تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :2661

تهران شرقی-تهران غربی

نکاتی در مورد گستره شهر تهران

مجموعه فیزیکی شهر نماد مجسم شرایط فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی ساکنان و دوران زندگی آنان است. در این مجموعه فیزیکی مجسم ارتباطات فضایی غیر مجسمی چون روابط انسانی، ترددهای کاری، تفریحی و تجاری و مخابرات به گونه ای فزاینده رو به گسترش است. مجموعه فیزیکی شهر که سیمای شهر را مشخص می نماید در تاثیری متقابل با روابط غیر مجسم آن می باشد و بهبود هریک به سلامت دیگری پیوسته است و آرمانشهری (Utopia) که ساکنین آن در رفاه و خوشبختی و شادمانی زیست نمایند نمی تواند در یک مجموعه فیزیکی درهم پیچیده و خستگی آور شکل گیرد. به مانند شهر ما که همشهریان کاخ نشین و کوخ نشین آن از صبحگاه تا نیمه شب گرفتار این درهم پیچیدگی و مشکلات روانی ناشی از آن هستند. شايد بررسی آنچه که شاهد آن بوده ايم بتواند کمکی در حل پاره ای از اين مشکلات باشد.

نابودی شهر ری، آبادی و توسعه شهر تهران را در پی داشت و از زمان شاه اسماعیل که تهران را مورد توجه قرار داد و سپس شاه طهماسب صفوی که برج و باروی دوازده گانه ای در اطرف تهران کشید . شهر تهران از گستره مسطح اراضی شهر ری بر خلاف جریان آب بسوی بلندای کوهستان البرز شروع به پیش روی کرد و تصور می شود اگر حریم ارتفاعی 1800 متر در راستای ضلع شمالی شهر را محدود نمی کرد در حال حاضر شاهد روشنایی چراغ هایی در ارتفاعات البرز و بالا رفتن خیابان ها در بدنه این کوهستان بودیم.

بر اساس اولین نقشه شهر تهران که در سال 1237 یعنی 151 سال پیش تهیه شده است حصار شمالی شهر تهران بر راستای خیابان انقلاب فعلی قرار دارد و منطقه بازار و ارگ پادشاهی تقریباً در مرکز بارو و حصار صفوی قرار داشته و خیابان های ولیعصر از میدان گمرک تا تقاطع خیابان انقلاب فعلی در کناره غربی این حصار قرار دارد.

در اولین نقشه شهر تهران که در سال 1237 یعنی 151 سال پیش توسط مدرس اتریشی مدرسه دارالفنون سرتیپ کرشیش و شاگردان ایرانیش تهیه شده و در آن برج و باروی دروازه گانه زمان شاه طهماسب صفوی نیز مشخص است حصار شمالی شهر تهران بر راستای خیابان انقلاب فعلی و منطقه بازار و ارگ پادشاهی تقریباً در مرکز این بارو و حصار قرار دارد خیابان ولیعصر فعلی (پهلوی سابق) از جنوب میدان گمرک تا تقاطع خیابان انقلاب فعلی در داخل این حصار قرار گرفته است و امتداد شمالی آن تا شمیرانات ادامه داشته است. دراینجا گسترش کاربری تجاری از منطقه بازار بر روی محور خیابان های گمرک و خیابان سپه (بسمت خیابان ولیعصر) برای نتیجه گیری های بعدی بایستی مورد توجه قرار گیرد.

در نقشه تهیه شده در سال 1309 که اولین نقشه علمی و دقیق از شهر تهران می باشد اراضی جلالیه (پارک لاله فعلی) و بهجت آباد جزء اراضی حومه شهر تهران محسوب می شوند و محور خیابان ولیعصر که از میان این دو ناحیه عبور می نماید اهمیت بیشتری یافته است .

جمعیت شهر تهران در محدوده 19 کیلومتر مربعی حصار ناصری در سال 1284 معادل یکصد و شصت هزار نفر بوده است و در حال حاضر مطابق آخرین آمارگیری جمعیت شهر منطقه تهران (متروپولتین) معادل 8،700،000 نفر می باشد .

لازم بذکر است که این ازدیاد جمعیت تا سال 1311 سرعتی عادی داشته و به حدود سیصد هزار نفر رسیده است که معادل رشد متوسط سالانه ای حدود 2 درصد است ، لیکن در نیم قرن گذشته خصوصاً در دهه های اخیر این رشد به بالای 6 درصد در سال تجاوز نموده است.

رشد جمعیت که خود ناشی از مسائل اجتماعی، سیاسی، اقتصادی می باشد بازده های اجتماعی، سیاسی و اقتصادی متفاوتی را در پی داشته، که باقتضای روز مبنای تصمیم گیری های سازمان های دولتی و مسئولین و بخش خصوصی در امر توسعه شهر گردیده است. در تمام این دوران یکصد ساله نقش محور اصلی شمال جنوبی شهر تهران (خیابان ولیعصر) در شکل گیری فیزیکی شهر و خیابان های منتهی به آن جالب توجه است.

خیابان ولیعصر از ابتدای شکل گیری شهر تهران تاکنون بلندترین و طولانی ترین محور شمال به جنوب مجموعه شهری تهران می باشد. (باستثنای خیابان نواب و چمران که به تازگی راستای آن در دست تکمیل می باشد) تهران به روایت مستشرقین مملو از درختان چنار بوده است و در حال حاضر نیز تراکم این درختان در دو طرف خیابان ولیعصر بسبب عبور دائمی آبراهه معروف به نهر کرج جلوه خاصی دارد.

در سال های بین 1305 و 1318 در شمال حصار ناصری شهر تهران (خیابان انقلاب) شاهرضای سابق شهر جدیدی احداث شد با ساختمان های نوین ، خیابان های عریض و مشجر ، میدان های بزرگ (در مقیاس آن زمان) این قسمت جدید شهر در حول محور شرق به غرب (خیابان انقلاب) و محورهای شمالی جنوبی یعنی خیابان فردوسی و ولیعصر (پهلوی سابق) گسترش یافت.

در این منطقه بیشترین ساختمان های دولتی و عمومی مانند دانشگاه، بیمارستان، دبیرستان ، سفارت خانه های خارجی و مراکز جدید مانند هتل ها و کافه بلدیه (شهرداری) (تالار شهر فعل ) ساخته شد. ناحیه شمالی تهران محل سکونت اروپائیان، گروه های جدید اجتماعی و سفارت خانه های خارجی بود.

در این دوران نیز توجه باین نکته لازم است که توسعه مراکز تجاری از بازار در امتداد خیابان جمهوری (شاه سابق) خیابان ولیعصر (پهلوی سابق) و خیابان شاه آباد و لاله زار اتفاق افتاده است.

در دوره دوم توسعه شهر تهران یعنی بین سال های 1318 و 1321 دوره بعدی بین سالهای 1320 الی 1340 افزایش جمعیت فاصله اقتصادی بین گروه های اجتماعی را عمیق تر نمود و موجب تفاوت اقشاری و فرهنگی در شمال و جنوب شهر شد و پدیده حاشیه نشینی در تهران در همین دوران ظهور نمود.

نمونه خاصی از این حاشیه نشینی ها و آلونک سازی ها در اراضی بهجت آباد در سال های 1324 و 1325 شکل گرفت و این مکان اردوگاه مهاجرین ارمنی شد که برای مهاجرت به ارمنستان از روستای فریدن اصفهان آواره شده بودند. این محدوده که پس از پراکنده شدن ارامنه بصورت بیغوله درآمده بود حدود 2480 نفر ساکن داشت که بیشتر آنان رفتگران شهرداری و ولگردان شهر بودند جالب توجه است که در سوی دیگر میدان ولیعصر فعلی و امتداد خیابان ولیعصر نهر کرج قرار داشت و اطراف آن فضای سبز و محل تفرج همگان بود.

دوره سوم گسترش تهران همزمان با بالا رفتن درآمدهای نفتی و گسترش امکانات رفاهی و تفریحی در شهر تهران بود که پدیده مهاجرت را تشدید نمود.

در حدفاصل بین سال های 1330 الی 1340 اهمیت مسئله مسکن و شاخص اجاره بها علاوه بر بخش خصوصی دولت را نیز به فکر تفکیک و توزیع اراضی خالصه پیرامون شهر بین کارمندان دولت که بیشترین طبقه اجاره نشین را تشکیل می دادند انداخت و به تقسیم اراضی یوسف آباد و عباس آباد که در دوطرف اراضی بهجت آباد قرار داشتند پرداخت لیکن کارمندان دولت بعلت عدم امکانات مالی ساخت، این اراضی را به دلالان واگذار نمودند لذا دولت در سال 1331 با ارائه و تصویب لایحه ای از ثبت اراضی موات توسط افراد جلوگیری نمود.

و بر این اساس حدود 15 میلیون مترمربع از اراضی اطراف تهران از جمله اراضی بهجت آباد به مالکیت دولت درآمد سپس سازمان مسکن توسط بانک ساختمانی به احداث بنا در آنها از جمله اراضی کوی یوسف آباد، کوی نارمک، کوی نازی آباد، شهرآرا و تهران ویلا نمود.

عامل مهم دیگر در توسعه مناطق شهری تهران موضوع تامین آب آشامیدنی بود که مخازن مربوطه با توجه به ارتفاع زمین در شش نقطه مرتفع شهر تهران یعنی یوسف آباد ، عباس آباد، جلالیه، بهجت آباد و انتهای خیابان بهار و شمال عشرت آباد تعبیه شد.

رشد سریع جمعیت و الگوبرداری از توسعه های شهری در سایر کشورها سیاست های وزارت مسکن و شهرسازی را به توسعه عمودی شهر رهنمون شد و باعث احداث مجموعه های مسکونی سامان، اسکان، بهجت آباد و پارک ساعی و غیره شد. در همین اوان یعنی سال 1349 طرح جامع تهران توسط مهندسین مشاور فرمانفرمائیان تهیه و مبنای توسعه شهر تهران و احداث بزرگراه ها و مراکز منطقه ای گردید. لیکن حتی بر اساس این طرح نیز محدوده مابین خیابان شریعتی و خیابان ولیعصر اهمیت، مرکزیت و تراکم خود را حفظ نمود.

دیاگرام صفحه بعدی نشان دهنده اهمیت خیابان ولیعصر و محدوده شرقی آن در حدفاصل با خیابان شریعتی از نظر توسعه مراکز تجاری و اداری می باشد.

رشد شهر تهران از دویست سال قبل تا چند دهه گذشته پوسته، پوسته بوده است بطوریکه پوسته قبلی شالوده توسعه برای پوسته بعدی شده است. بدین معنی که پس از ویرانی حصار طهماسبی خیابان های نصرت الدوله (وحدت اسلامی)، دروازه دولاب (ری)، خیابان امیریه (ولیعصر)، خیابان سپه (امام خمینی) و مولوی بوجود آمد که محور فعالیت و توسعه برای نواحی پیرامون خود شد. سپس خیابان هائی که بر فراز خندق ها و باروهای عصر ناصری ساخته شد مانند خیابان شاهرضا (انقلاب)، شهباز، شوش و سی متری شالوده توسعه های بعدی شدند و شهر در پیرامون آنها گسترش یافت ولی در دوران های بعد از سال 57-1340 ساخت بزرگراه ها چارچوب و نظم جدیدی را در ساختار شهر تهران بوجود آورد.

بطوریکه در نمودارها مشخص است، توسعه مراکز تجاری و اداری از بازار بسمت شمال در امتداد خیابان فردوسی و سپهبد قرنی و سپس توسعه این فعالیت ها در راستای خیابان ولیعصر به موازات خیابان فردوسی جاذبه و پتانسیل خاصی را برای خیابان های شرقی، غربی متصل کننده این دو راستای شمالی جنوبی در جهت تبدیل به مراکز اداری و تجاری موجب گردیده است که تدریجاً تمام محدوده را تحت تاثیر قرار داده است.

سالهاست طرح جامع 25 ساله تهیه شده در سال 1349 که تکلیف توسعه شهر تهران را تا سال 1374 معین می ساخت کاربری خود را از دست داده و بدنبال این کمبود هر روزه تصمیمات عاجلی به مانند اجازه احداث برج های سی طبقه در بر کوچه های دوازده متری و فروش تراکم یعنی فروش آسمان تهران ابداع و به منسه ظهور گذاشته شده است . خوشبختانه چند سالی است صحبت از اقدامات کارشناسانه در تهیه طرح جامع جدیدی برای تهران می شود ولی با اینکه این طرح از طرف مشاور در اختیار شورای شهرسازی قرار گرفته لیکن رسانه های گروهی و شهروندان تهرانی از آن خبری ندارند . شایسته بود چنین طرح هائی که با زندگی روزانه همه در تماس خواهد بود قبل از تصویب نهائی به اطلاع عموم می رسد تا بالاخره کاربران نهائی آن و سایر خبرگان نیز نقدی بر آن داشتند.

مسلماً نکات و مسائل مختلفی در طراحی گستره ها و پهنه های شهر تهران در نظر گرفته شده است. لیکن چند نکته مهم لازم است در تهران جامع تهران مدنظر قرار گیرد . گستره تهران بر بستر هفت آبراهه قرار گرفته است آبراهه ها حصارک، پونک، درکه، کن، دربند، دارآباد و جاجرود محیط و محدوده این آبراهه ها به همانگونه که در طراحی شهرک غرب تهران در نظر گرفته شد می توانست بصورتی طبیعی فضای سبزی را از دامنه کوهستان البرز تا پست ترین نقاط شهر تهران گسترش دهد. چنانکه نمونه هائی از آن در کناره بزرگراه چمران از کناره گیشا و شهرک غرب و همچنین بزرگراه مدرس در میانه عبور از اراضی عباس آباد دیده می شود.

نکته دوم توسعه شمال به جنوب بخش تجاری تهران از خیابان گمرک بسمت بازار شمیران می باشد که پر ازدحام ترین پهنه تهران (حدفاصل مابین خیابان های ولیعصر و شریعتی) را شکل داده و تهران را به دو نیمه شرقی و غربی باریکه مرکزی تقسیم نموده است و بطوریکه هر زور بدان گرفتاریم . بزرگترین سد ترافیکی را در محدوده گستره شهر تهران بوجود آورده است و چنین بنظر می رسد که نهایتاً تمام ترافیک در این منطقه بایستی به زیرزمین انتقال یابد.

آخرین نکته جلوگیری از از بین بردن شکل طبیعی شهر تهران از نظر پستی و بلندهاست که متاسفانه هر روزه گرفتار تیغه های کریرها و بولدوزرها در جهت تسطیح اراضی می باشد.

Tehran WE

سیروس بزرگ گرایلی

استان مرتبط : تهران  
عضو مرتبط : سیروس بزرگ گرایلی  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید