تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :2600

خردِ شهر؟ - احمد سعیدنیا

آیا شهر نیز دارای عقل و خرد است؟ یعنی دارای قدرت تشخیص خوب و بد و درست و نادرست و یا پیش بینی آینده می باشد.

اگر شهر را یک " پدیده انسانی " بدانیم، ضرورتاً از همان ویژگی ها و خصایص فردی و اجتماعی و تاریخی شهروندان خود یعنی " انسان متمدن " برخوردار خواهد بود. مفهوم تمدن یا شهریگری از " مدن " یعنی شهر پدید آمده است. این مفهوم خودبخود رابطۀ منطقی میان (Civilization) یعنی توسعۀ نظامات فرهنگی جامعۀ بشری و (Urbanization) به معنی توسعۀ نظامات کالبدی شهر را توجیه می کند. بنابراین می توان گفت: که شهر نیز مانند انسان ( فردی یا اجتماعی ) دارای ذهن (mind)، جان (spirit)، و جسم ( body ) می باشد. البته این سه قوّه در موجود انسانی از یکدیگر جدا نیستند و هر سه با همدیگر دارای روابط دینامیکی می باشند.

از این روی اگر شهر را نیز دارای خصایص انسانی بدانیم، این سه نیز در موجودیت شهر وجود دارند و خودبخود با همدیگر دارای کنش متقابل می باشند.

این مفاهیم هر یک به تنهایی معرف معانی انسانی هستند: چنانکه در توصیف شهر، همان صقاتی را بکار می ببریم که برای انسان بکار برده می شود، مانند: زشتی، زیبایی، بی قوارگی، تندرستی (سلامت)، بیماری، فرسودگی، ضمن توصیف جسم مفهوم جان را نیز در بر می گیرد. چنانکه spirit به معنای شوق، سرزندگی و نشاط نیز هست و به سلامت و شادکامی مردم شهر بازمی گردد. فعالیت های اجتماعی، فرهنگی ورزش و گردش، طراوت و مطلوبیت شهر کیفیت زندگی شهری را بیان می کند. در مقابل فرسودگی نشانه هایی از فقر و افسردگی و دلمردگی مردم فقیر شهری است، چنانکه گویی فروغ حیاتی شهر فسرده شده است. اگر به عنوان مثال اهالی یک بنا یا محله یا شهر آن محل را ترک کنند، در نتیجه آن محله یا شهر متروکه نامیده می شود. محل های متروکه مانند جسم بی جان به تدریج رو به فرسودگی و سرانجام فرتوتی می نهند. اینها همه علایم روح و روان یا سرزندگی شهری است که حاصل حرکت، فعالیت، کار و زندگی و تکاپو و تلاش فرهنگی و مدنی است، که در بهترین حالت در جشنواره ها و تظاهرات اجتماعی و شعاير مذهبی رخ می نماید.

منشإ ذهن یا شعور حیاتی تعامل کارکردهای جسم وجان جامعۀ شهری است که به شکل نظارت، نظافت، مراقبت، مواظبت، نظم، انضباط، برنامه ریزی و سرانجام مدیریت عمل می کند. مجموعۀ این کارکردها "شعور" و یا "خرد" شهر نامیده می شود. جلوه هایی از شعور و خرد شهری را امروز شهر هوشمند می نامند که روز به روز به دلیل امکانات ارتباطات و اطلاعات سامانۀ شهر هوشمند گسترش می یابد. بطوریکه پیش بینی می شود در آینده شهر هایی پدید خواهند آمد که کاملاٌ به ارادۀ و خواست و تصمیم از پیش اندیشیده انسانی عمل می کنند.

اما ذهن شهر فقط به صورت "خرد" یا شعور ظهور نمی نماید، بلکه جلوه های دیگری مانند: حافظه، خاطره، احساسات و... که در فضای شهری و یادمانها و یادگارهای طبیعی و کالبدی دست ساخت بشر باقی در ذهن شهروندان به صورت خاطرۀ جمعی باقی می مانند.

یکی از تجلیات خرد شهر، مفهوم توسعه پایدار است، که در انطباق شهر با محیط طبیعی آشکار می گردد، مانند حفظ رودها، باغها، سواحل دریا و دامنۀ کوهها، منابع آب و جنگلها و ... سایر منابع که امروز مورد تجاوز گستردۀ توسعۀ بی رویۀ شهری قرار گرفته است، در حالیکه در نسل های گذشته که زیست شهر در رابطه با محیط زیست مستقیماٌ درک می شد، این منابع نیز حفاطت می گردید. مثالهای بسیاری از نحوۀ بهره برداری عقلانی از آب و خاک و مصالح و نگهداری باغها و مزارع و قنوات وجود دارد توسط نیاکان ما مراعات می گردید، ولی امروز به علت قطع رابطۀ مستقیم میان شهروندی و محیط زیست؛ گویی که شهر نیز به همان نسبت عقلانیت خود را از دست داده و منفعت گرایی جایگزین دوراندیشی و سودمندی شده است. بنابراین همانطوری که ملاحظه می شود، گویی عقل او زایل شده است.

" آدورنو" این وضعیت را خردِ غیرعقلایی می نامد و منشإ مصیبت امروز را سلطۀ کور بهره کشی از طبیعت و از انسانها می داند. در این وضعیت به تدریج ارزش های طبیعت و محیط زیست و حتی بافتهای تاریخی اهمیت خود را از دست می دهد و به شدّت مورد هجوم سرمایه و بهره برداری سوداگرانه قرار می گیرد. این آن چیزی است که ما امروز در توسعۀ کالبدی شهرهایمان مشاهده می کنیم و با کمال شگفتی می بینیم که چگونه کارگزاران شهری در این جریان غیرعقلایی با سوداگران مشارکت مینمایند.

احمد سعیدنیا

مجموعه مقالات مرتبط : خرد شهر    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید