تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1803

درباره تاریخ شفاهی

تاریخ شفاهی چیست؟

«تاریخ، دانش پیچیده ای است که برای وصول به حقیقتی همیشه نسبی، ناگزیر از پیمودن راههای ناهموار و پیچیده است و می دانیم که در طی قرون، تاریخ با چه شیوه های متفاوتی درک شده است. یعنی هرنسلی به نوبه خود سنگی برای ایجاد این معبد باشکوه حمل کرده اما باز هم بنای کلیو(رب النوع تاریخ و شعر حماسی)ناتمام مانده است.»(1)

تاکنون تاریخ، به شیوه های گوناگونی درک شده است؛ از طریق نقاشیهای به جا مانده بر دیوار غارها، از طریق ابزارهای باقیمانده از انسانهای نخستین، از طریق مطالعه سنگ نوشته ها، از طریق رؤیت و بررسی بناهای برجای مانده، مطالعه و بررسی مجسمه ها و سکه ها و مهرها، از طریق مطالعه نامه ها و کتب خطی و سفرنامه ها و خاطرات و ...

تاریخ شفاهی نیز،یکی دیگر از روشهای درک تاریخ است. «تاریخ شفاهی، نوعی شیوه جمع آوری و آماده سازی اطلاعات تاریخی است از طریق ضبط مصاحبه با شرکت کنندگان در رویدادهای تاریخی. تاریخ شفاهی، هم قدیمی ترین نوع تاریخ است که مربوط به پیش از دوره آغاز اختراع الفبا و ثبت تاریخ می باشد و هم یکی از جدیدترین انواع آن است که از دهه 1940،با ضبط مطالب بر روی نوارآغاز شد.» (2)

تاریخ روایی، نه آن چنانن بیگانه با فرهنگ ایرانی و اسلامی است که آن را کاملا وارداتی بدانیم و نه آن چنان خودی که سرمنشاء ان داخلی باشد. وجود افسانه هایی که سینه به سینه نقل شده است، شاهنامه خوانی یا نقالی شاهنامه و از همه مهم تر احادیث بسیاری که با کلمه «قال» آغاز شده است، مبین روایی بودن تاریخ ماست. اما تاریخ شفاهی، مقوله ای دیگر است . تاریخ شفاهی، مبتنی است بر مصاحبه رو در رو با تاریخسازان؛ مصاحبه پژوهشگر تاریخ با نقش آفرین در مورد تجربیات خاصی که دارد. بهره جستن از روایات شفاهی به عنوان یک منبع تاریخی، امری همیشگی در تاریخنگاری هر ملتی است. اما در بحث تاریخ شفاهی، مورخ، خود به تولید منابع تاریخی دست می زند.

در تاریخ شفاهی، محقق برای دستیابی به پاسخهای دقیق، سوالات خود را با دقت مطرح می کند و می کوشد از این طریق، خاطرات شخص را درباره حوادثی که شاهد آن بوده، مجددا احیا سازد. حافظه افراد، گنجینه ای است که با اسناد مکتوب آرشیو برابری می کند و هنر مصاحبه گر، در طرح سوالات دقیقی است که با بازشنوی تجربه های شخصی فرد، اطلاعات کاملی از منبع خود کسب کند و یافته های نو خود را برای آیندگان به جای بگذارد. در هنگام مصاحبه، به حوادث تاریخی از زوایای دیگری نگریسته میشود  و مطالبی رد و بدل می گردد که در هیچ منبع دیگری یافت نمی شود. بدون شک این گونه اطلاعات، بسیار تازه و با ارزش می باشد. اطلاعات شفاهی مطلوب، آن دسته از داده هاست که در سایر منابع نوشتاری یا غیر نوشتاری یافت نمی شود. به عبارت دیگر، هنگامی که محقق به سند مکتوب دسترسی دارد، مراجعه به منابع دیگر تکرار مکررات است. تاریخ شفاهی هنگامی موضوعیت پیدا می کند که منابع اطلاعاتی ، ناتوان از ارائه خبر باشند.

برای گردآوری اطلاعات شفاهی، برنامه ریزی دقیقی لازم است تا اولا اطلاعات تکراری نباشند؛ثانیا کاملا مورد نیاز جامعه تحقیقاتی باشد. قدم اول در این زمینه، انتخاب شخصیتهای مناسب است. تسلط مصاحبه گر برموضوع مصاحبه، از عوامل مهم موفقیت مصاحبه به شمار می رود. بنابراین انجام مطالعات مقدماتی و طرح سوالات دقیق، از مراحل مهم هر مصاحبه تاریخ شفاهی است. مصاحبه گر باید با طرح سوالات سنجیده ، خاطره های دیرین را در ذهن مصاحبه شونده احیا کند و او را تشویق نماید تا در مورد موضوع مورد بحث، به توضیح بپردازد. مصاحبه گر، باید نقش مصاحبه شونده را در جریانات مورد بحث بشناسد و پیوند او را با موضوع، طی مصاحبه مشخص نماید. هرچقدر این نقش در تکوین رویداد مزبور مهم تر باشد، مصاحبه، در نگاه مورخان ارزش بیشتری پیدا خواهد کرد. هنگامی که پای درگیریهای حزبی یا مسائل مورد اختلاف بین چند گروه در میان است، مصاحبه گر، باید با طرفهای مخالف و موافق مصاحبه نماید؛ و بدین گونه است که مورخان، از اسناد شفاهی به عنوان مدرکی برای درک رخدادهای گذشته استفاده می کنند.

تاریخچه تاریخ شفاهی

استفاده از منابع تاریخ شفاهی را، مورخان درباره دوران معاصر، از زمانی آغاز کردند که از روشها و اصول جامعه شناسان و انسان شناسان در امر مصاحبه بهره گرفتند. هدف از این کار، گسترش دانش تاریخی در زمینه هایی بود که مدارک و شواهد مستند، کمیاب، یکطرفه یا نایاب است. در اروپا، این شیوه تحقیق را در آغاز قرن بیستم، تی. فیشر آن وین(3) و جین کابدن آن وین (4) به کار گرفتند. شیوه کار آنها، به این طریق بود که در روزنامه ها، آگهی هایی چاپ می کردند و از افرادی که تجربیات تلخی از سیاستهای خاص دولت داشتند، می خواستند که اطلاعاتشان را به صورت شفاهی یا کتبی ارائه بدهند؛ مثلا کسانی را که دولت بدون پرداخت هیچ وجهی از اراضی خود بیرون می راند.

از جنگ جهانی دوم به بعد، مورخان در مورد مطالعه جوامع بیسواد بخصوص در آفریقا، شدیدا متکی به منابع شفاهی بوده اند. به طور مثال در برخی کشورهای آفریقایی ، نام تعدادی از رهبران سابق قبایل و دستاوردهای دوران اقتدار آنها، سینه به سینه نقل می شد. اگرچه این اطلاعات کاملا قابل قبول نبود و پای علوم دیگر مانند باستانشناسی و زبانشناسی نیز به میدان کشیده می شد، اما به عنوان منابع عنوان تاریخی مورد استفاده قرار می گرفت.

در مورد دوران مستعمراتی، منابع، شفاهی و متنوع تر بود و از مقایسه و مقابله آنها با یکدیگر یا با منابع مکتوب، امکان دست یافتن به اطلاعات مستند، وجود داشت. به این ترتیب با به کارگیری این شیوه ها، ابعاد تازه ای از تاریخ آفریقا به تاریخ جهان افزوده شد.(5)

در حال حاضر بسیاری از سازمانهای تحقیقاتی دولتی یا خصوصی، در زمینه تاریخ شفاهی فعال هستند. از جمله مراکز دولتی که آرشیو تاریخ شفاهی تاسیس نموده اند، می توان به این مراکز اشاره کرد:

  • آرشیو ملی سنگاپور که بخش تاریخ شفاهی آن از سال 1979 آغاز به کار کرد.
  • آرشیو ملی ایتالیا.
  • وزارت دفاع اسپانیا.
  • آرشیو ملی انگلیس و ...

و انجمنهای متعدد نظیر:

  • انجمن بین المللی تاریخ شفاهی در آلمان.
  • جامعه تاریخ شفاهی - گروه جامعه شناسی دانشگاه اسکس در انگلیس.
  • انجمن تاریخ شفاهی در دانشگاه بایلور در ایالت تگزاس.
  • انجمن تاریخ شفاهی استرالیا در کتابخانه ایالتی نیوساوت ولز در سیدنی استرالیا.
  • انجمن ملی تاریخ شفاهی نیوزلند.
  • انجمن تاریخ شفاهی کانادا در آرشیو ملی کانادا.
  • انجمن تاریخ شفاهی روسیه در دپارتمان تاریخ انستیتو پزشکی کیروف.
  • جامعه تاریخ شفاهی مالت در مالت.
  • شبکه تاریخ شفاهی مکزیک در انستیتو ملی تاریخ و انسانشناسی .
  • انجمن تاریخ شفاهی برزیل در دانشگاه فدرال پرنامبوکو.
  • برنامه تاریخ شفاهی در انستیتو تاریخ آرژانتین در دانشگاه بوئنوس آیرس.
  • تاریخ شفاهی (اروگوئه) در دانشگاه جمهوری در مونته ویدئو اوروگوئه.
  • بانک خاطره جزایر کی من در جرج تاون(جزایر آنتیل).
  • برنامه اسناد شفاهی و تصویری دانشگاه آنتیل - تری نیداد.
  • تاریخ شفاهی آرشیو ملی سباح درمالزی.
  • تاریخ شفاهی آرشیو ملی زیمباوه - حراره زیمباوه.

دکتر جواد مشکور

انواع کاربرد تاریخ شفاهی

از تاریخ شفاهی، برای جمع آوری انواع اطلاعات استفاده می شود. به طور مثال مؤسسات دولتی برای درک تاریخچه اماکن، سازمانها و برنامه های مرتبط با خود، به این طریق اطلاعات مستند جمع آوری می نمایند. همچنین در مؤسسات آرشیوی، از تاریخ شفاهی برای پر کردن خلا اطلاعاتی اسناد استفاده می شود. مؤسسات خصوصی، به وسیله تاریخ شفاهی اطلاعاتی را به سفارش مؤسسات دولتی یا به سفارشهای خصوصی جمع آوری می نماید. از نمونه های جالب چنین فعالیتی، فعالیت مؤسسه Living Legacies  در کالیفرنیای جنوبی است که فعالیت خود را ا ز1988 آغاز کرد و علاوه بر تهیه تاریخچه خانوادگی افراد، تاریخ مؤسسات اجتماعی نظیر معابد و کلوپها را نیز تهیه می نماید. ظاهرا تعداد این مؤسسات در آمریکا رو به افزایش است. در عین حال برخی برنامه های تاریخ شفاهی را، موزه ها و جمعیتهای هنری نیز به اجرا درآورده اند. دانشگاههایی نظیر دانشگاه کالیفرنیا در لوس آنجلس و دانشگاه ایالتی فولرتون در کالیفرنیا نیز، از جمله مراکز فعال در تاریخ شفاهی است.(6)

غلامحسین بیگدلی

کار این عمومی سازی، تا به جایی رسیده است که برخی، نحوه انجام مصاحبه تاریخ شفاهی را به کودکان مدارس هم آموزش می دهند. به طور مثال مؤسسه Living Legacies در کالیفرنیا، به کودکان می آموزد که چگونه با پدر بزرگ و مادر بزرگهای خود مصاحبه کنند و یا در یکی از مدارس انگلیس، به کودکان 8 - 7 ساله و 10- 9  ساله در دبستان و نیز به دانش آموزان دبیرستان آموزش تاریخ شفاهی داده شد. مورد اخیر، بر تحقیق در مورد یکی از مدارس مرکزی شهر لندن تمرکز داشت که مقارن با شروع جنگ جهانی دوم، به منظور تامین امنیت جانی دانش آموزان، آنها را به روستایی در حومه شهر منتقل نموده بودند. در ابتدا تعدادی از دانش آموزان مذکور و میزبانان آنان در آن روستا شناسایی و در یک جا جمع آوری شدند. سپس مصاحبه تاریخ شفاهی با آنان، به وسیله معلمان و دانش آموزان انجام شد. طی این جلسات، هم موضوع مورد نظر و هم رفتار دانش آموزان به لحاظ روانشناسی و علاقه مندیهای آنان، بررسی شد. از دیگر پروژه های جالب تاریخ شفاهی،پروژه تاریخ شفاهی ساحل است که طی این پروژه- که در فاصله ماههای ژوئن تا اکتبر 1990 انجام شد- پانصد ساعت مصاحبه به هفده زبان با اهالی 9شهر از کشورهای سنگال،موریتانی،مالی،بورکینوفاسو،نیجریه،چاد،سودان و اتیوپی انجام شد. یکی از اهداف این پروژه،این بود که نشان دهد چگونه می توان از تاریخ شفاهی به وسیله گفتگو با کشاورزان، دامداران و مهاجران در فرآیند توسعه بهره برد. این پروژه، درصدد حصول درک بهتری از روش سنتی بهره برداری از زمین، اجاره زمین،کشاورزی و نظامهای چوپانی، علل پیشروی کویر و سایر جنبه های زندگی در ساحل عاج بود.

دیل ترلون،(7) مدیر دپارتمان تاریخ شفاهی دانشگاه کالیفرنیا در لوس آنجلس، معتقد است که تاریخ شفاهی به لحاظ جامعه شفاهی به لحاظ جامعه شناسی بسیار اهمیت دارد. چرا که در عصری که شکلهای نوین رسانه ها نظیر دورنگار(فاکس) و پست الکترونیک بسرعت جایگزین نامه ها، خاطرات روزانه و دیگر مدارک سنتی می شود، تاریخ شفاهی، سند جاودانه ای ایجاد می کند.  از این گذشته، این یک واقعیت بدیهی است که تاریخ را قدرتمندان می نویسند و در مورد آنها نوشته می شود؛ اما تاریخ شفاهی در پی تصحیح آن است و این به معنای مردمی کردن تاریخنگاری است.

آرت هنسن، (8) مدیر برنامه تاریخ شفاهی دانشگاه ایالتی فولرتون، معتقد است هرچیزی که دیدگاه تاریخی را تشویق کند، مفید است؛ خواه برمبنای اطلاعات خانوادگی باشد یا بر مبنای اطلاعات محلی و یا اطلاعات مربوط به نهادها.(9)

تاریخ شفاهی در ایران

در ایران پس از وقوع انقلاب اسلامی، به تاریخ شفاهی یک شیوه پژوهشی تاریخی ، توجهی خاص صورت گرفت. اگرچه پیش از وقوع انقلاب نیز مجلاتی نظیر وحید، با تشویق بزرگان به نوشتن خاطراتی از دوران زندگی خود، قدمهایی در این مسیر برداشتند، اما این اقدام تا حدودی متفاوت با شیوه جمع آوری اطلاعات در تاریخ شفاهی است.

با وقوع انقلاب اسلامی، بسیاری از وابستگان رژیم گذشته از ایران خارج گریختند و بسیاری از مبارزان و زندانیان سیاسی از زندانها آزاد شدند. از طرف دیگر از هم گسستن قیدو بندهایی که بسیاری از آگاهان را به سکوت می کشاند، فضای مناسبی برای بیان تجربیات و داشته های نهان آنها ایجاد نمود. از اینجا بود که برخی در ایران و یا خارج از ایران، درصدد مصاحبه با این آگاهان برآمدند.

فرصت درخشانی که می شد طی آن ابهامات بسیاری را مطرح نمود و مورد بررسی قرار داد.

بنیاد تاریخ انقلاب اسلامی از متقدمین دست اندر کار ضبط مصاحبه تاریخ شفاهی بود که به منظور تدوین تاریخ انقلاب اسلامی تشکیل شد. از دیگر مراکز فعال در ایران، سازمان اسناد ملی سابق ایران یا معاونت فعلی اسناد ملی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، دفتر ادبیات انقلاب اسلامی وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، مؤسسه تنظیم آثار و نشر ارزشهای حضرت امام (ره) ، آستان قدس رضوی و موزه ملی پزشکی را می توان نام برد. در خارج از ایران نیز بخش مطالعات خاورمیانه دانشگاه هاروارد، بنیاد مطالعات ایران، مرکز تاریخ شفاهی یهودیان ایرانی، انستیتو بین المللی تاریخ اجتماعی آمستردام و ... را می توان برشمرد.

سازمان اسناد ملی سابق ایران، فعالیت خود را در زمینه تاریخ شفاهی ، رسما از سال 1372 آغاز نمود و طی یازده سال گذشته، تاکنون با سیصد تن از شخصیتهای علمی، فرهنگی، سیاسی و هنری، قزیب به هزار ساعت مصاحبه تاریخ شفاهی انجام داده است .

مشکلات کار و انتقادهای مطرح شده

تاریخ شفاهی نیز مانند هر شیوه پژوهشی دیگر، با مشکلات متنوعی روبرو بوده و هست. مشکلاتی که گاه به طور عمومی برای هر نوع مصاحبه تاریخ شفاهی وجود دارد و یا مشکلاتی که به طور خاص در ایران با آن روبرو هستیم که از آن جمله است:

  1. به طور کلی در مصاحبه تاریخ شفاهی، واقعه تاریخی از دیدگاه فردی خاص بیان می شود. دیدگاههای فردی، قوه ادراک انسان را تحت تاثیر قرار می دهد و گاهی موجب می شود که خاطره بیان شده، به صورت گزینشی ابراز شود؛ یعنی به وسیله مصاحبه شونده و بنا به میل و سلیقه او، از بین خاطرات دیگر انتخاب شده باشد. این نوع جهتگیری را، افراد با هر نوع پیشینه سیاسی یا اعتقادی اعمال می کنند. بنابراین در نظر گرفتن این واقعیت، برای درک تاریخ بسیار مهم است.
  2. در مصاحبه تاریخ شفاهی، مصاحبه شونده، همواره خود را مبرا از هر نوع عمل خطایی دانسته و اغلب از موضعی مثبت به بازگویی جریانات می پردازد.
  3. در مصاحبه تاریخ شفاهی، گاه تصورات شخصی پا به حیطه تاریخ می گذارد؛ به این ترتیب که ذهن قهرمان پرور برخی، شاخ و برگ اضافی به واقعه های تاریخی می دهند و رنگ و بوی غیرواقعی به آنها می بخشد. به طور مثال در جریان اعدام محمد حسین سیف قاضی(از پیروان و هم مسلکان قاضی محمد مهابادی)، گفته شده که او را سه بار به طناب دار کشیدند. برخی نیز گفته اند: دو بار این اتفاق افتاده؛ و حتی گفته شده که او را روی زمین خفه کردند و سپس به طناب دار کشیدند. به این ترتیب اگرچه واقعیت نهایی اعدام سیف قاضی است، ولی نحوه آن مورد توافق نیست.
  4. از دیگر مشکلات عمومی تاریخ شفاهی سن زیاد، ضعف شنوایی و مشکلات جسمی نامناسب برخی شخصیتهای مصاحبه شونده است . این مسئله برقراری ارتباط با آنان را مشکل می کند و حاصل کار ناقص می ماند.
  5. گاه مصاحبه شوندگان در عین اینکه انجام مصاحبه را پذیرفته اند، از بیان برخی مطالب نیز، به دلایل متفاوت خودداری می ورزند. برخی، درصدد آزمودن مصاحبه کننده هستند. برخی او را در حد خود نمی دانند. برخی پایبند ارزشهای اخلاقی هستند. برخی وفادار به روابط گذشته خود با مقامات مافوق هستند و بنابه هر دلیلی، از بیان کل ماجرا می پرهیزند.
  6. موارد فوق،مربوط به مصاحبه شوندگان بود. اما مصاحبه کننده نیز خود می تواند منشاء مشکلاتی باشد. همچنان که مصاحبه شونده در محتوای مصاحبه نقش اساسی دارد، مصاحبه کننده نیز با رفتار خود و یا اظهار نظری ناشیانه، می تواند افکار واحساس مصاحبه شونده را تحت تاثیر قرار دهد و از محتوای مصاحبه بکاهد.

استاد ابوالفتح رسام عربزاده

انتقادهای مطرح شده درباره تاریخ شفاهی

نبود نقد عمومی در مورد مصاحبه های تاریخ شفاهی، تعلیم ندیدن مصاحبه کنندگان، استفاده از معیارهای ژورنالیستی ، اختصاص نیافتن وقت کافی به تحقیق و پژوهش و تعجیل در انجام کار از جمله انتقادهائی است که بر تاریخ شفاهی وارد آمده است.
این انتقادها را به طور کلی به سه دسته تقسیم کرده اند:

  1. شیوه انجام مصاحبه؛
  2. استانداردهای تحقیقی به منظور آمادگی برای انجام مصاحبه؛
  3. مسائل مربوط به روش شناختی تاریخی .(10)

در مورد اول، مصاحبه کننده ضمن آشنایی با فنون انجام مصاحبه، باید بخوبی با انجام مطالعات لازم آماده انجام مصاحبه شود. در این صورت ، هیچ خللی در کار او وارد نخواهد آمد. مشکل دوم، مشکلی است که نه تنها پژهشگران تاریخ شفاهی بلکه کلیه مورخان با آن روبرو هستند. منابع را باید بررسی کرد؛ شواهد باید بدقت مورد تحقیق قرار گیرد و مطالب عنوان شده در مصاحبه، باید مستند سازی بشود.

در مورد سوم یعنی روش شناختی تاریخی ، برخی گفته اند؛ مصاحبه شوندگان تاریخ شفاهی، نمایندگان جامعه نیستند که مصاحبه با آنها، بتواند تصور درستی از دوره مورد نظر ارائه بدهد. در این مورد، باید دانست که مصاحبه شونده تاریخ شفاهی به عنوان نماینده آماری جامعه انتخاب نشده است بلکه او به دلیل عینیت بخشیدن به فرآیندی تاریخی، انتخاب شده است.

صاحب نظران، مباحث متفاوت را پیرامون نوع اطلاعا جمع آوری شده در تاریخ شفاهی عنوان می کنند. ازجمله کاتلر،(11) معتقد است که هر مصاحبه تاریخ شفاهی، در نهایت که متن آن روی کاغذ می آید، ماده ای خام مانند دیگر منابع تاریخی است؛ در حالی که بنسیون،(12) معتقد است که تاریخ شفاهی، خاطره ای اتوبیوگرافیکال یا خودنگارانه است و نقش مصاحبه کننده را به عنوان یک تفسیر اولیه تبیین می کند. به نظر او، مصاحبه ، طبقه بندی و نظم بخشی اولیه است. لیند،(13) می گوید که تاریخ شفاهی، خودش تاریخ است در قالب بیان روان و سلیس ضمیر خودآگاه. در پاسخ وی، لمیش،(14) تاریخ شفاهی را سند محدودی می بیند که سنتز تاریخی جدیدی را ساخته است .(15)

در پاسخ به نظریات فوق، باید دانست که در مصاحبه های تاریخ شفاهی، مورخان نقش فعال دارند و خود به خلق تاریخ می پردازند و به همراه خود نظم، انتخاب و تفسیر از قبل موجود تاریخ را حمل می کنند. برخلاف نامه ها، اسناد و مدارک و سایر مواد آرشیوی ، این نوع اطلاعات را پس از وقوع واقعه، مورخان خلق می کنند. بنابراین اسناد منحصر بفردی به شمار می روند.

به عقیده رونالد گریل،(16) مصاحبه، ساختار روایت محاوره ای دارد؛ «محاوره ای » به دلیل ارتباط مصاحبه کننده و مصاحبه شونده ، و «روایتی» به خاطر شکل آن، که به صورت بیان داستان است. این روایتها در حالی که ممکن است براساس کرونولوژی از خاطره های شخصی بنا شده باشد، اتوبیوگرافی و یا بیوگرافی نیست. چراکه مصاحبه تاریخ شفاهی، بر مبنای روابط متقابل مصاحبه شونده و مصاحبه کننده بنا شده است. مصاحبه، نمی تواند از شرایطی که در آن خلق شده، جدا باشد. برای تجزیه و تحلیل صحیح هر مصاحبه، باید ترکیبی از تجزیه و تحلیلهای اجتماعی و روانشناختی مربوط به رابطه میان مصاحبه کننده و مصاحبه شونده و مناسب بودن موقعیت آنها را بررسی کنیم.(17)

پی نوشتها:

  1. شارل ساماران: روشهای پژوهش در تاریخ.
  2. تعریف Oral History Association  از تاریخ شفاهی. این مؤسسه ، در سال 1966 تاسیس شده است.
  3. T.Fisher Unwin
  4. Jane Cobdon Unwin.
  5. دایره المعارف تاریخ بلاک ول.
  6. Danny/Feingold: Something permanent to hold on to,los angeles times 1997,July 30
  7. Dale Trelevan.
  8. Art Hansen
  9. همان مقاله
  10. Ronald J.Grele. Movement without aim: The ORAL History Reader by Robert perk and Alistair Thomson .London:Routledge,1998
  11. W.W.Cutler
  12. S.Benison
  13. Lynd
  14. Lemisch
  15. همان مقاله.
  16. Ronald Grele.
  17. همان مقاله.

بررسی و نوشته: شفیقه نیک نفس
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

موضوعات مرتبط : تاریخ شفاهی    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید