تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،2-7-1397
تعداد بازدید :39

ذخایر آبی؛ ایستاده بر سکوی بحران

شعار «آب مایه حیات» را سال ها است می شنویم و بی توجه به عمق معنای آن، از کنارش عبور می کنیم. اما اینک رسیده ایم به مرحله ای که آب نه در کنار واژه حیات و زندگی که در کنار واژه بحران ایستاده است.

به گزارش ایرنا، هشدارها گواه این است که جنگ های آینده بر سر آب خواهند بود نه بر سر نفت و این در حالی است که بیش از یک دهه از ورود ایران به دوره های خشکسالی و کم بارشی می گذرد.

بر پایه آمارها و اظهارات رسمی مسئولان وزارت نیرو و سازمان حفاظت محیط زیست، وضعیت منابع آبی کشور اکنون در شرایط بحرانی قرار گرفته است. اگرچه بسیاری از کارشناسان مخالف به کاربردن واژه بحران برای این وضعیت هستند.

بنابر آمار مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی در آذر سال ۱۳۹۶، استان تهران پاییز سال گذشته کمترین دریافت بارندگی را در ۳۰ سال اخیر داشت. آمارهای بلندمدت کشور هم (۴۷ سال گذشته) شیب نزولی بارش و شیب صعودی دمای هوا را نشان می دهد.

کارشناسان بر این باورند، بحران کنونی آب از عملکرد چند مدیر یا یکی دو دولت پدید نیامده است بلکه حاصل شیوه نادرست مدیریت منابع آبی و الگوی نادرست مصرف در طول بیش از سه دهه است.

باید خاطرنشان کرد: تداوم خشکسالی ها و بروز بحران آب و بی رمق تر شدن هر چه بیشتر ذخایر آبی، هم اینک به چالشی مهم و پیچیده برای بخش های وسیعی از کشور ما مبدل شده است.

کاهش نزولات آسمانی در کنار پایین آمدن سطح آب های زیرزمینی باعث شده است که بر اساس برآورد کارشناسان بیش از نیمی از استان های کشور اکنون دچار کم آبی یا تنش آبی شوند.

هم اینک زنگ هشدار برای نزدیک به ۱۰ استان کشور به صدا در آمده و معضل دسترسی به آب سالم به چالشی بزرگ حتی برای برخی نقاط مرطوب و پرآب در استان های شمالی کشور تبدیل شده که این تنش در بخش های جنوبی کشور بسیار عمیق تر است. به طوری که حتی بحران آب و خشکسالی در نواحی جنوبی کشور همچنین موج مهاجرت مردم به مناطق شمالی و پرآب تر را به همراه داشته است.

محمد امینی استاد دانشگاه و رئیس سابق مرکز تحقیقات منابع طبیعی و کشاورزی استان مازندران با اشاره به اطلاعات مرکز آمار ایران و نتایج سرشماری های سال ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰ می گوید: میزان مهاجرت از نواحی خشک جنوبی کشور به استان های شمالی در این دوره ۵ برابر شده است.

وی استان های شمالی کشور را هم ورشکسته زیست محیطی توصیف و تصریح می کند: ما دیگر استان پرآب نداریم زیرا وضعیت اکثر استان ها به علت بهره برداری بیش از حد به وضعیت هشدار رسیده است.

امینی مسائلی همچون کاهش ۵۰ میلی متری بارش ها، تغییر نوع بارش از برف به باران و تعداد زیاد چاه های عمیق و نیمه عمیق، رویکرد صنعت کشاورزی و افزایش جمعیت ساکن به ویژه در استان های شمالی را از جمله دلایلی می داند که آینده آبی مناطق پربارش و حتی استان مازندران را تهدید می کند.

به نظر می رسد:از تغییرات اقلیمی و عملکرد مسئولان گرفته تا مردم در بحرانی شدن منابع آبی دخیل هستند. بنابراین جستجو به دنبال مسببان خشکسالی و کم آبی چندان کارساز نخواهد بود. چرا که وضعیت فعلی در اثر عواملی چون تغییر اقلیم، کاهش بارش ها و همچنین مدیریت نادرست منابع آبی به وجود آمده که رفته رفته به بحرانی ملی و تهدیدی علیه امنیت ملی تبدیل خواهد شد.

در همین حال ،کارشناسان، رشد سریع شهرنشینی، افزایش جمعیت ،توسعه بخش کشاورزی و برخی سیاستگذاری های نادرست در کنار عوامل بین المللی همچون تاثیر تغییرات اقلیمی را دلیل خشکسالی و تنش های آبی در ایران می دانند.

با اینکه سال ها قبل هشدارهایی در زمینه ضرورت اصلاح سیاست ها، مدیریت مصرف و اندیشیدن راهکار مناسب برای مقابله با بحران آب توصیه شده بود، اما یک رویکرد و راه حل جامع برای موضوع در پیش گرفته نشد تا اینکه کمبود آب به موضوعی مهم در بخش هایی از کشور تبدیل و حتی منجر به تنش های اجتماعی در برخی شهرها شد.

کارشناسان به این نکته واقف هستند بحران آب موضوعی نیست که تنها ایران با آن درگیر باشد بلکه چالشی است که همه خاورمیانه و شمال آفریقا و در سطحی وسیع تر کل جهان با آن دست به گریبان است. بسیاری از کارشناسان قرن بیستم را دوره جنگ بر سر نفت و قرن ۲۱ را عصر منازعه های آب ارزیابی می کنند.

از نظر این کارشناسان، وقوع خشکسالی در منطقه امری نیست که بتوان آن را نادیده گرفت و اکنون بخشی از پیامدهای آن ایران را در بر گرفته است.

وخامت اوضاع به اندازه ای است که عیسی کلانتری مشاور معاون اول رئیس‌ جمهوری در امور آب، کشاورزی و محیط زیست

چند ماه قبل با هشدار در زمینه بهره‌ برداری ۹۷درصدی از آب‌ های سطحی و خشک شدن رودخانه ها عنوان داشت: اگر شرایط به همین گونه ادامه پیدا کند حدود ۷۰درصد ایرانیان یعنی جمعیتی معادل ۵۰میلیون نفر برای زنده ماندن مجبور به مهاجرت هستند.

کاهش بارش ها یکی از اصلی ترین دلایل کم آبی است که عاملی مهم در عمیق تر شدن خشکسالی در ایران هم محسوب می شود؛ بارش ها در کشور ما به کم ترین حد در ۴۰ سال اخیر رسیده و نتیجه آن پایین تر رفتن سطح آب های زیرزمینی و خشکی رودخانه ها و

دریاچه ها شده است.

داوود پرهیزکار معاون وزیر راه و شهرسازی و رئیس سازمان هواشناسی کشور با اشاره به این موضوع که در ۱۱سال گذشته میانگین بارش سالانه ایران به بالای نرمال نرسیده است، می گوید: باید بپذیریم که کشور ما کم آب است چون میانگین بارش سالانه ایران کمتر از یک سوم میانگین جهانی است.

شرکت مدیریت منابع آب ایران وابسته به وزارت نیرو هم در آخرین گزارش خود چشم انداز مناسبی را از وضعیت بارندگی در کشور ارائه نمی کند.

بر اساس گزارش این سازمان، ریزش های جوی از اول مهر تا ۲۴تیر سال آبی ۹۷-۹۶بالغ بر ۸ر۱۶۶ میلیمتر بود که نسبت به دوره مشابه در دراز مدت ۵ر۳۰ درصد کاهش داشت. این آمار نسبت به دوره مشابه سال قبل که بارش ها ۹ر۲۲۹ میلیمتر بود حدود ۴ر۲۷ درصد کاهش را نشان می دهد.از طرف دیگر بالا رفتن میانگین دما هم باعث افزایش نرخ تبخیر می شود. به طور طبیعی در خاورمیانه و ایران هم سطح تبخیر بیشتر از متوسط جهانی است.

«دیوید لیلین» کارشناس اندیشکده «شورای آتلانتیک» بر این باور است که ایران خشکترین آب و هوا در حدود ۷۰ سال اخیر را تجربه می کند و به همین دلیل ۴۰ درصد ایران در وضعیت خشکسالی به سر می برند.وی می افزاید: علاوه بر تغییرات آب و هوایی، ایران با چالش هایی همچون نابودی تنوع زیستی در جنگل ها و بیابان، فرسایش خاک در کنار آلودگی هوا و آب روبرو است. یکی از دلایل عمده این تغییرات ساخت بیش از سد است که از دوره پیش از انقلاب شروع شد و تا دولت قبل ادامه داشته است.

به اعتقاد کارشناسان عوامل ایجاد بحران آب در ایران بی شمار هستند که برخی از آن ها طبیعی و برخی دیگر نتیجه اقدامات و تصمیم های انسانی بوده اند. مهمترین عامل انسانی ، رشد جمعیت در ۴۰ سال گذشته است که از ۳۳ میلیون نفر به بیش از ۸۰ میلیون نفر رسید. بر همین اساس دسترسی به آب تجدید پذیر برای هر نفر به شدت پایین آمد. اکنون ۳۵ درصد مردم ایران در مناطقی زندگی می کنند که درگیر خشکسالی یا کمبود آب هستند. از سوی دیگر، گرم شدن آب و هوای جهان هم مزید بر علت شده و اوضاع را وخیم تر

کرده است.

تارنمای خبری «البوابا»، رشد سریع شهرنشینی و افزایش جمعیت و توسعه کشاورزی در ایران در کنار عوامل بین المللی

همچون تاثیر تغییرات اقلیمی، تحریم ها و برخی سیاستگذاری های نادرست را عاملی برای تشدید خشکسالی و تنش های آبی در ایران عنوان می کند و می گوید: براساس آمار، بخش کشاورزی بیشترین میزان از آب شیرین ایران را مصرف می کند، درحالی که به همان اندازه کارآیی ندارد.

گزارش ها نشان می دهند ۹۰ درصد آب ایران در بخش کشاورزی مصرف می شود اما سطح بهره وری در استفاده از آب حدود ۳۵ درصد تخمین زده می شود حال آنکه میانگین بهره وری این بخش در جهان حدود ۷۵ درصد است.

حمید پوران کارشناس حوزه محیط زیست و آب در گفتگو با این تارنمای خبری اعتقاد دارد: تحریم ها علیه ایران هم بی اثر نبوده اند زیرا مانع سرمایه گذاری مناسب در بخش های زیرساختی مرتبط با مدیریت آب و کشاورزی هم شده اند.

ضعف در زیرساخت های آبی کشور به ناکارآمدی مصرف آب منجر شده که در نهایت مانع از استفاده دوباره از آن می شود. در این شرایط ورود تجهیزات مدرن کشاورزی و حتی سموم و آفت کش های جدید هم ممنوع شده اند که صنعت کشاورزی را به شدت تحت تاثیر قرار داده است.

وی همچنین خاطر نشان می سازد: وقتی بی ثباتی و بی اعتمادی به شرایط برای یک کشور همچون ایران در منطقه وجود دارد تامین غذای ۸۰ میلیون شهروند به اولویتی مهم تبدیل می شود و در همین رابطه شما آب را فدای هدف خود می کنید.

کارشناسان یکی از راهکارهایی را که ایران تاکنون نسبت به آن بی تفاوت بوده است، شیرین سازی آب دریاها در شمال و جنوب کشور می دانند. به نوشته تارنمای خبری "المانیتور" برخی مقام ها و کارشناسان ایرانی اعتقاد دارند کشورهای همسایه از تاسیسات شیرین سازی آب (نمک زدایی آب دریاها) استفاده می کنند و مشکل چندانی در زمینه تامین آب آشامیدنی ندارند اما این راه حل از سوی ایران نادیده گرفته شد و در مقابل بر پروژه های انتقال آب و سرمایه گذاری تمرکز بیشتری صورت گرفت. نکته اینجاست که انتقال آب هم نیازمند سرمایه گذاری های هنگفت و زمانبر در کنار استفاده از تجهیزات برای تصفیه آب است.

تارنمای نشریه خبری "واشنگتن ریپوتر" که به پوشش تحولات در خاورمیانه می پردازد، می نویسد:کارشناسان هشدار می دهند بحران های زیست محیطی و پیامدهای سیاسی اجتماعی آن می تواند تهدید ساز شود . به همین دلیل دولت ایران تلاش می کند برای مواجهه با تهدیدهایی که ممکن است تنش هایی همچون کمبود آب موجب بروز آن شوند اقداماتی را انجام دهد. صرفه جویی در مصرف آب، توقف در ساخت سد، مقابله با تبخیر آب از طریق ایجاد شبکه های زیرزمینی، بهینه سازی

مصرف آب در بخش های کشاورزی و صنعتی، تشویق کشاورزان به کاشت محصولاتی که نیاز کمتری به آب دارند و توجه به تاسیسات شیرین سازی برای تامین آب از جمله راهکارهایی هستند که دولت ایران برای مقابله با تنش های آبی در پیش گرفته است.

آنچه مسلم است اینکه مدیریت درست منابع آبی ایران به ویژه در بخش کشاورزی و صنعتی جز با تعامل میان مدیران استانی امکان پذیر نخواهد بود. این در حالی است که پیشینه تاریخی ایران و سازه های باقی مانده از آن دوره که شامل سدهای خاکی، قنات و کاریزهای ساخته شده در بخش های مختلف کشور به ویژه مناطق خشک است، نشان می دهد ایرانیان فرهنگ مصرف درست آب را می دانسته و از همان زمان به دنبال مدیریت منابع آبی خود بوده اند.

برگرفته از روزنامه اطلاعات

 

 



نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید