Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1415

موزه و جایگاه فرهنگی آن در کشورهای آسیای میانه

(مقالات گذشته-زمستان 1378)

معاون پژوهشی اداره کل میراث فرهنگی استان خراسان


در کشورهای آسیای میانه «موزه» واژه ای آشنا و پدیده ای مأنوس با مردم است. بالا بودن نسبی سطح فرهنگ عمومی از یک سو و تأکید بر قومیت (بویژه بعد از فروپاشی شوروی و استقلال کشورها) از سوی دیگر، موجب شده است تا در شهرهای بزرگ و کوچک، موزه های متعدد با موضوعات متفاوت ایجاد شود. بنابراین می توان موزه ها را در آن کشورها به لحاظ موضوع و موقعیت، به گروه های زیر تقسیم کرد. با یادآوری این نکته که، عنوان های زیر صرفاً اعتباری و قراردادی است:

  • موزه های بزرگ و جامع در پایتخت
  • موزه های مربوط به آثار تاریخی در مجاورت آن آثار.
  • موزه های منسوب به شخصیت های فرهنگی و ادبی.
  • موزه های زنده با کاربری مجدد آثار تاریخی در شکل اولیه.
  • موزه های موقت در کنار کارگاه های مرمت و موسسات تحقیقاتی.
  • موزه های معماری میدانی.
  • موزه های خیابانی با نمایش ماکت بزرگ شده اشیا و آثار هنری.
  • گنجینه های کتب خطی.

Mooze -dar -asiaye -miane -1

1. موزه های بزرگ و جامع

Mooze -dar -asiaye -miane -2این گونه موزه ها که به منزله موزه مادر محسوب می شوند، در پایتخت کشورها ایجاد شده است. مثل موزه تاریخ ترکمنستان در عشق آباد، موزه تاریخ ازبکستان در تاشکند، موزه مرکزی قزاقستان در آلماتی، موزه تاریخ قرقیزستان در بشکک و موزه تاریخ تاجیکستان در دوشنبه که هر کدام دربرگیرنده اشیای باستانی کشف شده از محوطه های باستانی آن کشورها است و نحوه آرایش و نمایش اشیا در آنها تقریباً یکسان است.

در این موزه ها، نخستین سالن یا غرفه، اختصاص به دوران سنگ، از دوران کهن سنگی تا نوسنگی دارد و در سالن های بعدی ضمن اینکه توالی زمانی در نظر گرفته شده، گاه پیش می آید که مکان های ویژه ای به محوطه ای باستانی اختصاص یابد. آنچه در آن موزه ها جلب نظر می کند، فضاسازی درون آنهاست.

برخی از موزه ها، ترکیبی از چندین سالن نسبتاً کوچک در یک مجموعه معماری است، مثل موزه تاریخ ترکمنستان. برخی دارای سالن های و سیع و چند طبقه است، مثل موزه های تاریخ ازبکستان، تاجیکستان، قزاقستان و قرقیزستان.

در بدو ورود به موزه و قبل از سالن اصلی که اشیا و آثار در آن به نمایش گذاشته شده است، سرسرا، اتاق یا سالنی در نظر گرفته شده است که در آن عکس و شرح زندگی باستان شناسان به نامی است که فعالیت های برجسته ای در جهت شناسایی و کشف محوطه های باستانی آن کشورها داشته اند و در ادامه عکس ها و ماکت هایی از محوطه های باستانی که اشیای مکشوفه از آنها در موزه نهاده شده، به نمایش گذاشته شده است.

Mooze -dar -asiaye -miane -3 بازدیدکننده، ابتدا به سالن یا بخش «دوران سنگ» هدایت می شود و نخستین پدیده ای که مورد بازدید او قرار می گیرد «مشت سنگ ها» و ابزاری است که از زیستگاه های دوران کهن سنگی، کشف و جمع آوری شده است. اقدام برجسته و چشمگیری که در این بخش صورت گرفته، ساخت پیکره انسان های اولیه، زیست گاه و نحوه معیشت آنها و تجسم ابزار سازی و کاربرد ابزار است، به گونه ای که برای بیننده پرسشی باقی نمی ماند.

در بخش های پیش از تاریخ و تاریخی علاوه بر ماکت هایی از گورها و تجسم نحوه تدفین با بازسازی دیوارها و نمایش نمونه هایی از معماری آن دوره ها، گوشه ای از زیستگاه ها بازسازی شده و با نمایش جایگاه اجاق، تنور یا خمره های ذخیره، به شناسایی زیست محیطی پیشینیان کمک شده است. از موارد جالب، در بخش های پیش از تاریخ و تاریخی، نمایش نوع کاربرد برخی ابزار، با طراحی و ترمیم اشیا و نقوش برجسته گچی، با استفاده از خطای چشم است. به این معنی که اگر مثلاً سر پیکان سنگی یا فلزی به نمایش گذاشته شده است، بر روی دیواره بالای ویترین طرحی کشیده شده که چگونگی استفاده از سر پیکان را در یک صحنه شکار یا جنگ نشان می دهد. یا اگر ابزار کسری دار یا گچبری ناقصی به نمایش گذاشته شده است، از سُکل گچی بستر آن به صورت برجسته، قسمت کسری دار ترمیم گردیده و در دید بیننده شیء یا گچبری مورد نظر سالم به نمایش درآمده است. حسن این عمل آن است که تغییری در اصل شیء داده نشده و در عین حال وضعیت اولیه و طبیعی آن مجسم گردیده است.

در بخش های اسلامی نیز بر بازسازی فضا و ماکت سازی ابنیه موجود تاکید شده است و با ارائه طرح هایی از نحوه پوشاک و زیست پیشینیان، بیننده در فضای ویژه دوره مربوطه قرار می گیرد. از جمله بازسازی چهره شخصیت های سیاسی و علمی تاکید شده است. در بخش مربوط به دوره های متأخر و معاصر، علاوه بر برخی متعلقات و پوشاک شخصیت های سرشناس، از عکس و اسناد استفاده فراوان شده است.


در آن موزه ها، اشیای نسبتاً حجیم از قبیل تابوت و استودان سفالی و قطعات گچبری و خمره ها، خارج از ویترین بر روی پایه هایی در کناره دیوارها یا میانه صحن سالن ها و یا آویز بر دیوارها به نمایش درآمده و ظرف ها و اشیای دیگر بر رف ها و تاقچه ها نهاده شده است. تنها، اشیا ریز و نفیس در ویترین ها جای گرفته اند.ویترین های موزه عشق آباد که در دیوار تعبیه گردیده و ویترین های موزه های تاشکند و دوشنبه که در کناره دیوارها روی زمین گذاشته شده، کوتاه هستند و شیشه های ضخیم بر روی محفظه اشیا که فلزی و محکم است با پیچ های بخصوصی محکم شده است.

Mooze -dar -asiaye -miane -4

2. موزه های مربوط به آثار تاریخی

در مجاورت بسیاری از آثار باستانی کشورهای ازبکستان و تاجیکستان، موزه هایی در ارتباط با آن آثار وجود دارد که اگر چه بعضاً کوچک و محدود هستند، اما به کمک اشیای مکشوفه از اثر مربوطه به دنبال کاوش و پیگردی، عکس ها و طرح ها توانسته اند در شناسایی اثر و زمان برپایی و آبادانی آن مفید واقع شوند. در این گونه موزه ها، اثر مربوطه به کمک عکس و طرح و نقشه معرفی گردیده، سپس شخص یا اشخاصی که در رابطه با شناخت و سوابق اثر تحقیق و مطالعه و کاوش کرده اند. با عکس و مطلب معرفی شده اند و آنگاه اشیا و اسنادی که در رابطه با اثر کشف گردیده، به نمایش در آمده است. در کنار هر یک از موزه ها، فروشگاه های صنایع دستی و مولاژ از اشیای باستانی یا کارگاه ساخت صنایع دستی و مولاژ و فروشگاه دیده می شود.

از جمله این گونه موزه ها، می توان موارد زیر را نام برد.

Mooze -dar -asiaye -miane -5 موزه الغ بیک در کنار زیج الغ بیک در سمرقند. موزه افراسیاب در کنار تپه افراسیاب در سمرقند. موزه های ارگ زمستانی، ارگ تابستانی و زندان امیر سید عالم خان در بخارا. موزه میر سید علی همدانی در مجاورت آرامگاه وی در کولاب (تاجیکستان) موزه مدرسه نو در شهر حصار ( تاجیکستان) موزه پنجکنت در کنار شهر باستانی پنجکنت (تاجیکستان) و موزه مدرسه ایشان در میدان امیر علیشیر نوایی تاشکند.

3. موزه های مربوط به شخصیت های ادبی و فرهنگی

این نوع موزه ها، اختصاص به معرفی شخص داشته و دربرگیرنده وسایل زندگی، نوع معیشت، آثار و بیوگرافی شخصیت مورد نظر است. از جمله می توان از موزه «لاهوتی» (ابوالقاسم لاهوتی 1377-1305 هـ ق.، یکی از بنیان گذاران شعر نوین تاجیک، سراینده سرود ملی تاجیکستان شوروی و برگرداننده سرود ملی شوروی به زبان تاجیک)، موزه «عینی» (صدرالدین سید مرادزاده عینی 1374 - 1295 هـ ق.، پایه گذار ادبیات تاجیک نخستین رئیس فرهنگستان علوم تاجیکستان شوروی و عضو افتخاری فرهنگستان علوم جمهوری ازبکستان شوروی) و موزه «تورسون زاد» (اکبر تورسون زاد، رییس انستیتو خاورشناسی آکادمی علوم جمهوری تاجیکستان)Mooze -dar -asiaye -miane -6

4. موزه های زنده

دو نمونه از این نوع موزه ها را در تاجیکستان و ازبکستان شاهد بودیم که بیش از دیگر موزه ها مورد توجه بازدیدکنندگان بودند. نمونه تاجیکستان در مجاورت آرامگاه میر سید علی همدانی در شهر کولاب قرار داشت. این موزه فقط متشکل از یک کوزه سفالگری بود، مربوط به دوره هخامنشی، در عمق حدود  2 متری در کف یک گمانه 6× 6 متری که پس از خاکبرداری ترمیم شده بود و با نورپردازی به گونه ای به نمایش درآمده بود که گویی روشن است. با مسقف کردن گمانه و بهره گیری از فضای تاریک، کوره روشن به نظر می رسید، بسیار زیبا جلوه می کرد. موزه آرایان با چیدن ظرفهایی در آن توانسته بودند یک کوره واقعی مربوط به زمان هخامنشی را تجسم بخشند.

Mooze -dar -asiaye -miane -7

نمونه دیگر از این نوع، زندان عالم خان در شهر بخارا استو این زندان ساختمان کوچک و مختصری بوده، اما با نمایش آدمک­ها در هیئت زندانیان و به غل و زنجیر کشیدن آنها در پشت میله ها و داخل سیاه چال ها و نیز به نمایش گذاشتن اسباب و وسایل واقعی زندانیان، ان مکان به صورت پربیننده ترین و آموزنده ترین و عبرت دهنده ترین مکان ها در آمده و توانسته است بیشترین اطلاع و آگاهی را از تاریخ سده اخیر ازبکستان و بخصوص شهر بخارا به بیننده بدهد.

5. موزه های موقت در جوار کارگاه های مرمت و موسسات تحقیقاتی

بزرگترین و مجهزترین آزمایشگاه و کارگاه مرمت اشیای باستانی در انستیتوی باستان شناسی کشورهای آسیای میانه، در شهر سمرقند مستقر است. در کنار آن کارگاه، موزه ای کوچک ولی پربار در برگیرنده اشیا و آثاری است که ترمیم شده و جهت مطالعه آماده گردیده است. در این موزه نیز اشیا به روال و ترتیب زمان چیده شده است. این موزه، اگر چه جنبه تحقیقاتی و مطالعاتی دارد، اما خود مجموعه ای از اشیای ارزشمند کشورهای آسیای میانه است. از جمله آثار فرهنگی چشمگیر این موزه، صحنه های مرمت شده نقاشی های دیواری تپه افراسیاب است. از آنجا که این موزه صرفاً جنبه تحقیقاتی دارد، اصول موزه آرایی بر آن حاکم نیست و اشیا یا در قفسه ها و یا بر روی زمین چیده شده اند. از این نوع موزه ها، در بخش باستان شناسی آکادمی علوم قرقیزستان نیز وجود دارد که قطعات گچبری، نقاشی های روی گچ و استودان هایی که در پورانه واقع در شمال قرقیزستان و «کراسنادیچکا» در سی کیلومتری بشکک کشف شده، در آن محفوظ است.

در نزدیکی محوطه باستانی «هُلُبک» در تاجیکستان نیز، موزه ای است که دربرگیرنده انبوهی از اشیا و قطعات گچبری و نقاشی دیواری کشف شده از شهر باستانی هلبک مربوط به قرون سوم و چهارم هجری است. در انستیتو باستان شناسی آکادمی علوم  تاجیکستان نیز دو موزه کوچک است که یکی اختصاص به سکه دارد و دیگری دربرگیرنده مجموعه ای متنوع از سنگ قبرها و کتیبه های سنگی است.

آقای مختار اف باستان شناس تاجیک و گردآورنده سنگ قبرها و کتیبه ها، توانسته است با مطالعه آنها به نتایج مفیدی در رابطه با شناسایی شخصیت ها، روابط فرهنگی اقوام، نقاط باستانی ناشناخته و سیر تحول خط فارسی در آن سرزمین دست یابد.

6. موزه های معماری میدانی

در کشورهای ازبکستان و تاجیکستان، مجموعه های معماری، خود نوعی موزه را در ذهن تداعی می کند و حفظ بافت اصیل و قدیمی آن مجموعه ها به آن اثر کمک می کند. از جمله مهمترین این مجموعه ها، می توان از مجموعه معماری میدان ریگستان سمرقند، میدان ریگستان بخارا، مجموعه معماری شاه زنده در سمرقند، مجموعه معماری لب حوض در بخارا و مجموعه معماری حصار در نزدیکی شهر دوشنبه نام برد. هر یک از این مجموعه ها، دارای حریم و حدود مشخص بوده و یک نفر راهنما همانند موزه، بیننده را در دیدار از بناهای مختلف مجموعه راهنمایی و کمک می کند.

7. موزه های خیابانی

در بسیاری از میدان ها و معبرها، ماکت ها و تصاویر بزرگی از اشیا و نقوش تزیینی، آثار تاریخی و گچبری ها و صحنه های وقایع تاریخی مشاهده می شود که یا در هیئت ظرف و شیء مورد نظر بازسازی شده است و یا بر روی دیوارها و پلاک های برنزی و مسی تجسم یافته است. جالب ترین نمونه از این دست، ساخت فضاهای معماری به شکل تنگ های سفالی کتیبه دار در میدانی واقع در بخارا و نزدیک مسجد چهارمنار است که از فضای داخلی آنها به عنوان رستوران استفاده می گردد.

تجسم وقایع بزرگ تاریخی در میدان ها نیز نمونه دیگری از این نوع است که با هنرنمایی مطلوبی همراه گردیده است، همچون مجسمه ها و پلاک های یادبود زلزله در عشق آباد و تاشکند. بر روی دیوارهای شهر آلماتی و در کنار خیابان ها نیز تابلوها و مجسمه هایی ساخته و نصب شده که یادآور آثار و وقایع تاریخی قوم قزاق است.

8. موزه های نسخ خطی

از جمله ارزشمندترین موزه های کشورهای آسیای میانه، گنجینه های نسخ خطی است که اکثر قریب به اتفاق آنها به خط فارسی و عربی است. تقریباً تمامی موزه ها، گنجینه ای از کتب و اسناد خطی در اختیار دارند. در آن موزه ها سالنی که به نمایش کتب خطی اختصاص داشته باشد «قرآن خانه» نامیده می شود.

علاوه بر موزه ها، دانشگاه ها و انستیتوهای نسخ خطی و آکادمی های علوم نیز انبوهی از نسخه های خطی را در اختیار دارند. از جمله در انستیتو نسخ خطی آکادمی علوم ازبکستان 80 هزار و در انستیتو نسخ خطی آکادمی علوم تاجیکستان 12 هزار نسخه خطی موجود است. کشورهای آسیای میانه گذشته از موزه ها، در دانشگاه ها، کتابخانه های عمومی و آکادمی های علوم خود، انبوهی نسخه خطی فارسی و عربی دارند.

موزه های دیگری نیز هست که صرفاً به حیات وحش یا مردم شناسی و یا سنگ های معدنی اختصاص دارد. این نوع موزه ها در شهر دوشنبه سامان یافته و دولتی اند.

در شهر آلماتی، موزه ای بزرگ و غنی با عنوان «موزه موسیقی» وجود دارد که بسیار دیدنی است. ساخت ماکت و ترتیب فضای مناسب در موزه های کشورهای آسیای میانه، اقدام شایسته ای است که بیننده را در فضای زمانی لازم قرار می دهد و غنای اشیای متنوع، او را در آگاهی هر چه بیشتر از گذشته یاری می دهد و طرح ها و نقشه ها در بسیاری موارد، پرسشی برای بیننده باقی نمی گذارد.

در اینجا لازم می دانم از یک اقدام بسیار شایسته و بجای مسئولین میراث فرهنگی کشور ترکمنستان ذکری به میان آورم و پیشنهاد مشابهی را برای انجام آن در ایران ارائه نمایم.

بازدیدکنندگان موزه تاریخ ترکمنستان در آخرین مرحله بازدید به سالن بزرگی به عرض حدود 8متر و طول حدود 25متر هدایت می شوند که در دو سمت سالن، کارگاه های هنرهای صنعتی ایجاد گردیده و هنرمندان به کار مشغولند. بازدیدکنندگان در راهروی میان سالن حرکت می کنند و به راحتی می توانند کارگاه ها را ببینند و شاهد هنرنمایی هنرمندان باشند. در انتهای سالن حاصل کار هنرمندان در تولید انبوه به معروض فروش گذاشته شده و مورد استقبال بازدید کنندگان و خریداران قرار می گیرد. آن سالن در عین حال که یک موزه زنده هنرهای دستی است، یک واحد تولیدی نیز هست و هنرمندان که از دسترنج خود و تشویق بازدید کنندگان بهره مند می شوند، انگیزه خوبی جهت هنرنمایی و تولید صنایع دستی دارند.

در موزه های مورد بحث کاستی هایی نیز هست که نمی توان آنها را نادیده گرفت از جمله: نورپردازی مطلوب نیست. موزه ها فاقد بروشور یا کاتالوگ هستند. اتیکت اشیا فقط به خط سیریلیک است. در بازسازی فضاها با معماری، چنانکه باید اصول معماری زمان مربوطه رعایت نشده است. در برخی موزه ها تراکم اشیا مشاهده می شود. در اکثر موزه ها، اشیا به طور اصولی در جایگاه خود قرار ندارند و بطور نامناسب بر روی زمین گذاشته شده اند.

لازم به یادآوری است که این گزارش بر اساس مشاهده عینی نوشته شده است.

 

 بررسی و نوشته: رجبعلی لباف خانیکی

ویژه نامه موزه و توسعه -شماره 22- زمستان 1378
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی 

موضوعات مرتبط : معماری موزه   میراث مشترک    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید