Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :4173

خانه های شیکیلی (مقالات گذشته –بهار 1385)

در جای جای جلگه های گیلان که ویژگی های آب و هوایی آن موجب بروز نوعی خاص از معماری با عنوان کلی معماری برون گرا شده است، با صرف نظر از تضادها و پیچیدگی های تکنیکی ساخت و تنوع در بهره برداری از مصالح بومی و قابل دسترس، شاهد تشابهاتی در شمای کلی اینگونه از معماری هستیم، عمده موارد تشابه در این بناها عبارتند از:

  1. وجود ایوان و تلار در یک تا چهار جداره بنا که از مهم ترین فضاهای زیستی است
  2. قرارگیری فضایی محدود و محصور در قلب بنا و احاطه شده توسط تلار و ایوان ها برای اوقات زمستان
  3. ارتفاع گرفتن قسمت های مسکونی از سطح زمین
  4. بام های چهار شیبه و شیب تند بام ها
  5. چند لایه ای بودن نماهای اصلی و فضاهایی با حداکثر تخلخل در خارجی ترین سطح
  6. قرارگیری راحت و بدون واسطه پله های سبک چوبی که ارتباط محوله و مسکن را تامین می نمایند
  7. استفاده فراوان از مصالح گیاهی و چوب بدون روکش و آمود
  8. ارتباط تنگاتنگ درون و برون بنا و حتی محوطه مسکونی
  9. ظاهر ساده و همشکل مساکن هر منطقه و پرهیز از تجمل گرایی و تزیینات فراوان

در نقاط مختلف جلگه های این منطقه به دلیل تفاوت در میزان بارش، رطوبت نسبی هوا و بادهای محلی، شاهد گونه های مختلفی از مساکن هستیم، با پی هایی از انواع پاکونه، سکتی (سکت چاه) و شیکیلی و دیوارهایی از انواع زگالی زگمه ای (دارورجین) خشتی و آجاری. در جلگه مرکزی گیلان که وسعت قابل توجهی نیز دارد، از شهرستان آستانه اشرفیه تا شهرستان لنگرود، گونه ای ویژه از معماری مسکونی به چشم می خورد که در این مقاله ساختار آن مورد بررسی قرار می گیرد.

خانه شیکیلی:

در نگاه کلی مساکن شیکیلی با سقف هایی پوشیده از الیاف گیاهی با شیبی در حدود 200 درصد، روی اتاق های تک لایه ای که توسط ایوان های عریض سرتاسری محصور شده است، خودنمایی می کند. اما این ایوان ها و تلار تابستانی، لایه شفافی در دورتادور بنا ایجاد کرده است که خود روی پی های به ظاهر لغزانی در ارتفاعی بالای سطح زمین احداث شده است. ارتباط طبقات و زمین توسط پله های چوبی یکطرفه ای است که در نمای اصلی جلوه گر انعطاف مسکن همساز با طبیعت بوده و بنا را هر چه سبک تر می نماید. به عبارتی دیگر بنا در لایه های متخلخل سطح و ارتفاعی همانند گیاهان روییده از زمین همگونی خود را با محیط پیرامون ابراز می کند. تمام این خصوصیات عجیب ظاهری مغایر با تصور بسیاری از نظاره گران، گونه ای از مسکن روستایی گیلان ست به نام خانه های «شیکیلی».

خانه شیکیلی حوالی لاهیجان

پاکه کوبی

برای احداث ساختمان شیکیلی مانند هر بنایی وجود بستری مناسب و محکم مورد نیاز است. از آنجا که جلگه گیلان حاصل انباشته شدن رسوبات آبرفتی است، به جهت دستیابی به این امر یعنی تحکیم بستر، پاکه کوبی صورت می پذیرد. بدین ترتیب که ابتدا زمین موردنظر را تا عمق 5/1 متر خاکبرداری می کنند و داخل آن را با زغال، خاکستر چوب، و شن رودخانه به صورت لایه لایه روی هم می ریزند. سپس با استفاده از پتک چوبی پاکه را می کوبند. کوبیدن «پاکه» به منظور افزایش تراکم و محکم تر شدن بستر ساختمان است به گونه ای که با هر بار کوبیدن بطور قابل ملاحظهای ارتفاع مخلوط یاد شده کاهش می یابد. افزودن لایه ها و کوبیدن همچنان تا ارتفاع 20 سانتیمتر بالاتر از سطح زمین ادامه می یابد. بدینوسیله آب های سطحی مخصوصا باران روی سطح پاکه جاری نشده و آن را تخریب نمی سازد.
پاکه کوبی با به کارگیری سنگ لاشه نیز صورت می گیرد، بدین ترتیب که سنگ لاشه را توسط احشام تا محل احداث بنا حمل کرده و با استفاده از آن به جای مخلوط رود خانه ای بستری محکم تر و با عمق کمتر می ساختند. چنانکه برای پاکه کوبی با سنگ لاشه حفر زمین تا عمق 1 متر کافی می بود. پس از آنکه پاکه تا ارتفاع مورد نظر از سطح زمین ساخته شد، روی آن را با مخلوط خاک رس و «فل» اندود می کنند. هم اکنون بستر مناسب جهت احداث پی آماده است. پاکه امکان توزیع همگن بارهای قائم ساختمان را به زمین مهیا می سازد. شایان ذکر است که در این منطقه زمین متشکل از خاک رس حساس و تراز آب های زیرزمینی بالاست. ابعاد پاکه همان ابعاد بنای مسکونی است (تصویر شماره 2).

خانه شیکیلی - احداث پاکه برای ساخت پی

پی شیکیلی:

برای ساخت خانه ای با دو اتاق در هر طبقه، روی پاکه 10 عدد پی شیکیلی در دو ردیف 5 تایی به شرح زیر احداث می شود (تصویر شماره 3).


  بنایی با پی شیکیلی در رودبنه

ابتدا روی پاکه 4 الی 6 عدد گردبینه درخت توت به قطر تقریبی 35 سانتیمتر و طول حدود 1 متر در محور طولی ساختمان قرار می دهند که به آن «ریت» می گویند. چوب درخت توت از نظر مقاومت در برابر رطوبت مناسب بوده به همین دلیل در تحتانی ترین لایه پی کاربرد مطلوبی دارد. اما لایه های بعدی حسب امکانات ساخت، معمولا از چوب هایی است که تحمل فشار در جهت عمود بر الیاف های طولی آن بیشتر باشد. بر روی ریت و عمود بر آن سه عدد گردبینه یا چهار تراش با قطر تقریبی 25 سانتی متر به نام «زی» قرار داده که طول آن در حدود 180 سانتیمتر است. روی این لایه از پی و در جهت عمود بر آن یعنی در راستای ریت دو عدد چوب چهارتراش یا گردبینه با قطر زیادتر یعنی 30 الی 35 سانتی متر و با طولی کمتر از ریت، به طول تقریبی 90 سانتیمتر، بنام «کتل» قرار می دهند. آخرین قسمت ساخت پی، «فک» نام دارد که عبارتست از یک عدد چوب تنومند درخت سمد با مقطع ذوزنقه که قاعده پایین آن در حدود 40 سانتی متر و قاعده کوچک آن 20 سانتی متر بوده و طولی در حدود 170 سانتی متر دارد و بار تیرهای اصلی ساختمان مستقیماً روی آنها وارد می شود (تصویر شماره 4). جهت ساخت بنای تک اتاق در هر طبقه، 6 پی شیکیلی در دو ردیف کافی می باشد.

خانه شیکیلی - اجزاء پی
همانگونه که مشاهده می شود هر کدام از این پی ها که از نوع پی های نقطه ای هستند با شکل ذوزنقه ای خود بار ساختمان را در سطحی وسیع تر به بستر تحکیم یافته، منتقل می نمایند (تصویر شماره 5).شایان ذکر است در این نوع از ساخت پی، هیچ گونه اتصالی مابین اجزای تشکیل دهنده، وجود ندارد و تنها نیروی فشاری بار ساختمان و شکل هرم ناقص پی ها، موجبات ایستایی ساختمان را مهیا می سازند. جالب تر آنکه بهنگام وارد آمدن نیروهای جانبی مخرب مانند زلزله، امکان حرکت اندک اجزاء ساختمان، سبب پایداری کل بنا بوده و اتصالات صلب و خشک در این نوع ساختمان وجود ندارد. چنانکه عامل تخریب بسیاری از بناهای امروزی گسستن اتصالات صلب در نقاط حساس تحمل بار می باشد. همچنین این حرکات جزئی اجزاء پی، وجود عنصری برای توزیع افقی نیرو، مانند شناژ پی های نقطه ای را، منتفی می سازد.

خانه شیکیلی - اجزاء پی شیکیلی : ریت، زی، کتل و فک
طبقه اول:

با شرح فوق 10 عدد پی، کار انتقال نیروی فشاری بارهای ساختمان به زمین را بر عهده دارند که این تعداد در بناهای کوچک تر به 6 عدد می رسد. اما عناصری که نیروهای یاد شده را به پی شیکیلی منتقل می سازد «بنه دار» و «کمرکش» نام دارند.
بنه دار عبارتست از چوب درختان کهنسال «له» که طولی معادل طول ساختمان (در حدود 12 متر برای بنای دو اتاقه) داشته و در دو سر پی ها قرار می گیرند. بدین ترتیب جمعاً چهار تیر اصلی بار ساختمان را تحمل می نمایند (تصویر شماره6). این تیرهای سرتاسری که در راستای محور طولی بنا قرار دارند از حساسیتی ویژه برخوردارند، چنانکه امکان حرکت هایی جزیی اجزاء سازه ای، در این راستا و توسط بنه دار اضمحلال قدرت مخرب زلزله گشته و بناهای شیکیلی در برابر این نیروها ایستا بوده اند.
در روی بنه دار و عمود بر آن کمرکش ها قرار دارند. کمر کش نیز از گردبینه درخت له (سمد) است که در حدود 8 متر معادل عرض ساختمان درازا دارد. وظیفه اصلی کمرکش ها انتقال بارهای زنده و وزن مصالح ساختمان به بنه دار و در نتیجه به پی ها است. بنابراین با توجه به شکل تقارن نسبی بنا، توزیع کمرکش ها بر روی بنه دار، همگن است. پس از این مرحله ساخت دیوارها شروع می گردد.

خانه شیکیلی - قرارگیری فک، بنه دار، کمرکش و زگال طبقه اول
سیستم سازه ای دیوار بنای شیکیلی، «زگمه»است. ساخت دیوار زگمه ای مطابق تصویر شماره 7 بدین شرح است که دو عدد گردبینه با قطری در حدود 20 سانتیمتر و طولی در حدود 4 متر در فاصله 3 الی 5/3 متری قرار داده و دو عدد گردبینه دیگر را نیز عمود بر آنها در همین فاصله قرار می دهند طوریکه در نقاط تلاقی، گردبینه ها در حدود 20 سانتیمتر روی هم قرار گیرند. این امر به منظور استقرار بهتر چوب های زگمه دیوارهای مجانب است که بدون هیچ اتصالی روی هم واقع می شوند. پس از آن، لایه دیگر و لایه های بعد را روی آنها یک در میان قرار می دهند. به منظور جلوگیری از لغزیدن گردبینه ها، در  نقاط تلاقی کمی گودی به شکل کام و زبانه ایجاد می کنند. فاصله خالی بین هر دو تیر افقی دیوار (زگمه) که ناشی از اندازه قطر گردبینه های دیوار جانبی است را با ملات کاهگل پر می کنند. این ملات خود لایه ای است که موجب حفاظت چوب ها از حملات موریانه و قارچ ها می شود. لذا حفظ و ترمیم ملات پوشاننده دیوار و دفع رطوبت از آن حائز اهمیت است. به علاوه ملات موجبات اتصال نسبی اجزای چوبی دیوارها را فراهم می کند. همچنین قطر گردبینه ها و ضخامت ملات کاهگل طبقه پایین معمولا کمی بیشتر از طبقه بالا است تا هم مرکز ثقل ساختمان به زمین نزدیک تر شود و هم ضخامت مناسب لایه کاهگل با ظرفیت حرارتی ویژه خود موجب تعدیل هوای سرد خارج برای فضای داخلی گردد. لازم به ذکر است که عموما فضای اصلی زیست در تابستان، طبقه بالا و در زمستان طبقه پایین است و اجاق های سنتی گلی در گوشه اتاق های این طبقه کار گذاشته می شوند.

خانه شیکیلی - دیوار زگمه ای
جهت ساخت در و پنجره که معمولا در وسط دیوار احداث می گردد از گردبینه های کوتاه تر استفاده می شود. اما برای بغل درگاه از گردبینه هایی با طول دیوار استفاده می نمایند. در حین ساخت دیوار به منظور اجرای بهتر دروپنجره، چارچوب کاذبی قرار داده و پس از اتمام ساخت دیوار در زمان ملات گیری روی زگمه، چارچوب اصلی را به جای چارچوب کاذب به کار برده و محکم می نمایند (تصویر شماره 8). مکان تعبیه در وپنجره در لایه دوم نمای اصلی است. جایی که با ایوان ارتباط درجه یک داشته و امکان دستیابی به اتاق ها از طریق ایوان با تلار است. این ایوان اصلی معمولاً (بسته به شرایط بادهای محلی و کج باران) در جبهه جنوبی بنا است که نور مناسب و افزایش عمق نفوذ آفتاب زمستانی را داراست. در برخی از بناها مابین دو اتاق هر طبقه، در یا دریچه هایی برای دسترسی اتاق مجاور تعبیه می گردد. اما تعمدا در جبهه هایی از بنا که در معرض کج باران قرار می گیرد هیچ روزنی یافت نمی شود.

خانه شیکیلی - قرارگیری گردبینه ها و چارچوب پنجره
نکته حائز اهمیت آنست که چیدن گردبینه های دیوارهای زگمه ای به گونه ایست که در چهار وجه، دیوار کمی به داخل جمع شده و مساحت سقف اتاق کمتر از کف آن می باشد. بدین ترتیب حرکت جزیی احتمالی گردبینه ها در هنگام ورود نیروی افقی باعث در رفتن چوب ها از روی هم نبوده و پایداری ساختمان تضمین می گردد (تصویر شماره 9).

خانه شیکیلی - جمع شدن دیوارها به داخل
برای ساخت کف طبقه، از الوارهای تبری که حاصل ترکاندن گردبینه ها به وسیله تبر در جهت الیاف طولی چوب است، «زگال» ساخته و کف بنا را عمود بر واشان ها، با زگال می پوشانند. به عبارتی اسکلت دیوار یعنی زگمه، مستقیما روی واشان یا کمرکش قرار گرفته و فضای کف بین دیوارها با زگال پر می گردد.
پس از اجرای دیوار زگمه طبقه اول، در بالای دیوار یک ردیف واشان کاذب بنام خرک برای خشک کردن برنج قرار می دهند. برنج را پس از بریدن در دسته های کوچک بنام «درز» به خرک ها آویزان نموده و گرمای اتاقی که هم مکان پخت و پز است و هم فضای زیست روزانه، موجب خشک شدن درزهای برنج در زمانی بین 20 روز الی یک ماه می شود.
واشان اصلی به منظور ساخت کف طبقه دوم روی واشان کاذب قرار می گیرد. طبقه دوم بنا همانند طبقه زیرین احداث میگردد.

خانه شیکیلی - سقف طبقه دوم
پس از ساختن کف و دیوارهای چوبی به طریقی که مشروح آن گفته شد، تمامی سطوح کف و دیوارها را با ملات گل و «کلوش» می پوشانند. کلوش را توسط داره به قطعات چند سانتیمتری تقسیم کرده و آن را با گل رس، ورز می دهند تا ملاتی یک دست تهیه شده و حداقل سطح ترک را بعد از اجرا، حادث نماید. پس از آنکه تمامی سطوح ناهموار و فضاهای خالی بین اجزای چوبی در کف و دیوارها با ملات فوق پرشد مدتی در حدود دو ماه، زمان لازم است تا ملات خشک شده و ترکه های جزیی خود را نمایان شازد. این اجزا روکش می شوند تا ترک ها ترمیم شده و سطحی یکدست حاصل گردد. پوشش نهایی دیوار و کف، مخلوط گل رس و پوسته برنج بوده که ملاتی ظریفتر همگن تر است. در نهایت روی دیوار ها را با آهک ضدعفونی کننده نیز است، سفید می کنند. این عمل توسط زنان بوسیله جارو در هر زمانی مانند نوروزی و مراسم عروسی یکی از  فرزندان خانه که نیاز به سفیدکاری باشد، مجداد صورت می پذیرد.یکی از مهمترین مراحل ساخت خانه های شیکیلی سققف نهایی است. سقف نهایی بنای مسکونی که احداث پی و طبقات آن به تفصیل تشریح شد، چهارشیبه بوده و  شیب زیاد آن روش مناسبی برای هدایت آب باران های زیاد و  طولانی منطقه است که مراحل ساخت آن بشرح زیر مسباشد(تصویر شماره 11).

خانه شیکیلی - سقف کالی پوش جلگه مرکزی گیلان
اما در سقف نهایی اجزای اصلی توسط طناب بافته شده و از ساقه برنج بنام «ویریس» به دیگر اجزا ساختمان متصل می گردند (تصویر شماره 12). با این توصیف چهار عدد چوب مستقیم و بلند درخت سمد را جهت احداث اسکلت اصلی سقف با نام «سرچو» استفاده می کنند. طول سرچوها در حدود 12 متر است. سرچو ها را به شکل مثلث با ویریس بسیار محکم می بندند. این عمل در روی زمین انجام می شود. سپس این اجزا را توسط طناب به بالای ساختمان منتقل کرده و افرادی در پایین ساختمان دو طرف این چوب ها را با طناب کنترل می نمایند و سپس آنها را در جای خود یعنی وسط اضلاع سقف طبقه دوم قرار می دهند. در این هنگام فردی ماهر با بالا رفتن از سرچوها خود را به قله آن رسانده و تمام اعضا سرچو را توسط ویریس به هم محکم می کند (تصویر شماره 13).

خانه شیکیلی - اتصال سرچو توسط ویریس
این زمان، هنگام برپایی جشن احداث بنا و هلهله و شادی است که آیینی ویژه، با قربانی کردن و ولیمه دادن برگذار می گردد. همانگونه که تصور می رود این مرحله از سخت ترین و خطرناک ترین مراحل ساخت بناست.

خانه شیکیلی - بستن اجزاء بام
هم اکنون تمام اجزا سقف با تکیه بر سرچوها و اتصال سر آنها به تیزه بام قابل اجرا است (تصویر شماره 13). در چهار گوشه ساختمان چهار تیر اصلی سقف که تمامی بار برف و وزن سقف را متحمل می شود از چوب های بلند و ضخیم برپا می کنند. آنگاه تعداد زیادی از افراد محلی توسط «لوله» و ویریس، عنصری به نام «آجاردودی» جهت احداث انتهای دامنه سقف با طولی معادل طول دامنه یعنی درازای بنا، ساخته و در جای خود محکم می کنند (تصویر شماره 14).

خانه شیکیلی - آجر دودی
در مرحله بعد تیرهای افقی سقف را از «آجار» توسط ویریس به تیرهای عمودی بسته و شبکه ای در درون سقف ایجاد مینمایند. آجارها همان نقش لایه را در سقفهای صندوقه ای دارند. سپس دسته هایی از «گالی» را با ویریس بسته که ظاهری همانند جارو دارد و آنها را در لابلای آجارها قرار می دهند (تصویر شماره 15).

خانه شیکیلی - قرارگیری دسته های گالی در بین آجارها
دسته های انبوه این الیاف گیاهی، با شیب زیاد سقف (شیب 100 تا 200 درصد برای گالی و کلوش)، موجب هدایت آب باران به پایین شده و علی رغم آنکه جلگه مرکزی گیلان دارای بیشترین بارش سالیانه است، نفوذ آب باران را به اجزای اصلی بنا مشاهده نمی نماییم. تنها ضعف این مصالح برای سقف، طول عمر کوتاه آن است. چنانکه سقف های گالی پوش نیاز به ترمیمهای دوره ای داشته و عمر نهایی آنها در حدود 4 سال است. علی الخصوص در جبهه های رو به کج باران مرمت سقف، گاه سالیانه است. هر ساله پس از وارسی، باید دسته های نو گالی را با قسمتهای پوسیده عوض نمود.
این نوع سقف با لایه متخلخل پوشش نهایی، عایق حرارتی و صوتی بسیار خوبی در جهت تامین آسای انسان ساکن در بنا است. ولی همانطور که ذکر شد دشواری نگهداری این نوع بام موجب شده تا کثیری از بناهای گالی پوش در دهه های اخیر نوع پوشش خود را از الیاف گیاهی به ورق گالوانیزه تغییر دهند. علی رغم عمر طولانی ورق های گالوانیزه و سهولت نگهداری آن انتقال صدا مخصوصاً صدای باد و بارش های طولانی مدت، انتقال حرارت ناشی از تابش در تمام طول تابستان و سرمای زمستان به داخل خانه، موجب شده تا رفاه و آسایش ساکنین خانه به طور محسوسی کاسته شود.

فاکن:

«فاکن» عنصر معماری است که در اغلب بناهای سنتی روستایی جلگه های گیلان با کاربردهای ویژه خود به عنوان فضاهای خدماتی در جبهه های رو به بادهای پاییز و زمستان احداث می گردد و موجب عدم نفوذ کج باران می شود. فضای زیرین فاکن در سطح زمین برای استقرار احشام مناسب است.

خانه شیکیلی - فاکن - پوشش سقف روی ایوان
فاکن همان ایوان های نیمه محصور جانبی و پشتی است که با امتداد دامنه سقف تا پایین ایوان بوجود می آید (تصویر شماره 16). این فضای ذوزنقه ای یا مثلثی شکل در زمستان جهت انبار مواد غذایی، لوازم منزل و انجام برخی فعالیت های درجه پایین روز مورد استفاده قرار می گیرد و در تابستان مکانی است برای تبدیل برخی محصولات زراعی و باغی و آماده سازی برای استفاده و یا عرضه به بازار، زمان ساخت فاکن پس از پایان یافتن کار ساختمان سازی و گاه بعد از گذشت چند سال از استفاده بنا می باشد. نحوه اجرای فاکن بدین صورت است که توسط ویریس تیرهایی در جهت سرچوها به تیر اصلی سقف میبندند و مطاابق ساخت سقف اصلی با آجارها و دسته های زگال سقفی یکپارچه با امتدادی نزدیک سطح زمین می سازند (تصویر شماره 17). پس از اجرای این مرحله، ساخت خانه شیکیلی به پایان می رسد.

بررسی و نوشته: مژگان خاکپور
نشریه هنرهای زیبا - شماره25- بهار1385
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

استان مرتبط : گیلان  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید