تاریخ آخرین ویرایش : چهار شنبه،22-1-1397
تعداد بازدید :137

حفاظت از زیستگاه مرجان‌های دریایی

به گفته کارشناسان، کشورمان دریک منطقه سوق‌الجیشی و حساس قرارگرفته است که یک پهنه دریایی استراتژیک به نام دریای خزر در شمال کشور و ۲ پهنه استراتژیک دیگر به نام های دریای عمان و خلیج فارس، خشکی ایران را از طریق پهنه‌های آبی، از دو طرف به کشورهای همسایه متصل می‌کند.‏
خلیج فارس و دریای عمان، به دلیل قراگرفتن در عرض جغرافیایی و وجود زیستگاه‌ها و تنوع زیستی، رفت وآمد شناورها، خروج مواد نفتی و این که بیش از ۳۰ درصد نفت کل کره زمین از تنگه هرمز خارج می‌شود و به دیگر نقاط جهان انتقال می‌یابد و همچنین جابجایی کالاهای صنعتی موجب شده است که آن‌ها را یک منطقه بسیار ویژه و حساس قلمداد کنند. در اسناد سازمان بین‌المللی دریانوردی(‎IMO)، خلیج فارس به عنوان یک منطقه حساس دریایی مطرح شده است و دریای عمان هم ویژگی های خاص خود را دارد که هرکدام فرصت هایی را ازجنبه‌های اقتصادی و اجتماعی برای کشورمان فراهم می‌کند. ضمن آن که دریای خزر به عنوان دریایی بسته، برخی از شرایط شوری آب، دما و تنوع زیستی را دارد.
زیستگاه آب سنگ‌های مرجانی
صخره‌های مرجانی از قدیمی‌ترین و غنی‌ترین اجتماع موجودات زنده بر روی کره زمین‌اند. بیشتر این صخره‌ها بین ۵ تا ۱۰هزار سال عمر دارند و بسیاری از آنها صخره‌های آبی روی هم انباشته‌ شده‌ای هستند که میلیون‌ها سال قدمت دارند و مرجان‌هایی که صخره‌های آن‌ها را تشکیل می‌دهند، در شرایط خاصی پرورش می‌یابند و در آب‌های گرم، شور و تمیز زندگی می‌کنند. رشته صخره‌های عظیم آبی در طول سال با دمای بیش از ۲۱ درجه سانتیگراد، گرم باقی می‌مانند. بسیاری از این آب سنگ‌های مرجانی به شکل لایه لایه روی هم انباشته می‌شوند و در نتیجه قدمت لایه‌هایی که درسطح زیرین قرار می‌گیرند، ممکن است به میلیون‌ها سال برسد. مرجان ها
همچنین فقط در آب های کم‌عمقی که نور خورشید بتواند به آنها برسد، زندگی می‌کنند. عمق نور خورشید در آب دریاها و اقیانوس‌ها ده‌ها متر است و در مواردی ازجمله جزایر اقیانوسی مثل جزایر ‌هاوایی یا اقیانوس آرام، حداکثر عمق زیست آب سنگ‌های مرجانی تا ۱۰۰ متر هم می‌تواند باشد.
آب سنگ‌های مرجانی ۲ گونه است؛ آب سنگ های سخت معمولاً در اعماق ۱۵ تا ۲۰ متری و آب سنگ‌های مرجانی نرم تا عمق ۷۰ متری آب‌های خلیج فارس دیده می‌شوند. خلیج فارس و دریای عمان ۲ زیستگاه بسیار مهم و پراهمیتی است که بسیاری از تولیدات دریاها را شامل می‌شود.آب سنگ‌های مرجانی جز دومین بیوم(زیستگاه) پرتولید دریایی بعد از جنگل‌های حاره‌ای است که هزاران گونه‌های آبزی را درخودش جای داده است و به عنوان پناهگاه و نوزادگاه این گونه‌ها به شمار می‌آید و نیز بسیاری از کارکردهای ارزشمند از قبیل جلوگیری از فرسایش جزایر و بالابردن شفافیت آب دریا را برعهده دارد.
سازمان حفاظت محیط‌زیست برای حفاظت از آب سنگ‌های مرجانی به دنبال تدوین برنامه‌ای است تا با همکاری بسیاری از وزارتخانه‌ها ودستگاه‌ها، بتواند خطر عواملی که زیستگاه آب سنگ‌های مرجانی را تهدید می‌کند، مرتفع سازد و برنامه احیای زیستگاه‌ها انجام شود. در حال حاضر بسیاری از آب سنگ‌های مرجانی در معرض خطر انقراض دارند و تا زمانی که تهدید علیه آن‌ها برطرف نشود، روز به روز شاهد کاهش و نابودی زیستگاه آب سنگ‌های مرجانی خواهیم بود.
تنوع گونه‌های مرجان‌های دریایی
تورج فتحی - کارشناس محیط‌زیست سازمان حفاظت محیط زیست درباره اهمیت و تنوع گونه‌های مرجان های دریایی می‌گوید: بیشترین پیدایش آب سنگ‌های مرجانی در استرالیا، جزایر اقیانوسی و جزایر نواحی استوایی است. تاکنون بیش از ۴۰۰ گونه
آب سنگ‌های مرجانی درجهان شناخته شده است که محیط‌زیست پیرامونی آنها بیش از یک هزارو ۵۰۰ گونه انواع ماهیان و ۴هزارگونه انواع نرم‌تنان (صدف‌های غول پیکر خوراکی، اسفنج‌های دریایی، شقایق‌های دریایی، خرچنگ‌ها وکرم‌ها) و همچنین کف زیانان (ستاره دریایی، انواع صدف‌ها و دوکفه‌ای‌ها) تشکیل شده است.
وی ادامه می‌دهد: براساس پیش بینی های انجام شده علمی، تا پایان قرن حاضر به دلیل افزایش دمای کره زمین تغییرات محسوسی درآب‌های خلیج فارس و دریای عمان ایجاد خواهد شد و چنانچه گرمایش جهانی اتفاق بیفتد، آب سنگ های مرجانی نیز تحت تأثیر قابل توجه آن قرار خواهند گرفت و زمینه را برای تخریب مرجان‌های دریایی فراهم خواهدکرد.
وی می‌افزاید: مرجان‌های دریایی از نظر اکوسیستمی به شرایط متعارفی ازجمله شوری و دمای آب، اکسیژن کافی و مواد مغذی برای زیست خود نیاز دارند و در صورتی که هرکدام ازشرایط یاد شده تحت تاثیر عوامل طبیعی و غیر طبیعی قرارگیرند، موجب ناپایداری حیات مرجان‌ها می‌شود و در نهایت آنها را در معرض نابودی قرار می‌‌دهد.
پایش اکولوژیکی مرجان‌های دریایی
به گفته تورج فتحی؛ چنانچه پایش زیست محیطی مرجان‌های دریایی خلیج فارس و دریای عمان را جدی نگیریم، عوامل انسانی مانند تخلیه فاضلاب‌ها، آلودگی‌های نفتی و سرازیر شدن آب‌های آلوده رودخانه‌هایی مانند اروند‌رود، می‌تواند محیط زیست مرجان‌ها را به خطر اندازد و زمینه‌های از میان رفتن آنها را فراهم کند.
این کارشناس محیط زیست ادامه می‌دهد: متأسفانه تخلیه مقادیر زیادی فاضلاب‌های شهری و روستایی بندر عباس و پساب‌های صنعتی از جمله منطقه ویژه اقتصادی عسلویه، نشت و انتشار مواد نفتی از نتفکش ها که رفت وآمد آنها درخلیج فارس بسیار بالا است، از عوامل مهم ایجاد شرایط ناپایدار در محیط زیست خلیج فارس شده است.
زیستگاه آب سنگ‌های مرجانی
داوود میرشکار - مدیر کل دفتر زیست بوم‌های دریایی سازمان حفاظت محیط‌زیست، به زیستگاه‌های آب سنگ‌های مرجانی اشاره می‌کند و می‌گوید: جزایر ایرانی با آب سنگ‌های مرجانی محاصره شده است، آب سنگ‌های حاشیه‌ای ساختار اصلی خطوط ساحلی جنوب کشورمان مانند بخش «نایبند» دراستان بوشهر را تشکیل می‌دهد، زیستگاه آب سنگ های مرجانی بیشتر در جزایر خلیج فارس مثل خارک، فارکو، فارو، کیش، هندورابی، لارک، هنگام، هرمز و قشم دیده می‌شود و در برخی از نقاط دریای عمان مثل خلیج چابهار هم آب سنگ‌های مرجانی وجود داردکه به عنوان پناهگاهی برای بسیاری از گونه‌های جانوری محسوب می‌شود، زیرا بسیاری از ماهیانی که ارزش اقتصادی دارند، مرحله نوزادگاهی خود را در این زیستگاه می‌گذرانند.
وی به ارزش های زیست محیطی آب سنگ‌های مرجانی اشاره می‌کند و می‌گوید: چنانچه از شرایط زیستی مرجان‌های دریایی به خوبی حفاظت شود، می‌توان امیدوار بود که علاوه بر پایداری شرایط زیست مرجان‌ها، از تنوع زیستی پیرامونی مرجان‌ها هم به نحو مقتضی بهره‌برداری به عمل آید، با اجرای برنامه‌های حفاظت از ساحل ازقبیل جلوگیری از ایجاد آلودگی‌ها، کنترل و مهار آلودگی‌های وارده به دریا و نیز حفاظت فیزیکی ازسواحل و دریاها، می‌توان زمینه‌های مساعدی را برای ایجاد معیشت و اقتصاد پایدار دریک منطقه به‌وجود آورد.‏
میرشکار درباره تهدیدات آب سنگ‌های مرجانی یادآور می‌شود: آب سنگ‌های مرجانی درکل دنیا به دلیل تهدیدات تغییر اقلیمی و اسیدی شدن اقیانوس‌ها، در حال از میان رفتن است و خلیج فارس با تجربه کردن درجه حرارت بالا و وجود آلاینده‌های زیاد، مقاوم‌ترین مرجانی‌های دریایی را در خود جای داده است که ما با استفاده از این ظرفیت می‌توانیم به حفظ ذخائر ژنتیکی بپردازیم و در جاهایی که نیاز به احیای مرجان‌ها داریم، نسبت به آن اقدام کنیم.
وی ادامه می‌دهد: باتوجه به این که شرایط جغرافیایی خلیج فارس بسیار حساس است، شرایط نیمه بسته‌ای دارد و گردش آبی که از سمت دریای عمان به خلیج فارس وارد می‌شود، حدود ۷ سال طول می‌کشد تا دوباره از سمت تنگه هرمز خارج شود و خود این روند باعث شده است که یک سری عوامل فیزیکی و شیمیایی درآب شکل بگیرد. بالا بودن درجه حرارت آب‌های خلیج فارس و دریای عمان نسبت به دیگر آب‌ها‌ و با توجه به شرایط بسته بودن خلیج فارس موجب می شود هرآلاینده‌ یا موادی که وارد این آب می‌شود، با کُندی بسیار از این منطقه بیرون برود که در این میان معمولاً آسیب‌های جدی را زیستگاه‌ها می‌بینند، زیرا که زیستگاه‌ها ثابت هستند.
میرشکار دربخش دیگری از صحبت های خود می‌افزاید: آلودگی‌های نفتی، پساب های خانگی و صنعتی، زهاب‌های کشاورزی و صید و صیادی‌های غیرمسئولانه و غیرمجاز، تور‌اندازی و لنگراندازی، ساخت و ساز‌های ساحلی و استحصال زمین از دریا، همگی دست به دست هم داده‌اند تا شرایط و عرصه را برای محیط زیست و زیستگاه‌هایی که گونه‌های آب سنگ‌های مرجانی و هزاران گونه دیگر در آن زیست می‌کنند، محدود سازند.‏
پدیده سفیدشدگی آب سنگ‌های مرجانی
داود میرشکار به پدیده «سفیدشدگی» آب سنگ‌های مرجانی اشاره می‌کند و می‌گوید: مواردی که باعث سفیدشدگی آب سنگ‌های مرجانی می‌شود، شامل حرارت بالای آب، تغییرات شوری آب و نفوذ اشعه خورشید در آب است.
مدیرکل دفتر زیست‌بوم‌های دریایی سازمان حفاظت محیط‌زیست می‌افزاید: اغلب آب سنگ‌های مرجانی انرژی و مواد غذایی خود را به کمک فتوسنتز جلبک‌های تک‌سلولی همزیست با محیط به‌دست می‌آورند، این جلبک‌ها در داخل بافت آب سنگ‌های مرجانی زندگی می‌کنند و «زوگزانتله» نامیده می‌شوند.
به گفته وی؛ زمانی که آب سنگ‌های مرجانی دچار استرس‌های ناشی از فرآیندهای شیمیایی و فیزیکی آب می‌شوند، تعادلی که ارتباط همزیستی جلبک «زوگزانتله» و مرجان را برقرار می‌کند، به خطر می‌افتد و جلبک «زوگزانتله» از آب سنگ مرجانی جدا می‌شود و به آب برمی‌گردد و «سفیدشدگی» آب سنگ‌های مرجانی را به همراه می‌آورد.‏
میرشکار همچنین درباره «اسیدی شدن» آب دریاها و اقیانوس‌ها اظهار می‌دارد: «اسیدی شدن» اقیانوس‌ها یک فرآیند شیمیایی است، وقتی تولید گازکربنیک با گرم شدن هوا و یا با آتش‌سوزی جنگل‌ها افزایش می‌یابد، از طریق جو وارد آب می‌شود و طی یک فرآیند شیمیایی گاز کربنیک آب اقیانوس‌ها را تبدیل به «اسیدی شدن» می‌کند، «اسیدی شدن» آب هم به تخریب پوسته‌های کربنات کلسیمی زیستی می‌انجامد که در بسیاری از فیتوپلانکتون‌ها (گیاهان ریز دریایی)، صدف‌ها و دوکفه‌ای‌ها وجود دارد.
کشند سرخ و پدیده فراجوشی
مدیرکل دفتر زیست بوم‌های دریایی سازمان حفاظت محیط‌زیست با بیان این که در تمامی آب‌های کره زمین با گرم شدن هوا و مرگ و میر آبزیان در نوار ساحلی، پدیده «کشند سرخ» اتفاق می‌افتد، می‌گوید: ازجمله عواملی که باعث شکوفا شدن «کشند سرخ» می‌شود، ورود پساب‌های صنعتی و شهری به دریاها و اقیانوس‌ها است که مشکلات بسیاری را برای اکوسیستم‌های دریایی ایجاد می‌کند، زیرا که به عنوان منبع غذایی برای فیتوپلانکتون‌ها مطرح می‌شود. این فیتو پلانکتون‌ها با دسترسی به مواد غذایی غنی، نور خورشید و اکسیژن کافی، رشد انفجاری می‌کنند و منجربه پدیدار شدن «کشند سرخ» می‌شوند. وی ادامه می‌دهد: وقتی «کشند سرخ» پدیدار شد، مانع رسیدن نور خورشید به آب سنگ‌های مرجانی می‌شود، و در طول روز، نور خورشید را جذب و به گازکربنیک تبدیل می‌کند. «کشند سرخ» اکسیژن محدوده خود را سریع مصرف می‌کند و موجب مرگ گونه‌های آبزی آن محدوده می‌شود. «کشند سرخ» همزمان با شکوفا شدن جلبک‌ها پدیدار می‌شود، که سم بسیار مهلکی دارند و بعضی از آن‌ها در آبزیان تجمع می‌کنند و بیماری‌هایی را به انسان انتقال می‌دهند.
میرشکار با اشاره به اینکه «فراجوشی» یک پدیده طبیعی است که باعث شکل گرفتن «کشند سرخ» می‌شود، می‌گوید: مواد مغذی که به دریا وارد می‌شود ۲ منبع دارد؛ یکی خشکی و دیگری بستر دریا. مواد مغذی با جریانات آبی که در اعماق دریا ته‌نشین شده است، از کف به سطح آب می‌آید که اصطلاحاً «فراجوشی» نامیده می‌شود. با تابیدن نور خورشید همچنین مواد مغذی برای فیتوپلانکتون‌ها مهیا می‌شود که شکل‌گیری «کشند سرخ» را به دنبال دارد.‏وی همچنین درباره نقش ریزگردها در شکل‌گیری «کشند سرخ» می‌گوید: ریزگردها هم می توانند به افزایش فیتوپلانکتون ها
کمک کنند، ریزگردها که به عنوان منشا هوایی محسوب می‌شوند، مواد مغذی مثل آهن را به سطح دریاها وارد می‌سازند و فیتوپلانکتون‌ها هم با تغذیه آهن، رشد انفجاری می کنند و به این ترتیب «کشند سرخ» پدیدار می‌شود.
تنوع زیستی دریای خزر
مدیرکل دفتر زیست بوم‌های دریایی سازمان حفاظت محیط زیست درباره تنوع زیستی جانوری دریای خزر می گوید: حدود ۳۰۰ گونه جانوری در دریای خزر وجود دارند که بیش از ۱۰۰ گونه آن‌ها ماهیان بومی دریای خزر و ۶ گونه و
زیر گونه هم از ماهیان خاویاری است که منبع اقتصادی با ارزشی محسوب می‌شوند و از گونه‌های با ارزش زیستی به شمار می‌آیند.
وی ازگونه‌های مهم دریای خزر، به فک خزری، ماهیان غضروفی، ماهیان استخوانی، پرندگان آبزی وکنارآبزی که عمده تنوع زیستی دریای خزر است، اشاره می‌کند و می‌گوید: فک خزری، تنها پستاندار دریای خزر است که در آب‌های این دریا زندگی می‌کند. معاونت محیط‌زیست دریایی سازمان حفاظت محیط‌زیست در مورد حمایت از فک‌های خزری با همکاری سازمان‌های مردم‌نهاد، اقدام‌های خوبی را انجام داده است. این اقدام‌ها فقط به سواحل کشور معطوف نیست و درحال حاضردر اغلب فعالیت‌های منطقه‌ای گسترش داده شده است.
میرشکار به سرشماری فک‌های خزری اشاره می‌کند و می‌گوید: فک‌های خزری جزء گونه‌های در معرض انقراض است که تعدادشان در سرشماری سال ۲۰۰۸ میلادی، حدود ۱۰۰ هزار قطعه تخمین زده شده است و حفظ نسل آن‌‌ها به همکاری‌های حداکثری تمامی کشورهایی که در مجاورت دریای خزر قرار دارند، نیاز دارد. فک خزری برای زاد و ولد معمولاًبه شمال دریای خزر که بسیار سرد است، و برای گذراندن دیگر اوقات زندگی به جنوب این دریا که سمت سواحل ایران است، وارد می‌شود.
خلیج فارس، میزبان نهنگ قاتل!
داوود میرشکار با اشاره به این که «نهنگ قاتل» خطری برای انسان ندارد و برای تغذیه به آب‌های ایران می‌آید، می‌گوید: دلفین‌ها، نهنگ‌ها و لاک‌پشته‌ها از گونه‌های مهم پستانداران با اهمیت خلیج فارس و دریای عمان محسوب می‌شوند.‏
وی درباره دلیل نامگذاری این جانور به «نهنگ قاتل» می‌گوید: از آنجا که دایره غذایی «نهنگ قاتل» متنوع است و علاوه بر ماهی از گونه‌های دیگر مانند فک و شیر دریایی نیز تغذیه می‌کند، به «نهنگ قاتل» مشهور شده است. «نهنگ قاتل» از خانواده دلفین‌ها است و به دلیل هوش سرشاری که دارد، می‌تواند با انسان ارتباط برقرار کند.
مرزهای آبی ایران
مدیرکل دفتر زیست بوم‌های دریایی سازمان حفاظت محیط زیست در ادامه سخنانش به تهدیدات مرزهای آبی ایران در حوزه محیط زیست دریایی اشاره می‌کند و می‌گوید: مباحثی از قبیل قاچاق سوخت، ورودگونه‌های غیربومی به آب های
داخلی، ورود آلاینده‌ها به آب‌ها به دلیل تصادف شناورها یا خطوط انتقال نفت و گاز، بهره‌برداری بیش از حد از منابع زیستی و غیر زیستی، فعالیت بیش ازحد آب‌شیرین‌کن‌ها درجنوب خلیج فارس، ساخت و سازهای ساحلی، ساخت جزایر مصنوعی و استحصال زمین از دریا از جمله تهدیدات مرزهای آبی ایران است و اگر قرار است توسعه‌ای اتفاق بیفتد، باید احیای زیستگاه‌ها در دستور کارقرارگیرد و سعی شود به حرکت‌های جهانی درخصوص حفاظت از محیط زیست، مانند کاهش گرمای زمین و کاهش تولید گازهای گلخانه‌ای حاصل از سوخت‌های فسیلی کمک کنیم تا محیط زیست کشورمان کمتر آسیب ببیند و ظرفیت‌های زیستی ایران، افزایش یابد.
ناهید حاجیلو

 

موضوعات مرتبط : محیط زیست    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید