مركزی می‌رسید و بیشتر خانه‌های اشراف و سران قاجار بود كه به صورت دو طبقه و یا بیشتر در فضایی باز با نماهای تزیین شده به سبك ایرانی و فرنگی، دارای نماسازی و فاساد به معنی رایج كنونی بودند.

گسترش تهران و احداث شبكه جدید خیابان‌بندی‌ها موجب شد كه معماری درون‌گرای ایرانی به معماری كه تمامی خود را به خیابان‌ها می‌كشانیدند و پنجره‌هایشان به سوی كوچه و خیابان‌ها باز می‌شد به صورت ساختمان‌ها كه اكثراً توسط معماران تحصیل‌كرده و یا تحت تأثیر غرب طراحی و ساخته می‌شد، از توازن و همگونی خاصی پیروی می‌كردند. به نحوی كه فی‌المثل همان‌گونه كه در بعضی از نقاط خیابان‌های فردوسی و لاله‌زار دیده می‌شوند.

ساختمان‌های حاشیه خیابان‌ها به پیروی از یك سبك معماری و با تجانس با یكدیگر ساخته شده بودند. همین‌طور بود ساختمان‌های احداث شده در اطراف میدان‌ها كه در بیشتر موارد مانند میدان حسن‌آباد از یك مجموعه یك دست و همگن معماری در زمان رضاشاه ساخته شد در بیشتر شهرهای ایران به ویژه شهرهای شمالی ایران هنوز هم پابرجا هستند و هنر هم یكنواختی و موزونی آنها، چیزی كه تهران كنونی از آن بی‌بهره و به صورت چندش‌آوری از آن به دور مانده است، چشم نواز، زیبا و آرامش‌بخش است.

پایگاه حكومتی كه پس از تخریب حصار شهر و با حفظ یك دروازه دوباره‌سازی شد كه هم‌اكنون در خیابان امام‌خمینی (سپه سابق) موجود در میدان مشق ناصری ساخته شد، شامل شهربانی، ساختمان‌های وزارت امور خارجه، باشگاه افسران ستاد ارتش، موزه ایران باستان و كتابخانه ملی از معماری كه از عناصر معماری قبل از اسلام نشأت می‌گیرند، ساخته شدند. اساساً پس از انقلاب مشروطه و بعد از استقرار حكومت رضاشاه یك نوع نگرش (نوستالژیك) احترام‌آمیز و تحسین كننده به گذشته پیشین و تاریخی ایران به ویژه به دوران قبل از اسلام مطح شد. عظمت تاریخی ایران و افتخارات آن از زمان هخامنشیان تا صدر اسلام مورد بازبینی و تكریم و تجلیل قرار گرفت.

از لابه‌لای كتاب‌ها و متون قدیمی تاریخ چند هزار ساله ایران و شرح فتوحات، افتخار‌آفرینی‌ها، جلال و شكوه دوران پیش از اسلام ، مادها، هخامنشیان، پارت‌ها، اشكانیان، ساسانیان با درشت‌نمایی ویژه‌ای به صورت كتاب‌ها و مقالات متعدد و محققانه در دسترس عموم قرار گرفت. نتایج حاصل از تحقیقات باستان‌شناسی كه از زمان ناصرالدین‌شاه با دادن امتیازات انحصاری به گروه های اروپایی و به ویژه فرانسوی شروع شده بود، هر چند موجب شد كه مقادیر قابل توجهی از میراث فرهنگی و باستانی كشور به غارت برده شود، ولی این اعتمادبه‌نفس را به ایران‌ها می‌داد كه پس از سال‌ها گرفتار بودن در سیطره حكومت‌های ستمگر و عقب‌افتاده، لااقل آرزوی تجدید مفاخر گذشته را در ذهن بپرورانند و امید داشته باشند دورانی جدید برای احیای افتخارات گذشته در پیش است.

معماری رسمی ایرانی كه ساختمان‌های آنها در میدان مشق سابق شروع شد، تحت تأثیر این بینش و تفكر قرار گرفت و با تقلید از ساختمان‌های دوران ساسانی، طاق كسری در موزه پرسپولیس (تخت‌جمشید) در ساختمان شهربانی، سعی كرد به احیای سبكی براساس استفاده از عناصر نمادین معماری پیش از اسلام به‌نماید.

معماران عظمت‌گرا و واپس‌نگر به معماری دوران‌های افتخارآمیز تاریخ ایران، با استفاده از عناصری مانند كنگره‌های تخت‌جمشید (هخامنشی) با تقلید از موتیف‌هایی كه در پلكان‌های كاخ خشایارشاه به كار رفته بود. و با ساخت طاق‌هایی به سبك طاق‌های مرسوم در دوران ساسانی و استفاده از قوس‌های آنها در نماها، معماران این دوره سعی می‌كردند كه سبكی جدید با نگرش و تأثیرپذیری از عظمت‌های دیرپای گذشته به وجود آورند. هر چند كه این سبك با سرعت ساخت و سازها و كاربرد مواد و مصالح و فن‌آوری جدید نمی‌‌توانست و یا نتوانست پایدار بماند، ولی شاخص قابل اعتنا و درخور توجه و نگهداری معماری این دوره است.

در كنار این معماری رسمی كه برای خود نقشی در احیای تمدن دیرین و با عظمت ایران قائل بود، معماری نوگرا (مدرن) با تعاریف جدیدی كه از عملكرد ساختمان‌ها و مسكن در آغاز قرن بیستم و در دوران تحول و دگردیسی نظام فئودالی به نظامی رهسپار به سوی سرمایه‌داری و صنعتی در دسترس قرار گرفت، نقش اصلی‌تری را به عهده گرفت. دیگر تعریف عملكردها تغییر یافته بود. خانه‌های اندرونی و بیرونی جای خود را به خانه‌هایی می‌داد كه اساس زندگی خانوادگی سنتی و شرقی را به مبارزه می‌طلبید.

اندرون و اندرونی‌ها با بیرون و بیرونی‌های خانه‌ها به نحوی محافظه‌كارانه با یكدیگر در هم آمیخته شدند. با وجودی كه اندرونی خانه‌ها بتدریج كنار گذاشته می‌شدند، ولی هنوز سعی می‌شد مسائل سنتی و جدایی بین روابط اندرون و بیرون به نحوی تازه و بدیع رعایت شوند. در بخش عمومی، ساختمان‌ها با تعریف و عملكرد جدید خود مطرح می‌شدند. كاروان‌سراهای ایرانی كه به علت تكثیر روابط بین‌المللی و بین شهری در تهران قاجاری جای خود را به « عمارت مهمانخانه» دادند، اكنون تسلیم هتل‌ها می‌شدند.

با عملكردی كاملاً دگرگون شده و براساس تعریف جدید روابط انسانی در قرن بیستم. تفاوت‌های بسیاری بین عملكرد كاروانسرا با هتل بود كه از حوصله این مقاله خارج است. ولی مهم‌ترین آنها گسترش و سرریز روابط خصوصی مسافران و خانواده‌ها به سوی بیرون بود. عبور و مرور، زن و مرد از یك ورودی و راه‌رو و ایجاد رستوران و قهوه‌خانه‌های جنبی آنها برای صرف غذا از مظاهر در هم ریختن روابط درونی و بیرونی بود.

تكیه‌ها كه محل نمایش‌های مذهبی بودند و در اوج دوران قاجار، «تكیه دولت» همانند اپراها و تاترهای شهرهای بزرگ اروپا از شكوه و جلال خاصی برخوردار بود، به تدریج جای خود را با مكان‌های نمایشی جدید مانند تأتر و سینما عوض می‌كردند.

تعداد كافه‌هایی كه در پیش‌خوان آنها میزهایی برای نشستن مشتریان به سبك كافه‌های بولوار شانزه‌لیزه چیده شده بود رو به افزایش نهاد. اوقات فراغت به دو بخش خانوادگی و اجتماعی تقسیم شد. مردم به گشت و گذار و صرف اوقات فراغت خارج از خانه راغب شدند و بر این اساس مسافرت‌های درون شهری و برون ‌شهری افزایش یافت.

در شهرهای بزرگ و به ویژه تهران، ییلاقات و دامنه‌های كوه‌ها برای هواخوری و استراحت و تسكین و آرامش انتخاب شدند. وسایل نقلیه عمومی مانند اتومبیل و اتوبوس دسترسی به آنها را تسهیل می‌كردند، هر چند در كنار آنها درشكه و وسایل نقلیه قدیمی نیز بكار گرفته می‌شد.

این مكان‌های تفریحی و استراحتی در كنار مكان‌های مذهبی كه از دیرباز برای صرف اوقات فراغت در كنار مراسم مذهبی مورد استفاده بود، رو به گسترش نهادند. بدین ترتیب سیمای شهر تهران به تدریج از سیمای شهر ایرانی دور به شهرهای اروپایی نزدیك‌تر شد.

در این حال زیرساخت‌های شهری باید جواب‌گوی نیازهای جدید می‌شد. دیگر قنات‌های شهر كه توسط متمكنین برای مصارف آبیاری املاك شخصی و استفاده اهالی (كه به منظور انجام عملی ثواب و خداپسندانه بسیار رایج بود) ساخته شده بود كفاف جمعیت روز افزون تهران را نمی‌داد نهر كرج كه امیركبیر برای تهران ساخته بود نیز چاره كار نبود در سال 1309 ایجاد سد به روی رودخانه كرج به همین منظور در دست مطالعه و بررسی قرار گرفت، هر چند كه ساخت آن تا سال 1331 به انجام نرسید، ولی اولین اقدام اساسی برای تأمین برق نواحی و محلات تهران تأسیس شدند، سنگفرش و بعدها آسفالت خیابان‌ها شروع شد، پارك شهر، یات‌كلاب، كافه شهرداری، بانك‌ها و شعبات آنها، كافه‌ها،‌ تاترها، سینماها و رستوران‌های متنوع در كنار بیمارستان‌های متنوع در كنار بیمارستان‌ها، پرورش‌گاه‌ها، مدارس دانشگاه‌ها، كتابخانه‌ها و كتاب‌فروشی‌ها اساس تهران مدرن را بنیان نهادند.

مطالب مرتبط : قسمت اول مقاله تهران سیر تحول

بررسی و نوشته: بیژن کاموری مقدم
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

 

استان مرتبط : تهران  
عضو مرتبط :   


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید