تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :2768

(آن کس که می خواهد از یزد به بیابانک برود ناچار است یک بیابان 12 فرسنگی را طی کند . عیب اولیای امور ما آن است که این راه ها را معمولا با هواپیما و هلی کوپتر طی می کنند وگرنه می دانستند که حتی یک شتر هم در این راه ، وقتی به خرانق رسید ، حتما تا آخرین امکان ، شکم خود را از آب پر خواهد کرد . زیرا می داند که راهی طولانی در پیش است و تا ساقند2 دیگر آب نیست . ) 3

( چهارشنبه ششم رجب (1299 ه ق ) ، منزل خرانق است که در اصل خورنق معرب خوردنگاه بوده . ده فرسخ راه و غالبا کوه و کتل و سنگلاخ است . می گویند این قلعه را قبل از بنای یزد به چندین سال بهرام گبر که ظاهرا یکی از عظمای محبوس بوده است ، احداث نموده و مسکن مجوسیان بوده است . تپه گلی هم هست که آنرا دخمه محبوس می دانند . اینجا نسبت به سایر منازل قدری ییلاقیت دارد و هنوز توت نرسیده است . مرحوم حاجی محمد ولی میرزا رباط بسیار خوبی ساخته است . قنات نیم شوری در خارج رباط جاری است . مزار یکی از خدام سریر ارتضا صلوات الله علیه در خارج قلعه واقع است ، اما اسم آن معلوم نیست این مزرعه خیلی با صفا و خوش هواست . از اطراف محاط کوه است . گل زرد هنوز هست .4 )

روستای خرانق مرکز بخشی به همین نام از توابع شهرستان اردکان در 84 کیلومتری شمال شرقی شهر یزد (23 کیلومتری منشعب از راه یزد به اردکان و در مسیر راه اصلی یزد به طبس ) قرار دارد . راهی که بعد از خرانق از ریز آب ، ساقند (ساغند ) ، رباط پشت بادام (خلف بادام ) ، رباط خان و رباط کویر می گذرد . ارتفاعات خرانق با بیش از دو هزار متر ارتفاع از سطح دریا ،موقعیتی استثنایی و مناسب برای این روستای حاشیه کویر به وجود آورده و آن را آب و هوایی معتدل بخشیده است . عوامل اقلیمی و وجود این ارتفاعات در مسیری که اساسا خشک و بیابانی است ، مهم ترین علل استقرار سکونتگاه در این منطقه از کویر محسوب می شود. کاروان های قدیم ، وقتی به این آبادی می رسیدند ، ساربان ها ، شتر را بر سر آب می بردند و با لحن مخصوصی با ملایمت این کلمه را تکرار می کردند : ( هنار ... هنار... هنار ... ) شتر از همین لحن می فهمید که بیابان طولانی در پیش دارد . آن وقت تا امکان داشت آب می خورد ، زیرا از خرانق تا ساقند 12 فرسنگ راه بی آب بود و بعد از آن هم تا بیابانک ، بیابان ها در انتظارش بودند5 . ( در راه فرعی اصفهان به یزد چند روستا و کاروانسرا دیده می شد . پس از نائین و بلافاصله بعد از این شهر کاروانسرای صفوی ریاواد بستان6 راه مزبور ، خط سیر به طرف کرمان یکی می شد . از یزد به بعد راه از صحرای مرکزی عبور می کرد و در آن کاروانسرا و آب انبارهای متعدد وجود داشت : کاروانسرای حاجی آباد ، خرانق ، رزاب ، زاغند ، پشت بام و ... )

( تاریخچه خرانق قدیمی تر از شهر یزد و اسم آن در اصل (خورنق)7 بوده است و زرتشتیان در آن می زیسته اند ، این قصبه در جلگه قرار دارد و بیشتر منازل و ساختمانهای قدیمی آن در داخل یک قلعه بزرگ ساخته شده است . خرانق دارای 620 تن سکنه می باشد ، محصول آن غلات و دارای ادارات دولتی است ... و از آنجا به شهرهای یزد و نائین راه ماشین رو وجود دارد .)8

دهکده خرانق اینک خالی از سکنه است و ساکنان آن به تدریج آن را تخلیه و به مجموعه خانه های ساخته شده توسط دولت در بخش بالا دست روستا ، پناه برده اند ، با این حال هنوز چندین خانوار با تعمیرات و تغییراتی که در تعدادی از بناها و مساکن قدیمی داده اند ، در آنجا زندگی می کنند . خانه ها در خرانق قدیم، یک یا دوطبقه و به طور فشرده در سراشیبی تندی شکل گرفته اند و تراکم حجمی خاصی را به وجود آورده اند. ابعاد این حجم از نقطه ای به نقطه دیگر (بنا به وضع معیشتی و اقتصادی ساکنین) با یکدیگر تفاوت دارد، منازل مردم عادی که تعداد آن به دویست واحد می رسد دارای مساحت های کوچک و بدون حیاط بوده و اجزاء ساده ای دارند، آغل ها جز تفکیک ناپذیر از ساختمان می باشد و چهارپایان در طبقه پایینی که به این منظور ساخته شده نگهداری می شدند. در مقابل خانه های اعیانی و خان نشین ها که معمولا دارای اندرونی و بیرونی مجزا و حیاط وسیع هستند و از استحکام بیشتر برخوردار بوده اند از تخریب کلی مصون مانده اند. شالوده تمامی خانه ها (صرف نظر از وضعیت اقتصادی صاحبان آن ها) لاشه سنگ هایی است که از مسافتی دور کوهپایه آورده شده و دیواره های خشتی یا گلی روی آن بنا یافته است. سقف خانه ها، درها ، پنجره ها و ارسی ها همگی از چوب اند. بنای عمومی تقریبا وجود ندارد و مسجد جامع که ساخت آن را به دوره تیموری نسبت می دهند، در ادوار گذشته بارها تعمیر شده و در حال حاضر به طور نسبی از سایر ساختمان ها سالم تر مانده است. تک مناره مسجد با بلندای ارتفاع خود و حجم مشخص اش، نقش راهنما و میل را نیز به عهده داشته است و از تمامی نقاط اطراف قابل رویت می باشد.

بافت ارتباطی و کوچه های تو در تو که با اختلاف سطح زیاد و به نحو جالبی به یکدیگر ارتباط دارند، نشان دهنده نوعی وضعیت سامان یافته و از پیش طرح شده در مجموعه ساختمان و حجم پیچیده دهکده می باشند، اختلاف سطح پایین ترین تا بالاترین نقطه این حجم زیاد است و کوچه هایی که کلاف مانند آن را در بردارند، این اختلاف را با الگویی متناسب در خود پوشش داده اند. معابر سرپوشیده (که از زیر ساختمان ها گذر می کنند) آن چنان است که عبور فرد با مرکب را تقریبا غیرممکن می سازد بنابراین هجوم سواره به منازل امکان پذیر نبوده، به علاوه تراکم ساختمان ها به مثابه یک قلعه پیچ در پیچ، کار حفاظت از ساکنین را (پس از حصار و باروی دهکده) به عهده داشته است. حصار و برج و باروی قدیمی که اینک بخش هایی از آن بر جای مانده، مشابه سایر سکونتگاه های حاشیه کویر به منظور حفاظت در مقابل هجوم اقوام مهاجم احداث شده و به طور ارگانیک و یکپارچه در برابر آنان عمل می نموده است، اگرچه احداث حضار جزئی از فرهنگ معماری بومی خاص این منطقه نیز به شمار می رفته است. نقل های سینه به سینه حکایت از تاریخ پرفراز و نشیب خرانق دارد، در طول سایان متمادی بارها این دهکده توسط اقوام مهاجم مورد هجوم قرار گرفته است، یا غارت شده یا به کلی نابود و تخریب گردیده است. معهذا، شرایط خاص استراتژیکی و امکانات اقلیمی و آب و هوایی و بالاتر از همه نیاز اقتصادی، عبور کاروانیان و سیاست حکام و نظامیان باعث شده که خرانق در مسیر حاشیه جنوب کویر دوباره رونق یابد. این که می خوانیم یک روز دامغان بیست هزار شتر داشته است برای این است که دهاتی مثل جندق9، ساقند و خرانق آن شهر را از طریق کویر به یزد و کرمان و هند وصل می کرد تا بتوان حنای بم و پنبه نوق10 را از طریق شاهرود و گرگان به روسیه رساند و اگر این دهات نبود، دامغان و شاهرود هم نبود. شهر بینوا، بدون ده در واقه نینواست.11

اکنون نیز علیرغم کوچ ساکنین از محل اصلی دهکده، در فاصله ای نه چندان دور،؛ خرانق نو بهن حیات خود ادامه می دهد و ده متروک که سال هاست بدون تعمیر و تغییر باقی مانده آنچنان جذاب است که خیل سیاحت گران داخلی و خارجی را به خود جلب می نماید.12

وجود کاروانسرایی13 چند منظوره میان خرانق کهنه و نو می تواند ایستگاهی گردد که گردشگران، دانش پژوهان و علاقمندان را اسکانی موقت بخشد. به علاوه خرانق و گونه معتماری خاص آن می تواند به عنوان یکی از الگوهای سکونتگاهی در حاشیه کویر مورد بررسی و پژوهش قرار گیرد.

یادداشت ها
  1. خرانق kharanagh))، لغت نامه دهخدا ، جلد 6 ، صفحه 8466 تلفظ آنرا با ( ضم ن ) ذکر نموده است . ماکسیم سیرو آنرا kharrounagh ثبت نموده است .
  2. Saaghand
  3. حماسه ی کویر ، محمد ابراهیم باستانی پاریزی ، انتشارات امیر کبیر ، تهران 1357 ، صفحه 222
  4. سفرنامه صفاء السلطنه نائینی ( تحفة الفقراء ) ، میرزا علی خان نائینی ، به اهتمام محمد گلبن ، انتشارات اطلاعات ، تهران 1366 ، صفحه 48
  5. حماسه کویر ، همان صفحه
  6. Riavade-e-Bostan
  7. کاروانسراهای ایران و ساختمانهای کوچک میان راه ها ، ماکسیم سیرو ، ترجمه عیسی بهنام ، سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران ، تهران ، بی تا ، صفحه 50
  8. فرهنگ جغرافیایی ایران ، جلد دهم
  9. Djandagh
  10. Noogh
  11. حماسه کویر صفحه 216، 217

سید علیرضا قهاری
رئیس هیئت مدیره انجمن مفاخر معماری ایران

موضوعات مرتبط : جاذبه های معماری    
استان مرتبط : یزد  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید