Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :3151

حجاری تنگ واشی (مقاالات گذشته : 1357)

در سرراه تهران به فیروزکوه و تقریباً در سه کیلومتری این شهرستان در جهت شمال دره ای طولانی جلب نظر مینماید که رودخانه آن پس از گردش کوچکی بطرف فیروزکوه جریان مییابد. در بلندیهای این دره جاده ای خاکی که بزحمت اتومبیل رو است از راه اصلی جدا شده و بطرف شمال ادامه مییابد که اطراف آن را چراگاههای مناسبی احاطه نموده است. پس از طی شش کیلومتر به سراشیبی تندی میرسیم که به ده بزرگی بنام «جلیزجند» منتهی میشود . روستای جلیزجند در کنار رودخانه ای بهمین نام بنا شده و مردمش از راه دامداری و زراعت زندگی میکنند . از جلیزجند تا محل حجاریهای «تنگ واشی» تقریبا سه ساعت راه است . راهی کوهستانی که در جوار رودخانه و از کنار مزارع زیبا و سرسبز بطرف شمال پیش میرود. انتهای این راه بمحل تنگ واشی میرسد . در اینجا جاده تقریباً کور شده و راه مسدود میگردد و کوههای بلند و رفیعی در اطراف و مقابل ظاهر میشود (عکس شماره 1) و زمین های زراعتی نیز پایان میگیرند. تنها از کنار آب و از میان رودخانه میتوان به راه ادامه داد و غیر از فصل تابستان آنهم به زحمت در فصول دیگر بعلت فراوانی و سردی آب عبور پیاده بدون وسائل لازم ممکن نیست. برای رسیدن به محل حجاریها بایستی بمدت یکربع از میان آب رودخانه که بسیار سرد است عبور کرد .

حجاریها در طرف راست رودخانه و در جائی که دره بسیار تنگ میشود بر دیوار صخره کوه نقش بسته اند و هر بیننده ای که برای اولین بار به این محل قدم میگذارد ازدیدن این حجاری بزرگ در چنین مکانی در شگفت میماند و بیدرنگ به این سوال میرسد که چرا چنین مکانی را برای حجاری انتخاب کرده اند . جواب این پرسش تقریباً معلوم است نخست محل انتخاب شده در تابستان و زمستان از اثرات جوی و عوامل طبیعی مصون است زیرا محل آن دقیقاً زیر صخره ای انتخاب شده که برف و باران را به آن راهی نیست و خورشید نیز فقط 2 ساعت در روز (از ساعت 1 الی 3 بعد از ظهر) براین نقش میتابد و در بقیه ساعات روز از نور شدید آفتاب در امان است . ثانیاً کوشیده اند تا جائی به دور از دسترس مردم برای محل حجاری انتخاب کنند .

با اینهمه همانطور که در عکسها مشاهده میشود تا آنجا که دسترس بوده یادگار نویسان کوتاهی نکرده اند و این فقط بخاطر قطعه سنگی است که به مرور زمان بپای حجاری رسیده و پله ای شده برای رسیدن به سکوی حجاری. در اینجا به موضوعی اشاره میکنیم که حائز اهمیت است . میدانیم فتحعلیشاه « باباخان » قبل از رسیدن به سلطنت والی شیراز بوده و مسلماً آثارتخت جمشید و نقش رستم و سایر آثار حجاری فارس را مشاهده کرده و آنطور که ذکر میکنند به مطالعه بسیار علاقمند بوده[2] و بیشتر وقت خود را صرف مطالعه کتابهای تاریخی میکرده و مانند سایر شاهزادگان قاجار طبع شعر هم داشته بدین ترتیب فتحعلیشاه از همان زمان در اندیشه آن بود تا فرصتی بدست آید و نقشهائی از خویش بر صخره ها حجاری سازد .

این اندیشه و خواسته را سرانجام پس از رسیدن به سلطنت بمرحله اجراء درآورد و دستور داد تا در محلهای مختلف تصاویری از او نقش سازند . از آن جمله است در : چشمه علی ، طاق بستان و تنگ واشی . در اجراء این برنامه گاه حجارباشی ها به نقش های پیشین که همگی مربوط بدوران ساسانی بوده است لطمه وارد ساخته اند . بنظر میرسد که حجاری «تنگ واشی» با توجه به انتخاب محل و موقعیت و همچنین صحنه شکار و ذکرالقاب و شرح اوضاع و احوال کشور و حدود قلمرو شاهنشاهی و میزان دارائی شاهی تماماً  الهام از نقش و کتیبه داریوش در بیستون و صحنه های طاق بستان میباشد و بهمین دلیل است که چنین گذرگاهی سخت و بدور از دسترس برای ایجاد چنین صحنه ای انتخاب شده است . دلیل دیگر انتخاب صحنه شکار علاقه شدید پادشاهان  و شاهزادگان قاجار به شکار بوده که بیشتر وقت خود را در این راه صرف مینمودند[3] و از این راه بیکدیگر فخر میفروختند و بر فزونی شکار خود مباهات مینمودند [4].

حجاری تنگ واشی
1- تصویر منظره دره ایکه نقش تنگ واشی بر سینه قسمتی از صخره آن نقش بسته است.

در میان شکارگاهها دره «جلیزجند» و دشت «مزرعه واشی» از اهمیت و  موقعیت خاصی برخوردار است . میدانیم که گذشته از راه هراز مسیر فیروزکوه نیز برای سفر به مازندران مورد استفاده بوده است . زیرا از نظر مسیر سهل تر و مطمئن تر از راه هراز بوده است .

ناصر الدینشاه در سفرنامه خود درباره راه هراز چنین نوشته است: «درشکه نشسته تند براندیم باندک مسافتی راه سنگلاخ شد باسب سوار شدیم تا بالای گردنه راندیم عین الملک، حاجی میرزا یحیی خان، حبیب اله خان همراه بودند صحبت کنان میراندیم کاروانسرای بزرگی از شاه عباس رحمت اله علیه دیده شد بنای محکم و استواری بود بطول مدت خرابی در ارکانش راه یافته انشاءاله تعمیر شود.... آب هرچه ازگردنه سرازیر شود روی بزیادتی میگذارد همین آبست که رودخانه تالار می نامند... خلاصه وارد سرخ رباط شده از تنگه چهل در نیز عبور نمودیم با آنکه یکدر داشت دهات سرخ رباط و فیروزکوه درست نمایان نبود جهت آنکه در بالای کوههای آنجا واقع و از نظرهای آینده و رونده پنهان بود ....»[5]

حجاری تنگ واشی
2- تصویرکلی نقش برجسته تنگ واشی

شرح حجاری تنگ واشی:

این حجاری با همکاری سه هنرمند طراح ، نقاش و حجار انجام شده که نام آنها در کتیبه حاشیه حجاری بنامهای: عبدالله نقاش باشی، معمارباشی و استاد قاسم ولد استاد غلامعلی حجار باشی و سال پایان آن 1233هجری قمری ذکر شده است.

حجاری با ارتفاع یکمتر و نیم از سطح کنار رودخانه قرار دارد و اندازه آن 6×7 متر است در دو طرف حجاری و قسمت بالای آن چهار ردیف حاشیه و در پائین دو ردیف حاشیه در بازوبندهای یکنواخت با خط نستعلیق نه چندان خوب دیده میشود که در آن به شرح احوالات شاه و وقایع زمان سلطنت فتحعلیشاه همراه با اشعار و آیاتی از کلام اله مجید میپردازد . حاشیه ها مانند قابی نقش اصلی را در بر میگیرند ، روی نوشته ها را با رنگ سیاه پوشانده اند که هنوز در بعضی قسمتها مشهود است .

حجاری تنگ واشی
 3- تصویر روشنتری از نقش برجسته تنگ واشی. دراین عکس بخشی از کتیبه قاب دور حجاری دیده میشود .

نقوش عموماً مربوط به شاهزادگان است که به نسبت قرابت و نزدیکی به شاه بزرگ وکوچک نقش شده اند . در کنار هر شخص نام او در یک قاب بازوبندی با خط نستعلیق نقش شده است . در وسط فتحعلیشاه سوار بر اسبی بزرگتر از اسبهای دیگر و با تزئینات بیشتر نقش شده است . شاه با نیزه ای بلند مشغول شکار گوزنی بزرگتر از سایر گوزنها است . هفده سوار که تمامی از شاهزادگان هستند در نقش دیده میشوند. هنرمندان سعی کرده اند که انواع حیوانات را به تناسب نقش در حجاری بیاورند . این حیوانات عبارتند از باز شکاری، مرغابی، کبوتر، سگ تازی و انواع گوزن و آهو و اسبها که در نهایت استادی و مهارت نقش شده است . بطور کلی نقش، شکارگاه وسیعی را نشان میدهد که همه شاهزادگان با نیزه و تفنگ در آن به شکار آهو و بزکوهی و پرندگان پرداخته اند . در پائین نقش شش نفر پیاده حجاری شده که سمتهای نواب و باربر را دارند . در وسط نام فتحعلی شاه با عنوان «السلطان فتحعلیشاه» و در طرف راست و نزدیکترین سوار به شاه، عباس میرزا ولیعهد نقش شده است .

بعد از فتحعلیشاه بزرگترین نقش را عباس میرزا دارد و در کنار او پسر دوم فتحعلیشاه شاهزاده محمد علی میرزا قرار دارد که به دولتشاه ملقب بود و بعد از آن پسر سوم فتحعلیشاه محمد قلی میرزا (ملک آرا) و حسینعلی میرزا (فرمانفرما) و حسنعلی میرزا(شجاع السلطنه) و شاهزاده ولی میرزا و محمد تقی میرزا (حسام السلطنه)، علینقی میرزا (رکن الدوله)[6] و .... و در بالای نقش نام شاهزاده خسرو میرزا و جهانگیر میرزا و نوه فتحعلیشاه میباشد ثبت شده است .

 حجاری تنگ واشی

4-تصویر دوتن از شاهزادگان قاجار در قسمت پائین نقشه

در صحنه شکار، نیزه، تیروکمان و تفنگ و طپانچه همه درکنار هم مورد استفاده قرار گرفته اند و هریک از شاهزادگان در حالت خاصی مشغول شکار است . صورت و ترکیب لباس و تزئینات شاهزادگان غیر از لباس میرزا شبیه به یکدیگر است. حیوانات در نهایت ظرافت و هر کدام در حالتی مخصوص نقش شده اند. تنوع و وجود پرسپکتیو در نقوش، جاذبه خاصی به صحنه حجاری داده بطوریکه توجه بیننده را مدتی طولانی بخود مشغول میدارد.

در تزئینات لباسها دقت خاصی شده بطوریکه حتی تزئینات روی دکمه لباسها نیز نشان داده شده است . اسبها شبیه اسبهای ترکمنی هستند و هنرمند همانقدر که به جزئیات نقوش انسانها توجه کرده به اسبها نیز توجه خاصی داشته و از نشان دادن جزئیات بدن اسبها و تزئینات آنها فروگذار نکرده است . نقش دو فرشته در طرفین کتیبه شبیه نقوش فرشتگانی است که در سایر کتیبه ها و نوشته های دوران قاجار نیز مشاهد میشوند[7] .

متن کتیبه حجاری تنگ واشی:

این پادشاه عادل و باذل ابرکف دریا دل که بصورت مهرتابان است و رشگ ماه کنعان و بمعنی جامع محاسن اخلاق و الرحمن بعد از خاقان شهید آقا محمد خان که شاه شال همایون فال تاریخ ایران [دویست وپنج[8]] بود و برای هر ... در این زمان در مملکت ایران شورش و انقلابی پدید آمد از دور کنت موکب جهان ستان بجانب آذربایجان و خراسان ممالک ایران را ... به تمهید بساط عدل و داد در دفتر حال عباد بتعمیر امصاروبلاد پیشنهاد ضمیر معدلت نهادش بودی بهریک قریه که موکب مصباح همایون را بدان گذار آمدی از خزانه سپهر ترسیم چندان زر و سیم باهالی آنجا مکرمت شدی که هر مفلسی مالک نعمای بی حساب گردیدی از .... و نقد و غله مساوی یکصد و پنجاه هزارتومان در وجه علماء و سادات همه ساله برقرار است هر یکسال از باج مملکت تخفیف مقرر است علی سبیل الاستمرار در ایام عاشورا بمصارف تعزیه جناب سیدالشهداء علیه السلام مبالغی خطیر از خزانه عامره بهمه بلاد ایران عنایت میگردد و اشعات اعلاء از مساجد و مدارس و دارلشفاء و خانات و تعمیر و تذهیب روضات عرش درجات و غیره هم زیاده از آن است که بشمار آید از این نیکو بندگیهای قادر بی همتا بر او ختم نعمت و مکرمت فرموده در اول جلوس میمنت نشان الی حال که سال بیست و سیم خلافت بی زوال است.

حجاری تنگ واشی

5-تصویر بخش میانی نقش برجسته تنگ واشی، در مرکز نقش فتحعلیشاه قاجار در حال شکار گوزن با نیزه نموده شده است.

 پنجاه نفر از شاهزادگان با فروشان و دویست نفراز احاد و نوادگان که شبستان خسروی را هریک فروزان شمعی و ده کرور نقود سیم و زر و بیست کرور از اقسام جواهر و لعالی و در ... از عمان تا اقصای ملک خراسان وبعضی یک ... دیگر از کنار دریا باب ابواب است سیستان و بلوچستان و دریای رفیع و اندر... خورشید و بازو تاج گوهر نگار و بر سرنیرهای مکمل بجواهر آبدار و تاج چوش گذار و خفتان و نگردیده بلکه دیده گردون نظیر آنها ندیده و اسلحه حرب و پیکار و... آبدار که تا کنون بهره هیچ سلطان خنجر و خود و مغفرآلات و ادوات دیگر و یکصد و پنجاه هزار لشگر برای آن خسرو یگانه و آماده ... و دیگر تجملات سلطانی از این قیاس توان نمود در حقیقت ملک الملوک جهان آشیانه ... ساربان بملک زادگان هندوستان و بلوچستان بارگاه الماس و پول ... کام ... شده و روسا و شاه و امیران که دویست هزار تومان بدربار معدلت انبار ارسال مینماید و همیشه ... و ایلچیان از سلاطین ممالک روم و روس و فرنگستان با تحف و هدایا به بارگاه آمدندی و از تفقد و انفاقات شادمان گشتندی با این همه شوکت و جلال و اسباب و اموال و دینار و زر درنظرش نمودی نیست بلکه کل عالم را در ورای حقانیت اثرش ... درویش را که از لوازم مکنت است احوال چنان پادشاهی بزرگ عبرت گیرند و بدانند که دنیا محل عبرت و سرای عشرت و سرور از دور دریا نماید ولی سراب است گوئی خود چنین مکان است ... لطیفه و معانی نفیسه برحسب امر قضاترسیم و تحریر یافت فی شهر رجب سنه 1233 غلام ... درگاه جهانیان پناه زین العابدین حجاری و نقاری نادرالعصر استاد قاسم والد استاد غلامعلی حجارباشی بسمت ... پذیرفت 1233 بسرکاری علیجاه عبدالله خان حاکم محال فیروزکوه و طراحی آقا عبداله نقاش باشی و معمار باشی .*

*متن کتیبه در محل و سپس از روی عکسهای مربوط به اثر خوانده شده و محلهای نقطه چین شده واژه هائی است که خواندن آنها بعلت صدمه دیدن متن کتیبه میسر نگردید. با اینحال میتوان امید داشت که با عکسبرداری دقیق تمامی کتیبه و حاشیه ها را با دقت لازم خواند و استخراج کرد.از همه محققانی که با این اثر آشنائی دارند یا در آینده با آن آشنا خواهند شد تقاضا دارد نا هرگونه اشتباهی را که در خواندن این کتیبه مشاهده میکنند برای اصلاح و چاپ مجدد آن تذکر دهند(مجله).

پی نوشت :

2- سفرنامه گاسپار دروویل- ترجمه جواد محی:انتشار گوتنبرگ:تهران1348 چاپ دوم صفحه 160
3-4- سفرنامه مازندران سال 1282 بقلم ناصرالدینشاه قاجار از شماره سیزده تا چهل روزنامه ایران
5- سفرنامه مازندران بقلم ناصرالدین شاه شماره 18 روزنامه ایران
6- ناسخ التواریخ دوره کامل تاریخ قاجاریه میرزا محمد تقی لسان الملک سپهر، امیرکبیر تهران1337 صفحه 316و317.
7- عکس کلیشه آرم مخصوص روزنامه مرآت السفر سال 1288
8- مفهوم تاریخ دویست و پنج در این نوشته چنانکه باید روشن نیست .

 

بررسی و نوشته:مهدی میردانش
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی



نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید