تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1741

توسعه علیه میراث فرهنگی

احداث مترو در کلانشهرهایی مانند تهران و اصفهان سبب به وجود آمدن خسارت هایی جبران ناپذیر در بافت تاریخی شهر شده است . سید محمد بهشتی رئیس سابق سازمان میراث فرهنگی می گوید : طی سالهای گذشته احداث مترو همواره بر حفظ بافت تاریخی ارجحیت داده شده و بافت تاریخی به عنوان یک مانع دیده شده که باید از سر راه مترو برداشته شود .

به گزارش خبرنگزاری میراث فرهنگی با توجه به نقش و تاثیرات مثبت و منفی که احداث مترو می تواند بر بافت تاریخی شهر داشته باشد به منظور بررسی این مهم و استانداردها و شرایط ی که باید در روند احداث مترو و حفظ بافت تاریخی و میراث فرهنگی در نظر گرفته شود با سید محمد بهشتی رئیس اسبق سازمان میراث فرهنگی به گفتگو نشستیم .

استانداردهایی که برای حضور مترو در بافت شهری باید مد نظر گرفته شوند کدامند ؟

احداث مترو در شهر نیازمند انجام مطالعات گسترده ای در خصوص بررسی ترافیک ، طرح های جامع تفصیلی ، زمین شناسی هیدرولوژی و سایر مطالعات در این حوزه است که بر مبنا و استناد این راهکارهای موجود انتخاب و تصمیماتی در خصوص مسیرها و کیفیت فنی در احداث مترو اتخاذ شود .

معمولا در سایر کشورها از جمله مطالعاتی که در این راستا انجام می شود مربوط به بررسی موقعیت بافت ها و آثار تاریخی و میراث فرهنگی است که در شهرها در وجود دارد . این مطالعات با توجه به شرایط زمین شناختی و با توجه به شرایط فنی و سایر مباحثی که در خصوص بافت تاریخی مطرح است انجام می شود . این مهم نه تنها به منظور صدمه نزدن به آثار و بافت تاریخی بلکه به منظور کمک و ایجاد شرایطی جهت احیا و رونق بخشیدن به این بخش انجام می شود . در تجربه ای که از ساخت مترو در ایران شاهد بودیم مطالعه ای در خصوص بررسی موقعیت بافتها و آثار تاریخی و میراث فرهنگی و تاثیر مترو بر این بافت انجام نمی شود و بدون آنکه این مهم مورد بررسی قرار گیرد تونل ها حفر و ریل گذاری انجام و خطوط به بهره برداری می رسند .

عملا این نوع نگاه و عمل سبب می شود در مرحله احداث و در برخی از مواقع در مرحله بهره برداری شاهد اختلال هایی در حفاظت از بافت و آثار تاریخی شهر باشیم . احداث مترو در ایران علاوه بر آنکه به رونق و احیای بافت تاریخی کمک نمی کند همواره این دغدغه را به همراه دارد که منجر به به وجود آمدن چه نوع آسیب هایی در بافت تاریخی خواهد شد از سوی دیگر هنگامی که به بررسی بافت تاریخی کشور می پردازیم متوجه می شویم که بافت تاریخی ما به لحاظ مصالح و سات و ساز از ویژگیهای برخورداری است که لرزش دائمی که مترو ایجاد می کند صدماتی به این اثار می زند . هر چند ممکن است در مدت زمان کوتاه شاهد اثرات منفی این لرزه ها نباشیم ولی مسلم است با گذشت زمان در میان مدت و بلند مدت شاهد خسارت های جبران نا پذیری بر بافت تاریخی خواهیم بود .

در خصوص نوع مواد و مصالح بافت تاریخی ایران صحبت کردید . آیا استانداردهایی برای حضور مترو در بافت شهری که دارای بافت تاریخی متفاوت به لحاظ مواد و مصالح ساخت و ساز است وجود دارد و آیا این مهم در مورد بافت تاریخی متفاوت است ؟

اسکلت ساختمانهای قدیمی ما مخصوصا بناهایی که در شهر ساخته شده اند عمدتا به قرون متاخر مربوط می شوند که با خشت و آجر به شکل تلقی ساخته شده اند به این معنا که نیروهای کششی را نمی توانند تحمل کنند چرا که ملاتی که در ساخت آنها مورد استفاده قرار گرفته نرم است و از جاذبه زمین برای ایستایی خود بهره می جوید . این ساختمان ها در طول تاریخ دچار فزسودگی شده اند و کافی است بر اساس ضربات لرزه های ناشی از عبور مترو شاهد به وجود آمدن ترک های مویی در آنها باشیم و با گذشت زمان شاهد فرسایش ملات آنها خواهیم بود در نهایت صدمات جبران ناپذیری در این بناها به وجود خواهد آمد .

این در حالی است که در سایر کشورها پس از انجام مطالعات بنیادی در خصوص بافت و چگونگی ساخت و ساز آن تمهیداتی برای انجام شیوه هایی اندیشیده می شود که به آثار و بافت تاریخی صدمه ای وارد نشود و از سوی دیگر مسیرهایی برای خطوط مترو در نظر گرفته می شود که موجب تقویت جریان زندگی در بافت تاریخی شود .

آیا این امکان وجود داشت با رعایت این موارد تاثیر حضور مترو بر آثار سطح زمین را به صفر رساند ؟

صد در صد عملی بود تنها کافی بود مطالعات موضوعی در این خصوص انجام شود . مسلما سایر کشورهایی که دارای بافت تاریخی هستند با شرایطی روبرو خواهند شد که ناگزیر باشند خطوط مترو را از زیر بافت تاریخی با مشخصاتی مشابه آنچه در ایران با آن رو به رو هستیم عبور دهند ولی آنها تمهیدات فنی یای در نوع احداث ریل ها به کار می بندند که جلوی صدمات احتمالی این لرزش ها گرفته شود .

این در حالی است که در کشور مان شاهد چنین امری نیستیم حتی شاهد آن هستیم که در برخی از شهرها احداث مترو به بافت تاریخی اولویت داده شده است و این مترو است که باید احداث شود و بافت تاریخی به عنوان یک مانع از سر راه مترو برداشته شود . در بسیاری از مواقع شاهد آن هستیم که در انتخاب مسیر برای مترو بین دو گزینه قرار می گیرند که یکی از گزینه ها حفظ بافت تاریخی را در بر خواهد داشت ولی صرفه اقتصادی نخواهد داشت ولی گزینه دیگر صرفه اقتصادی را به همراه خواهد داشت ولی در این شرایط بافت تاریخی صدمه خواهد دید در ایران محاسبات و صرفه اقتصادی بر حفظ بافت تاریخی اولویت دارد چرا که دغدغه مسئولان موضوع حفاظت نیست .

از جمله این موارد می توان به احداث مترو اصفهان اشاره کرد در اصفهان به شکل کاملا واضح و روشن این نوع تصمیم گری و بر سر دو راهی ماندن را شاهد بودیم و نتجه تصمیمات آن چیزی که امروبا آن روبرو هستیم و باید شاهد صدماتی باشیم که به میراث فرهنگی ما وارد شده است .

مسئولان و تصمیم گیران در این حوزه یا متوجه این امر نیستند یا آنکه نخواسته اند متوجه این مهم باشند که اعتبار اصفهان به هویت تاریخی و فرهنگی آن است . اگذ به این ارزشها صدمه ای وارد شود به مراتب خسارتهای بزرگتری در قبال سود اندکی که ممکن است مسئولان مترو در پی آن باشند را به دنبال خواهد داشت . منافع کوتاه مدت سطحی و دربرخی موارد شخصی و سازمانی به منافع عمومی تر و طولانی مدت تر ترجیح داده می شود . معنای این کار صدمه رساندن به سرمایه خود و آیندگانمان است ما در همان دوره ای که شاهد احداث مترو اصفهان بودیم حتی برایمان تردیدی وجود داشت که آیا مطالعات دقیقی در جهت مسائل فنی و اهداف احداث مترو - فارغ از توجه به عبور آن از بافت تاریخی انجام شده است یا نه !

در دوره ریاست و فعالیت شما در سازمان میراث فرهنگی در زمانی که مسئولان مترو درصدد طراحی و ساخت مترو تهران بودند آیا با شما و کارشناسان میراث در خصوص این مهم و چگونگی تاثیر آن عملکرد مترو بر بافت تاریخی شهر مشاوره ای داشتند ؟ ایا نظران شما را خواستار شدند ؟

اصولا تصمیم گیری در خصوص مترو در شورای عال ترافیک گرفته می شود .و سازمان میراث فرهنگی عضو آن شورا نبود بنابراین بدون حضور کارشناسان میراث تصمیمات رفته در بسیاری از مواقع حتی مطلع نمی شدیم که قرار است چنین کاری ر منطقه ای انجام شود و هنگامی که کار احداث مترو آغاز می شد ما از آن با خبر می شدیم و واکنش نشان می دادیم . باید به وجود اشکالات قانونی که در این مینه وجود دارد اشاره کرد چرا که در قانون میراث فرهنگی عنوان شده هر طرحی که قرار است اتفاق بیفتد باید مصوبه سازمان میراث فرهنگی را داشته باشد ولی این مهم در قانون شورای عالی ترافیک مطرح نیست .

در حالیکه شورای عالی ترافیک باید آن هنگام که با اولین مورد این چنینی در خصوص وارد شدن خسارت به میراث فرهنگی و بافت تارخی شهر مواجه شده بود برای این مهم موضوعیت پیدا می کرد و از کارشناس و مشاوری که مسئول مطالعه در خصوص مسیر یابی خطوط مترو شده بود خواستار ارائه اطلاعاتی در خصوص اثراتی که احداث مترو می تواند بر روی آثار منطقه داشته باشد می شد . در بسیاری از موارد اینگونه تصور می شد که سازمان میراث فرهنگی مانع توسعه است در حالیکه احداث مترو با توجه به پیش نیازهای حفظ بافت تاریخی می تواند در رونق و ورود گردشگر نقش به سزایی داشته باشد و بافت تاریخی را که بخشی از شهر است رونق دهد . بافت و آثار تاریخی یکی از سرمایه های مهم پایدار شهر هستند که باید حفظ و صیانت از آنها بر احداث مترو و ورود تکنولوژی اولویت داشته باشد . اساس کار بر آن است که ورود سایر تاسیسات در شهر باید خودرا با این ارزشهای پایدار هماهنگ کند نه آنکه ارزشهای پایدار خود را با تکنولوژی هماهنگ کنند چرا که نمی توان خیابان چهارباغ یا مسجد شاه یا سی و سه پل اصفهان را به دلیل عبور خط مترو جاب ه جا کنیم . مترو است که باید خود را با این مهم هماهنگ سازد . ولی گویی در ایران احداث مترو از سایر موارد از جمله بافت تاریخی مهم تر است و مسئولان به درک اهمیت این سرمایه نا پایدار پی نبرده اند و در خصوص تجربه جهانی که در این راستا وجود دارد مصر هستند رای خود را اجرا کنند . در حال حاضر که لرزه ها و تکانهای گذر مترو در سطح زمین کاملا عیان و واضح اسن و در بسیاری از موارد شاهد تخریب آثار باستانی و بافت تاریخی در شهرها هستیم آیا می توان چاره ای برای جلوگیری از ادامه این روند و بهبود شرایط فعلی اندیشید؟

حداقل آنچه که می تواند انجام شود توجه مسئولان مترو در انتخاب مسیرها و ریل گذاری آن است . در دنیا رایج است که سیستم هایی را به منظور عدم انتقال لرزه ها به سطح زمین در خطوط مترو نصب می کنند . می توان با بهره بردن از این تکنولوژی تا حدودی جلوی انتقال این پس لرزه ها را گرفت .

متاسفانه کسانی که مسئولیت این مهم را بر عهده دارند به بنای تاریخی ، بنای کلنگی می گویند و موضوع حراست و صیانت از آن برایشان مطرح نیست و تصورشان اینگونه است که نبود این بناها مفید تر است . امید است روزی فرا رسد که اشخاصی که در مسند این امور قرار گیرند که به اهمیت حفظ بافت آثار تاریخی واف یاشند و در این راستا در پی راه حل های آن برآیند .

آیا با استحکام بخشی بافت تاریخی می توان در حفظ آن قدمی برداشت ؟

از آنجاییکه اساس سازه هاس ایران مبتنی بر مبنای سازه های سقلی است نمی توان کار خاصی در خصوص استحکام بخشی این بناها انجام داد چرا که نمی توان ساختمان مسجد شاه را بتون آرمه کرد .

آیا در کشورهایی مانند ایتالیا و فرانسه که مترو از زیر بافتهای تاریخی آنها رد شده است چنین آسیب هایی در بافت تاریخی آنها دیده می شود ؟ در خصوص شرایط مشابهی که احداث مترو در سایر کشورها دارد توضیح دهید .

به خاطر دارم سال 2000 میلادی بخاطر اهمیتی که برای مسیحیان داشت برنامه ای با حضور 3 میلیون توریسم در شهر رم تدارک دیده شده بود از جمله اموری که باید به این منظور انجام می شد احداث یک پارکینگ طبقاتی بود که نیازمن حفر تونلی شبیه آنچه که برای مترو احداث می شود تا اتوموبیل ها بتوانند از آن عبور کنند .

در رون این کانال در مسیر حفاری به آثار تاریخی برخورد کردند . در این نقطه بود که با دخالت سازمان میراث به رغم هیاهویی افرادی که دغدغه مسائل رز را داشتند پروژه متوقف شد . پس از گذشت آن چند روز تمام مردم ایتالیا از سازمان میراث خود به دلیل انجام کار و حفظ آثار باستانی متشکر بودند .

در کشورهای پیشرفته تمام دستگاهها و ارگانها در راستای حفظ میراث باستانی گام بر می دارند . حتی امنیت کشور در مرحله دوم پس از بحث حفاظت از میراث تاریخی و باستانی آنها قرار می گیرد . در این راستا به دنبال راه حل هایی هستند که اولویت موضوع حفاظت رعایت شود . این در حالی است که ایران از تحقق این مهم فاصله زیادی دارد . مسئولان مترو کارشناسان امر در شهری مانند قاهره که دارای بافت تاریخی است به دلیل کیفیت زمین و شرایط آن که در برخی از موارد شباهت زیادی به اصفهان دارد به منظور تقویت احیای بافت تاریخی منطقه به جای آنکه مترو را از زیر زمین عبور دهند در حلقه ای که دور بافت تاریخی ایجاد کردند مترو را از روی زمین عبور دادند . اما در ایران شاهد چنین امری نیستیم . به خاطر دارم در صحبت هایی که در سال 82 با گروهی که مطالعات ساخت مترو در تبریز را به عهده داشتند انجام شد بیشتر در خصوص مشخصات ماشین آلات توضیح داده می شد در شرایطی که مشخص بود مطالعات جدی در خصوص بافت زمین شناختی منطقه انجام نشده بود . این در حالی است که در حفاری های در اطاف مسجد کبود در عمق 18 متری به آثار تاریخی رسیدیم . به این معنا که تا کنون این عمق از اوار زلزله های گذشته پر شده است و مترو قرار است در چنین بستری احداث شود . آیا این بستر برای این مهم مناسب است ؟ پی بردن به پاسخ این سئوال نیازمند مطالعات گسترده و دقیق ایست که جای تامل دارد .

ضمیمه روزنامه اطلاعات - گفت وگو : معصومه دیودار

عضو مرتبط : سید محمد بهشتی  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید