تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :2636

تهران و تکیه هایش

تکیه هاو حسینیه ها

نزد مسلمانان فضاهای مذهبی به و از نظر قداست به چند گروه تقسیم میشوند :
  • الف - حرم و یا مرقد های امامان و یا منسوبین آنها .
  • ب - حرم و یا مرقد غیر امام زادگان
  • ج - مساجد - مصلی ها
  • د - تكایا و حسینه ها

در این مقال فقط در مورد تكایا و حسینیه ها ( گروه د ) سخن گفته میشود .
درفرهنگ عمید معنی تكیه و حسینیه هر دو یكی بشمار رفته اند وتکیه در لغتنامه دهخدا پشت به چیزی گذاشتن معنا شده و معنای مجازی اش اعتماد است.

با توجه باینكه در فضاهای گروه ( الف وب وج ) اصل كلی برای انجام مراسم زیارت همراه با تلاوت قرآن وكتاب دعا و ادای نماز است وغیر مسلمانان حق ورود به آنرا ندارند ولیكن در تكایا و حسینیه اصل بر انجام مراسم مذهبی مخصوصا" مراسم ایام محرم میباشد و غیر مسلمانان نیز در این مراسم شركت میكنند .

وجود حرم امامان و یا منسوبین آنها در هر شهر و یا كوی و برزن وجود ندارد ولیكن در هر شهر و یا قصبات و دهات ایران تكایا و حسینیه ها احداث شده و وجود دارند .

مسلمانان شیعه ایرانی عشق خاصی به امامان مخصوصا" حضرت امام حسین دارندو حسینیه محلی كه ماه محرم در آنجا به مناسبت شهادت امام حسین روضه خوانی و عزا داری میكنند

پیدایش تكایا

پیدایش تكیه ها و تکامل آنها بنقل از داریوش شهبازی به دوره صفویه میباشد . روایت است كه در زمان صفویه در چهار راه ها كه همان چهار مسیر چهار محله بود و اگثرا" ساكنان آن چهار محله در طول سال با یكدیگر معاشرت و مماشات چندانی نداشتند در ایام عزاداری گرد هم آمده و سوگواری می كردند و پس از انجام مراسم هریك به محله خود میرفتند . این تجمع ها هر یك دارای یك رهبر مذهبی یا شیخ بوده و توسط او نوحه سرایی ودیگر برنامه به اجرا در می آمدند ومهمترین و شاخص ترین مراسم ها در تكایا وحسینیه ها سوگواری حضرت امام حسین و تعزیه و یا شبیه خوانی بوده است

در عهد صفویه بمنظور نشستن و تماشای مراسم فوق در چهار طرف این چهار راهها مكان هایی در ابتدا با سقف تیر وبرگ و بعد از آن با سقف چوبین اطاقك هایی در هریك از این گوشه ها بنا شد و با توجه به مراتب ایلی و مقامی در ردیف های جلو مخصوص آنان در نظر گرفته میشد .

ارتفاع این فضا ها از كف محوطه حدود یكمتر تا یك متر و نیم بوده است و در آن محل مراسم مذهبی از جمله تغزیه اجرا میشد و با توجه به ارتفاع دید برای اطرافیان وجود داشت .

در گذر زمان این فضا ها توسعه عادی پیدا كرد و در بعضی از شهر ها اینگونه اماكن در نقاط مختلف از شهر ساخته شد ند.
در دهستان ها این تكایا و یا تكیه مركز ثقل ده بشمار میرفت و متولی آن كد خدای ده بوده است .
در طول زمان با توجه به تغیر زمانی ایام محرم در طول سال وتابش آفتاب و یا بارش باران و برف این تكایا مسقف گردیده وبطوریكه در فصل سرما و گرما مناسبت های مذهبی در آن محل ها قابل اجرا باشد .

رواج تکایا در تهران به دوره صفوی باز می گردد و رونق عزاداری های محرم و شبیه خوانی در دوره قاجار و به دلیل علاقه ویژه ناصرالدین شاه به مناسک دهه اول محرم ، ساختن تکیه در تهران اهمیت و قدر و منزلت دیگری پیدا کرد.

همانطوریكه گفته شد پیش از آن نیز مردم در هر میدان و چهارراه عبوری که به چهارسو و چهارسوق ، گردهم آمده و تعزیه و تعزیه خوانی برگزار می کردند در این ایام شبیه خوانی بود که اهالی آن روزگار ارتباطی عاطفی با این مراسم برقرار میکردند. ،معروفترین تکایا ی ساخته شده اول تكیه حاج میرزا آغاسی گفته میشد كه شکلی مستطیلی داشت و کوچکتر از تکیه دولت بود که در دوره ناصرالدین شاه احداث شد و با ساخت تکیه دولت در دوره ناصرالدین شاه از رونق افتاد

.تکیه دولتی را که در دوره ناصرالدین شاه احداث شده بود، شاید بتوان مشهورترین تکایای تمام تاریخ ایران دانست. این تکیه را معیرالممالک به تاسی از یک تئاترخانه بزرگ فرانسه ساخته بودودایره ای شکل بودوطراحی معماری آن تلفیقی ازمعماری ایرانی،اسلامی و فرنگی بود و جایگاه مخصوصی برای سفرای کشورهای فرنگی و دری مخصوص برای زنان که حتی عابران آنها را نمی دیدند و... از ویژگیهای منحصربفرداین تکیه بود.هردوتکیه دردوره پهلوی ازبین رفتند.

تکایای تهران تادوره محمد شاه بهمان چهارگذرهاوفضاهایی که تقاطع راههابودمحدودمیشد؛مثل تکیه منوچهر خانی ، تکیه زنبورک خانه و... که فضاهای بسیار محدودی داشتند و مساحت برخی از آنها کمتر از 40متر بوده است. در زمان های بعد بعضی ازتكیه ها بین سه و یا دو ویا چند گذر واقع شدند و برخی نیز در كنار بافت و راستای گذر ساخته شدند .

یادآوری میشودكه در سایر تكایا و حسینیه های بسیار ارزشمند ساخته شده است كه بعلت تعدد در این مقال به تكایا و حسینه های تهران پرداخته شده است .

تکیه هایی با نام های عجیب

تکیه های دوران ناصری در تهران ، با نامهای مردمی بوده که در این تکایا گرد هم می آمدند.
  1. تکیه قمی ها
  2. تکیه قاطرچی ها
  3. تکیه قورخانه

تکیه های معروف دوره ناصری و بطور كلی دوره قاجار

  1. تکیه کورها كه در جنوب بازار تهران و 450متر مربع مساحت و 3باب دکان هم در آن قرار داشته است
  2. تکیه میرزا ابوالحسن خان ایلچی بوده كه در جنوب غربی ارگ سلطنتی قرار داشته و دیپلمات وقت روسیه ، درباره این بنا می نویسد: اپرای بزرگ پاریس که مایه مباهات پاریسی هاست ، در نظر اعیان و اشراف تهران در مقایسه با این تکیه ، بنای محقری بیش نیست.
  3. تکیه منوچهرخان یا منوچهرخانی با وسعت بیش از 500متر مربع .
  4. تکیه نیاوران که ژان کالمار در کتاب تهران ، پایتخت 200ساله می نویسد: ساختن تکیه های زیبا{در دوره ناصرالدین شاه} ادامه یافت ، مثل تکیه نیاوران (1273ه.ق) که تنها تکیه ای است که بسیار خوب مانده است

تكایا منطقه یا ناحیه عودلاجان

  1. تکیه عربها در محله عربها
  2. تکیه سرچشمه درمحله سرچشمه پایین
  3. تکیه دانگی درنزدیکی پاتوق دانگی
  4. تکیه رضاقلی خان درنزدیکی محله سادات
  5. تکیه حیاط شاهی در محله حیاط شاهی
  6. تکیه عودلاجان در نزدیکی کوچه نقاره چی ها
از معدود تکایایی که هنوز بنای آنها مانده است ، 2تکیه معروف در بازار تجریش که به تکیه بالا و تکیه پایین شهرت دارد.

تكایای مصون مانده در محله بازارتهران:

  1. تكیه ملك آباد
  2. تكیه خدا آفرین
  3. تكیه زنبورك خانه
  4. تكیه هفت تن
  5. تكیه خلج ها
  6. تکیه چهل تن
  7. تکیه سهراب خان
  8. تکیه نوروزخان

تکیه در شهر تهران :

تکیه هرچند سابقه ای دیرین در حوزه تمدن اسلامی دارد اما در تهران به ویژه از زمانی که به عنوان پایتخت انتخاب شد، تکیه به عنوان محلی برای نگهداری ابزار و وسایل عزاداری و محل برگزاری مراسم آیینی در طول سال مانند ماه رمضان، سوگواری و بویژه سوگواری های ماه محرم و اجرای تعزیه بوده است.

همزمان با گسترش تهران و شکل گیری محلات، تکیه ها نیز شکلی محلی به خود میگیرند. در آستانه مشروطیت در تهران از بیش از50 تکیه نام برده اند که عمده ترین تکایا محلی بوده اند از قبیل تکایای نوروزخان، زنبورک خانه، سرپولک، اولادجان، هفت بند..از سوی دیگر شکل گیری شیوه های جدید تجارت و مشاغل و گروه بندی آنها به تشکیل حسینیه ها و تکیه هایی با کارکرد صنفی می انجامد از قبیل تکیه زرگرها، حلبی سازها ، حداد و آهن فروش ، کفاش ،خرازی فروش و..

روند مهاجرت پذیری تهران باعث پیدایش شکل دیگری از تکایا شد که اهالی یک شهردیگر که در تهران سکونت داشتند آن را تشکیل دادند، از قبیل تکیه قمی ها، تکیه کرمانی ها و... ضمنا" تکیه های موقت نیز همزمان با ایام سوگواری در گوشه و کنار خیابان های شهر برپا می شدندو پس از ایام سوگواری حسینی برچیده میشدند

قدیمی ترین تکیه باقیمانده از تهران قدیم "تکیه نیاوران" است که در حقیقت تکیه تابستانی بوده. در سال های تلاقی تابستان و محرم این تکیه رونق بسیاری پیدا می کرد. در این تکیه تصویرهایی از برخی چهره های نقاشی قهوه خانه ای ایران نیز دیده می شود. اهمیت تکیه ها و هیئت ها در زندگی مردم شهرها به برگزاری این گونه مراسم خلاصه نمی شد ودر واقع این هیئت ها همزمان با نقش مذهبی، نقشی اجتماعی داشتند و مانند یک نهاد اجتماعی عمل می کردند..

این هیئت ها محدود به مسلمانان نبود و پیروان ادیان دیگر نیز در تکایا و هیئت های عزاداری حضور داشتند و در روزهای عزاداری به بقیه مردم می پیوستند. در کنار این هیئت ها، تعزیه نیز به عنوان یکی از آیین های ایرانی - اسلامی ضمن اینکه نشانه ارادت مردم به اهل بیت است، آشنایی ایرانیان با تئاتر جدید به این منتهی شد که ناصرالدین شاه با تاسیس "تکیه" ای بزرگ در تهران موافقت کرده و به این صورت تکیه دولت تاسیس شد. در این تکیه در روزهای محرم عزاداری برپا می شد و اجرای تعزیه صورت جدی تری به خود می گرفت.

برگزاری آیین ها و درکنار آن تحقیقات پژوهشگران جنبه هایی تازه و هنرمندانه از تعزیه را پیش چشم ما قرار داد.
در نمایش مدرن امروز فاصله صحنه نمایش از مخاطب کم شده است و در برخی از تئاترها صحنه به شکلی مدور در میان مخاطبان قرار می گیرد، چنانکه در تعزیه نیز تعزیه گردانان و تعزیه خوانان در میان تماشاگران قرار می گیرند و رابطه ای بی واسطه با مخاطب برقرار می کنند و حتی در بسیاری از موارد مخاطبان خود به بخشی از بازیگران در تعزیه تبدیل می شوند و فاصله بین بازیگر و مخاطب از بین می رود. از سوی دیگر نوعی فاصله گذاری هم در تعزیه وجود دارد که در تئاتر های مدرن نیز دیده می شود. مثلا کسی که نقش شمر را ایفا می کند، خود نیز گاهی از نقش شمر بیرون آمده و با مردم برای امام حسین(ع) عزاداری می کند.

معماری فضاهای تکیه ها وحسینیه ها

تكیه ها از نظر معماری به دوگروه یك طبقه وچند طبقه تقسیم میگردد .
تكیه های سنتی یك طبقه شامل یك حیاط مركزی كه د روسط آن میدان میدانك ویا جایگاه تعزیه وشیبه خوانی میباشد كه این میدانك از اطراف حدود 80 سانتیمتر تا 5/1 متر بلندتر است وفرم آن در اكثر تكایا فرم 8 ضلعی میباشد ودر برخی تكایا مربع شكل است . در تكایایی كه سرپوشیده است اكثر در چهار طرف این محوطه چهار و یا هشت ستون قرار دارد . در اطراف این قسمت محوطه ویا معبر وگذر است وسپس سكو ویا حجره ها قرار دارد .

برخی حجره ها درتكایای قدیم به یكدیگر راه نداشته و پوشش این حجره ها بصورت طاق و قوس بوده است .
كف این حجره ها نیزحدود 60 تا 80 سانتیمتر ازكف محوطه بالاتر بوده بطوریكه با نشستن بر روی آن دید كافی به محوطه مركزی وجود داشته است .

فرش كف محوطه این تكیه ها از سنگ فرش و یا آجر پوش وفرش كف حجره ها وسكوی وسط آجر فرش بوده است . در بعضی از تكایا قسمت حجره ها دوطبقه بوده ودر چهار گوشه پله ارتباطی از طبقه هم كف به اول احداث گردیده است واین پله ها اكثرا" تا بام ادامه داشته ودر هنگام كثرت جمعیت عده ای جهت نظاره كردن به بام میرفتند . طبقه دوم اینگونه تكایا معمولا" مختص بانوان بوده بطوریكه با استفاده ازپله رفت و آمد بانوان قابل رویت مردان حاضر در حجره ها نباشد .

حجره ها در طبقه همكف بصورت با ریتم و اندازه ای بنا گردیده و این تقسیم بندی در طیفه دوم عینا" تكرار شده است در قسمت های ورودی ویا خرجی ها ( تقاطع با گذرها ) حجره به دالان ومحل عبور تبدیل شده اند .

سقف حجره ها تا قبل از سلطنت پهلوی تیر پوش بوده ود رعصر پهلوی در پوشش سقف از تیر آهن استفاده شده است . لازم به ذكر است كه یك طرف تكیه معمولا" از قسمت گذرها دو یا چند حجره مخصوص اجرا كنندگان وگردانندگان مراسم بوده است و در این قسمت فضایی جهت آبدارخانه در نظر گرفته میشد كه به حاضرین چای وشربت نذری داده میشد در برخی مراسم مخصوصا" مراسم دهه ماه محرم بصورت نمادین آب از مشك توسط سقاء بعنوان تبرك ویادی از عاشورا داده میشد وحاضران نیز وجوه هایی را به محوطه پرتاب ویا به سقاء میدادند .

بعضی از تكایا در داخل بافت تجاری شهرها قرار گرفته است مثلا" تكیه ناسار در سمنان در وسط راسته بازار قراردارد . در بعضی تكایای دوطبقه مسقف سقف قسمت میانی از سقف حجره ها بلندتر بوده وامكان روشنایی را فراهم نموده است سقف وسط بصورت شیب دار چهار یا هشت ترك بوده است . سقفهای بعضی از تكایا كه گفته شد بصورت طاق وقوس بوده است.

نمای داخلی تكایا اكثرا" با آجر و هرره چینی و برخی اوقات با گره چینی وكاشیكاری همراه بوده است .
پوشش داخل حجره ها از سنگ كه حدود 30/0 تا 20/1 متر ارتفاع داشته وسپس بقیه سفیدكاری شده است ونمای تكایای قدیمی دارای پیوستگی با یكدیگر بوده ومعماری زمان تا حدودی در آن بكار رفته است . دربدنه بعضی از تكایا یا نقش برجسته سنگی مشاهده میشود .

پیدایش حسینیه ها

باگسترش شهر ها و ازدیاد جمعیت و مخصوصا" تشكل های خود جوش مردمی محله ای احداث حسینیه ها رونق گرفت. مساجد در ایام سوگوار ی محرم مخصوصا" دهه اول جوابگو شركت كنندگان نبوده و در گوشه وكنار محله حسینیه بطور موقت و یا دایم ایجاد میشودو در حسینیه ها مراسم تعزیه اجرا نمیشود .

حسینیه های دائم دارای ساختمان با تزیینات مخصوص به خود بوده ولیكن دارای فضاهای داخلی لازمه مساجد نمیباشند . حسینیه های موقت سرپوشیده بوده كه در قسمتی از گذر و یا اراضی آزاد و یا در قسمتی ازیك مجموعه ساختمانی با داربست و اینگونه سازه ها و با پوشش چادر احداث میشوند و بعد ازده تا دوازده روزاول ماه محرم جمع آوری میشوند .

حسینیه ها معمولا" بصورت یك سالن با تقسیمات داخلی میباشد كه قسمت بانوان با دیواره چادری از قسمت مردانه مجزا شده است . این گونه حسینیه ها دارای امكانت رفاهی و پذیرایی نیستند .

بطور كلی میتوان گفت كه حسینیه های موقت دارای مشخص و هویت خاص معماری نمیباشند . حسینیه ها تقریبا" دارای مشخصات مساجد بوده و لیكن ازنظر شرعی دارای محدودیت كمتری هستند .

تخریب حسینیه ها و یا نقل مكان آنها تقریبا" آسان میباشد و لیكن در مورد تخریب و جابجایی محل مساجد نیاز به انجام بعضی تشریفات خاص دارد .

حسینه ها بصورت موقت و دایم احداث میشوند كه این گونه بنا ها مخصوص انجام مراسم دهه اول محرم و مخصوصا" مراسم عاشورا و تاسوعا میباشد . ولیكن در تكایا و یا حسینه های دایم علاوه برانجام این مراسم در طول سال مراسم مذهبی دیگر نیز در آن اجرا میشود .

نتیجه گیری :

بطور كلی تكایا و حسینه های ساخته شده در چهل سال اخیر فاقد معماری مدون و معلومی میباشد فقط یك چهار دیواری با سقف بوده و نما آن ها بیشتر نمایی از پروفیل و آهنی و شیشه میباشد و میتوان گفت كه احداث بنا ها بدون رعایت اصول شهر سازی و عدم در نظر گرفتن معماری داخلی و بیرونی باعث وارد شدن ضایعه جبران نا پذیر به منظر محله و شهر میشود كه امید است در این مورد چاره اندیشی لازم بعمل آید .

تكایا و حسینیه سرمایه های مذهبی و ملی ما ایرانیان میباشد و جای تاسف خواهد بود كه این سرمایه ها ( این بنا ها ) بدون برنامه ریزی بمورد اجراء در آید زیرا این بناها متعلق به آحاد ملت است و حفظ و نگهداری ازآن ها از وظایف اسلامی و ملی میباشد .

بیژن علی آبادی

استان مرتبط : تهران  
عضو مرتبط : بیژن علی آبادی  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید