Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :6207

جام های چراغعلی تپه (مارلیک) در موزه ملی ایران

(مقالات گذشته - تابستان 1380)

چهل سال پیش باستان شناسی عصر آهنِ ایران در آستانه یکی از بزرگترین کشفیات خود قرار گرفت. گروه کاوشگران ایرانی به سرپرستی دکتر عزت الله نگهبان، در منطقه رحمت آباد رودبار گیلان و در نزدیکی دره سرسبز گوهررود، موفق به کشف گورستان سلاطینی شدند که ظاهراً در اواخر هزاره دوم پیش از میلاد مسیح در این نواحی حکومت می کردند. چراغعلی تپه که بعدها «مارلیک» نام گرفت، تپه طبیعی سنگی است که در رأس آن و در منطقه ای که در حدود 135 متر طول و 80 متر عرض دارد، تعداد 53 گور باستانی، مربوط به اواخر هزاره دوم و اوایل هزاره یکم پیش از میلاد به دست امد. این گورها به وسیله سنگ و ملاط گل ساخته شده و ابعاد آنها متفاوت و گاه مطیع صخره های سنگی تپه است.

ساختار گورهای این گورستان به طور کلی چهار چینه سنگی است و در معماری آنها ابعاد و اندازه خاصی رعایت نشده است. کاوشگر چراغعلی تپه گورهای این محوطه را بر اساس ساختار معماری به چهار دسته تقسیم کرده است:

گورهای نامنظم که بین تخته سنگ های بزرگ طبیعی با دیواره های از سنگ و ملاط گل ساخته شده اند، گورهای مستطیلی با تخته سنگ های گل اندود که یکی از اضلاع آن به شکل منحنی است، گورهای چهارگوش (3*3متر) با قطعات سنگ شیشه بزرگ و ملاط گل، و گورهایی با ابعاد1*2 متر و قلوه سنگ های بزرگ و ملاط گل. عمق گورهای چراغعلی تپه بستگی به عوارض و گودی های طبیعی صخره سنگی داشته است. در این گورها همچون بسیاری از محوطه های عصر آهن کوهپایه های گیلان، مردگان با لباس دفن شده اند.

اشیای تدفینی

یکی از ویژگی های ارزشمند گورستان های عصر آهن ایران وجود اشیایی است که به همراه مردگان در گورها دفن شده است. اعتقاد به دنیای پس از مرگ در عصرآهن، سبب شد که مردگان -بنا به هویت و جنسیت- به همراه اشیای مورد استفاده و نیازشان در دوران حیات دفن شوند. این امر باعث شده است که مطالعات و پژوهشهای باستان شناسی عصر آهن فلات ایران روند و نتایج سودمند داشته باشد. بنابراین، به همراه اجساد گورهای مارلیک، اشیای بسیار نفیس و باارزشی به دست آمده است. با توجه به این نکته آرامگاه های این محوطه مربوط به افراد عادی نبوده اند و در حقیقت مجموعه ای از سلاطین و حکمرانان منطقه را در خود جای داده است، اشیای مکشوفه نیز از نفیس ترین و باارزش ترین آثار هنری به دست آمده از عصر آهن ایران در منطقه شمال به شمار می روند. شواهد و مدارک به دست آمده همچنین نشانگر این امر هستند که مردگان را عموماً با لباس های رسمی و تشریفاتی و مخصوصاً جنگی به خاک می سپردند.

وسایل موجود در این ارامگاه ها، گاه به سبب ویژگی های هنری و فنی با محتویات تعداد دیگری از آرامگاه ها، بیشتر مشابه و قابل مقایسه هستند و احتمال ارتباط آنها در فاصله زمانی نزدیک در این دوره بیشتر می شود. فرهنگ یکپارچه و غنی ، فنون پیشرفته صنایع و همچنین استعداد هنری هنرمندان این مکتب، در شاهکارهای هنری و صنعتی آنان که در آرامگاه ها به دست آمده، به خوبی نمایان است.

ظروف سفالی و مفرغی، جواهرات اعم از گوشواره، انگشتر، سنجاق، دگمه، پیشانی بند، موبند، گوش پاک کن، مجسمه های سفالی و مفرغی و طلایی، مهرهای استوانه ای، آلات جنگی، حلقه های مفرغی، ادوات آشپزخانه ای، انواع جام ها و ... از جمله آثار مدفون در گورهای مارلیک هستند. بخش قابل توجهی از این آثار را جام های طلایی، نقره ای و مفرغی تشکیل می دهند.

جام های مجموعه چراغعلی تپه

هریک از این جام ها با نقوش برجسته کنده کاری شده تزیین شده است. تزیینات این جام ها اکثراً صحنه های خیالی و موجودات حقیقی و افسانه ای مثل گاو بالدار، سیمرغ، اسب شاخدار، بزکوهی، عقاب، هما، گراز، ربالنوع های افسانه ای، انسان و ... هستند. نقوش جام های تزیینی مفرغی، عموماً دربرگیرنده صحنه های شکار و نیردند. جام های موزاییک مجموعه مارلیک  نیز با توجه به ویژگی های هنری از شهرت خاص برخوردارند. نکته قابل بحث این است که آیا این جام ها در منطقه مورد کاوش ساخته شده اند و یا از جایی دیگر به این مکان آورده شده اند؟

در این نوشته، به توصیف و معرفی تعدادی از مهم ترین جام های به دست آمده از محوطه گورستان چراغعلی تپه می پردازیم:

جام طلای مارلیک

زیبا ترین جام تپه مارلیک بدون شک جام طلایی است که بر سطح بیرونی آن دو گاو که درخت خرمایی را در میان گرفته اند، نَقر شده است. این دو گاو، سر کاملاً برجسته خود را در راست گوشه هایی نسبت به نقش برجسته بقیه بدن به سوی بیننده گردانیده اند. ایدت پرادا معتقد است که طبیعت گرایی در نقش گاوهای مارلیک بیانگر این واقعیت است که از نظر زمانی این نقوش از یکی از دو دوره هنر آشوری اخذ شده اند: طبیعت گرایی هنر درباری (اواخر دوران آشور جدید از تیگلات پیله سر سوم تا آشور بانیبال)، یا طبیعت گرایی با روح و داستانی (دوران آشور میانی در پایان عصر مفرغ جدید).

این جام که حدود5/17 سانتی متر ارتفاع دارد و قطر دهانه فشرده شده آن در حدود 14 سانتی متر است، در گور شماره 26 به دست آمد. فلز لبه این جام به منظور استحکام بیشتر به صورت نوار مفتولی است و در محل اتصال بدنه جام به کف دارای برآمدگی تقریباً زاویه دار است. طلای به کار رفته در ساخت جام نسبتاٌ خالص است و به اندازه کافی نرمش مناسب برای ساختن شکل و تزیینات جام را داراست. نقوش برآمده و برجسته اینن جام طلایی در قسمت سر حیوانات که کاملاً به سمت بیرون رانده شده، با تزئینات ظریف و دقیق قلمزنی، چهار گاو بالدار را که سرشان به حالت ویژه ای از بدنه جام به وسیله فن خاص چکش کاری بیرون رانده شده است، نمایش می دهد. این جام یکی از زیباترین جام های مکشوفه در کاوش های مارلیک، به لحاظ آرایش صحنه، نقش، زیبایی و نیز سبک و روش ساخت است.

جام های چراغعلی

 

شاخ های این دو حیوان به شکل منحنی، و گوش های برگ شکل آنها به طور جداگانه ساخته شده و در محل مناسب خود، بر روی سر حیوان، در نهایت استادی و دقت کار گذاشته شده است. بال های گاوها پشت به پشت هم قرار گرفته اند و به این ترتیب بخش های خالی صحنه نقوش جام به خوبی پر شده است. هر یک از این بال ها، از چهار ردیف پر در اندازه های متفاوت تشکیل شده است.

در کف جام طلای مارلیک، همچون بسیاری از جام های دیگر این محوطه، یک ترنج هندسی در نهایت زیبایی و شکوه، تزیین شده است. یک گل با شانزده گلبرگ در مرکز این ترنج قرار گرفته و به وسیله یگ گل بزرگ تر با شانزده گلبرگ مضاعف در دو ردیف احاطه شده است اما در فاصله دو گاو بالدار، یک درخت تزیینی ظریف که تنه آن با خططو مستقیم کوجک پوشیده شده نقر شده است. از قسمت پایین این درخت دو شاخه حلقه ای و حلزونی شکل روییده شده اند

جام زرین با نقش اسب شاخدار

 


این جام که دارای 5/17 سانتی  متر ارتفاع و 12 سانتی متر قطر دهانه است، در آرامگاه شماره 45 گورستان مارلیک به دست امد. طلای این جام به رنگ زرد متمایل است و تا اندازه ای سخت و محکم است. لبه جام طلای اسب شاخدار بر اثر تاب دادن فلز به صورت مفتول درآمده و استحکام بیشتری دارد. نقوش منقور بر سطح بیرونی این جام به صورت کاملاً برجسته و با روش برآمده ساخته شده اند. تزیینات برجسته و ریزه کاری های بسیار دقیق و ظریف نقوش جام ویژگی قابل توجهی به آن داده اند. نقوش این جام به دو ردیف افقی متمایز که در هر ردیف آن نقش اسب شاخدار تکرار شده است، تقسیم می شود. نقش اسب شاخدار در نهایت تناسب و تزئینات در حالت راه رفتن در هر ردیف سه بار، دور تا دور جام تکرار شده است.

جام های چراغعلی

این اسب شاخدار دارای سری کشیده و بلند با چشمانی برجسته و مدور است و در اطراف با خطوط موجدار احاطه شده است. قسمت داخلی پاهای جلو و عقب حیوان با خطوط موازی نقطه چین تزیین شده است و محل اتصال استخوان و مفصل ها با خطوط منحنی موازی متحد المرکز نمایش داده شده است. دم بلند این اسب ابتدا به طرف بالا و سپس با یک خم زاویه دار به طرف پایین سرازیر می شود. خطوط موازی دور تا دور ناحیه اتصال دم به بدن حیوان و نیز محل خم و تا شده دم را تزیین و متمایز کرده است.

نقش اصلی صحنه های این جام را اسب شاخداری در نهایت زیبایی و به شیوه مشبک و نمادین تشکیل می دهد. این نمونه، در حد خود کمیاب و کم نظیر است.

فضاهای خالی و اطراف نقوش اسب ها، توسط نقش گل نیلوفر و حشی پر شده است. یک حاشیه تزیینی. بافته زنجیری سه ردیفی، دور تا دور زیر لبه جام را فرا گرفته است. در وسط جام نیز، در فاصله بین دو صحنه زیرین و زبرین، یک نوار مضاعف نقوش جناغی قرار گرفته و دو صحنه اصلی را از یکدیگر متمایز کرده است.

جام سیمین سردار و پلنگ

این جام نقره ای که دارای 14 سانتی متر ارتفاع و 7 سانتی متر قطر کف است، در آرامگاه شماره 45 به دست آمده است. این جام دارای بدنه بلندی است و در میان بدنه حالت مقعر و فرو رفته دارد. دیواره و بدنه آن ضخیم و کف ان مسطح است. Jamhaye Cheragh Ali L3

ظاهراض نقره به کار رفته در ساخت این جام با مخلوطی از مس ترکیب شده و به همین دلیل رنگ آن مایل به زرد است. جام سیمین سردار و پلنگ تقریباً سالم مانده و شکل اصلی خود را به دلیل استحکام و استقامت حفظ کرده است. نقوش به کار رفته بر روی این جام در نهایت روانی و وضوح با خطوط ساده حکاکی و با نرمش خاصی در نهایت قدرت، تحرک و جانداری قلمزنی شده اند. بر دور تا دور ظرف یک صحنه نمایش داده شده که تمام بدنه را پوشانده است. در یک طرف این نقش، سردار ورزیده ای دو پلنگ را با دست های گشوده در پنجه های خود مهار کرده است.

بدن این سردار از رو به رو نمایش داده شده ولی صورت آن نیمرخ است و به طرف چپ برگشته است. او دارای سینه ای پهن و گشاده، کمری ورزیده و باریک، ران ها و پاهای قوی و عضلانی در حالت باز و جدا از یکدیگر است. این فرد کاملاً مصمم و نیرومند نشان داده شده و هنرمند سازنده، این حالت را در نهایت کمال تجلی داده است. دور تا دور کمر باریک و ورزیده سردار را کمربند عریض و پهنی به محکمی در بر گرفته است. نمونه های مشابه این کمربند مفرغی پهن در انواع گوناگون در کاوش های محوطه مارلیک نیز به دست آمده اند. کمربند این سردار از مفرغ ساخته شده است. حیوان های وحشی که به وسیله این سردار مهار شده اند، به دلیل شکل ظاهری و نقش دایره های سه گانه که سطح بدن آنها را فرا پوشانیده، به اعتقاد کاوشگر این محوطه، پلنگ تشخیص داده شده اند. این حیوان هم اکنون نیز در ارتفاعات البرز، در نواحی گیلان و مازندران زندگی می کند. بدن این جانوران وحشی، بسیار قوی و ورزیده و با تحرک است، در این جا به حالت کاملاً کشیده و برخاسته بر روی پا نشان داده شده و دهان باز آنها با نمایش دندان ها، حالت خشم و غضب حیوان را کاملاً متجلی نموده است.

در طرف دیگر این جام، درخت کهن و عاری از برگ، اما با گل ها و دانه های بر سر شاخه ها نشان داده شده که بر فراز آن یک بز کوهی بر بالای درخت قرار گرفته است. این درخت بدنه ای پیچ و خم دار و شاخه هایی نامنظم که در اطراف آن روییده اند، دارد. بر نوک هر شاخه، چهار دایره کوچک که احتمالاً میوه یا گل این درخت را معرفی می کند، نمایش داده شده است.

 

جام مفرغ با نقش گراز ایستاده

این جام که تنها یک طرف بدنه آن باقی مانده، از گور شماره 2 گورستان مارلیک به دست آمده است. جام مفرغ با نقش گراز دارای 13 سانتی متر ارتفاع و بدنه مقعر است. هر چند که بخش عمده ای از این جام از میان رفته است، ولی چون کل نقوش آن را یک نقش تکراری تشکیل می دهد، می توان نقش کامل آن را طراحی کرد. نقوش اطراف جام مرکب از چهار ردیف هستند که از پایین تا بالای ظرف در بالای یکدیگر قرار گرفته اند و در هریک از این ردیف ها، نقش یک گراز به سبک برجسته چند بار دور تا دور ظرف، تکرار شده است.

جام های چراغعلی

در هر ردیف، نقش گرازها در یک جهت نمایش داده شده است، ولی ردیف ها از جهت حرکت حیوان، یک در میان با یکدیگر اختلاف دارند. گرازها در نقوش این جام کاملاً پروار نشان داده شده اند و دارای بدنی چاق هستند. بدن این حیوان به وسیله نوارهای نقوش جناغ های موازی پوشیده شده و دم آن پهن و کوتاه است. مشابه نقش گراز این جام در چند اثر مکشوفه دیگر از این گورستان (برای مثال جام طلایی) دیده شده است.

نکته قابل توجه این که گراز حیوان بومی این منطقه بوده و هنوز به وفور در این ناحیه زندگی می کند.

جام موزاییک

جام موزاییک مارلیک، از ردیف های نوار شیشه ای به رنگ های مختلف ساخته شده است. سطح ان با طرح های گل های رزت که هر یک داخل یک لوزی قرار دارد، پوشیده شده؛ شکل هر لوزی شامل قطعات یک در میان شیشه سفید و آبی با یک قطعه شیشه قرمز رنگ در مرکز آن است جام های چراغعلی

تاریخ پیشنهادی جهت این ظرف حدود 1200 تا 1000 پ.م استو نمونه این روش ساخت ظروف، در کاوش های نوزی (13 کیلومتری جنوب کرکوک در عراق) و آشور، آلالاخ (در خاک ترکیه و در نزدیکی مرز سوریه، غرب شهر حلب) و همچنین در لرستان به دست آمده اند، گفتنی است که قدیمی ترین ظرف شیشه ای که با روش موزاییک ساخته شده، در محوطه تل­الرماح (بین شهرهای موصل و سنجار، در استان نینوای عراق) مربوط به حدود 1500 پیش از میلاد مسیح کشف شده است.

جام موزاییک مارلیک دارای3/16 سانتی متر ارتفاع، 7 سانتی متر قطر دهانه و در حدود4/0 سانتی متر کلفتی بدنه است. این جام در گور شماره 45 مارلیک به دست آمده است. در قسمت ته جام موزاییک شیشه ای یک برآمدگی دگمه ای شکل تعبیه شده است. لبه جام کاملاً صیقلی است. این جام در هنگام کشف کاملاً خرد شده و آسیب دیده بود و بعدها مرمت و بازسازی شد. فن به کار رفته در ساخت این جام بسیار دقیق است و اجزای استوانه ای ریز آن در نهایت دقت در کوره حرارت داده شده اند. تعیین میزان حرارت کوره کاملاً در اختیار صنعتگر بوده است، زیرا که استوانه های سنگی سفید و آبی بر اثر حرارت زیاد آسیب ندیده اند و شکل اصلی خود را کاملاً حفظ کرده اند، جام های چراغعلی

در حالی که خمیر شیشه ای بر اثر حرارت ذوب شده و پس از پرکردن تمام خلل و فرج لا به لای استوانه ها، با آنها یکپارچه شده و با خنک شدن و سفت شدن تدریجی، به رنگ های قرمز و سبز درآمده است. بنا بر اظهار پروفسور رابرت بریل این جام از نخستین نمونه های صنعت شیشه سازی محسوب می شود.

علاوه بر این جام موزاییک، دو نمونه دیگر نیز از کاوش های گورستان چراغعلی تپه به دست آمده است.

درباره اصل و سرچشمه جام های مکشوفه از گورستان محوطه چراغعلی تپه (مارلیک)، با توجه به سبک ساخت و نقوش موجود بر آنها، نظرات و عقاید گوناگون توسط باستان شناسان و محققین ارائه شده است. به اعتقاد دکتر عزت الله نگهبان،کاوشگر این گورستان، مرکز این مکتب هنری، در نواحی اطراف تپه مارلیک بوده و دامنه آن در تمام ارتفاعات البرز گسترش داشته است. وی می گویددر این منطقه بیش از یک سبک هنری به وسیله هنرمندان به کار رفته است و این نظر بیشتر قابل قبول است.

مطالعه و بررسی بر روی این جام ها و نقوش موجود بر این آثار نشانگر این امر است که اقوام مدفون در گورستان مارلیک در دورانی در حدود نیمه دوم هزاره دوم پیش از میلاد در ارتفاعات رشته کوههای البرز مستقر شده اند و برای مدت چند قرن در فاصله قرون چهاردهم تا دهم پیش از میلاد مسیح، به پیشبرد و شکوفا نمودن هنر و صنایع خود در این منطقه پرداخته اند. اقوام این محوطه، در این سرزمین وسیع، مرکز صنایع فلزی و به ویژه مفرغی بزرگی را به وجود آوردند که تولیدات آن از راه تجارت یا از راه دیری به نواحی دوردست در مغرب، تا حدود کرانه های شرقی دریای مدیترانه و در جهت مشرق تادره رود سند منتقل شده اند. نفوذ صنایع و هنر این اقوام، در منطقه وسیعی از دنیای باستان و همچنین در تمدن های دوره های بعد از آنها به نحو چشمگیری در تمدن های ماد و هخامنشی قابل تامل و بررسی است.

  1. نک: نگهبان، عزت الله. گزارش مقدماتی حفریات مارلیک، وزارت فرهنگ و اداره باستان شناسی، تهران1343،ص12.
  2. نگهبان، عزت الله. «جام موزاییک مارلیک». مجله باستان شناسی و تاریخ، ش13و14(1372): ص 56.
  3. پرادا، ایدت. هنر ایران باستان. ترجمه یوسف مجیدزاده، تهران،دانشگاه تهران، 1357،ص123.
  4. نگهبان، عزت الله. ظروف فلزی مارلیک. تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، 1368، ص 53.
  5. همان، ص 121.
  6. همان، ص 164.
  7. نگهبان، عزت الله. «جام موزاییک مارلیک». مجله باستان شناسی و تاریخ، ش13 و 14 (1372): ص 61.
  8. نگهبان، عزت الله. حفاری های مارلیک، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، 1378، ج1، ص 304 تا 315.

 

 

بررسی و نوشته: سید حمید فهیمی

نشریه موزه ها -شماره هفتم- تابستان 1380
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

استان مرتبط : گیلان  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید