تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :2168

مطالعه تطبیقی روش های سازماندهی اسناد و مدارک تاریخ شفاهی،از منظر برخی مراکز تاریخ شفاهی ایران و جهان

هدف: هدف از انجام این پژوهش، بررسی شیوه های سازماندهی اسناد و مدارک تاریخ شفاهی موجود در برخی مراکز تاریخ شفاهی ایران و جهان، و تعیین متداول ترین شیوه های سازماندهی در مراکز تاریخ شفاهی می باشد.

روش/رویکرد پژوهش: این پژوهش با استفاده از روش پیمایش تحلیلی و توصیفی انجام شده است . ابزار جمع آوری داده ها، مصاحبه است که پژوهشگر با مسئولان مراکز تاریخ شفاهی )(داخل و خارج از کشور ایران) انجام داده است. پس از جمع آوری اطلاعات لازم،با انجام مقایسه تطبیقی از اطلاعات حاصل شده،متداول ترین شیوه سازماندهی در مراکز تاریخ شفاهی داخل و خارج از ایران(به تفکیک) مشخصگردید.

جامعه پژوهش: جامعه مورد پژوهش شامل 7 مرکز فعال تاریخ شفاهی در ایران و 12مرکز فعال از مجموعه مراکز تاریخ شفاهی جهان(خارج از ایران) است. مراکز مورد بررسی با در نظر گرفتن پراکندگی جغرافیایی و گستره متنوع جهانی انتخاب شده اند.

یافته های پژوهش: نتایج حاکی از آن است که حدود 86درصد مراکز تاریخ شفاهی مورد بررسی در ایران،استفاده از حروف الفبای فارسی نام خانوادگی مصاحبه شونده را به عنوان روشی مناسب برای سازماندهی اسناد تاریخ شفاهی برگزیده اند. همچنین ، بررسی روش های سازماندهی در مراکز تاریخ شفاهی خارج از ایران، نشان می دهد که این مراکز از نظام های گوناگون وکاملا متفاوت برای سازماندهی اسناد تاریخ شفاهی خود استفاده می کنند. این مسئله به وضوح، نشانگر عدم یکدستی و یکپارچگی لازم در سازماندهی اسناد تاریخ شفاهی است،که لازم است از دید مسئولان ذیربط پنهان نماید.

نتیجه گیری:نتایج پژوهش، نشان دهنده عدم وجود یک نظام جامع و یکپارچه، در امر ذخیره سازی و سازماندهی اسناد و مدارک تاریخ شفاهی است. لذا ضرورت ایجاد و توسعه یک نظام استاندارد،که موجب مدیریت بهتر مجموعه های تاریخ شفاهی شود و به همکاری و تعامل بیشتر مراکز تاریخ شفاهی بیانجامد، به شدت احساس می شود. این موضوع نباید از دید مسئولان و مدیران مراکز تاریخ شفاهی پنهان بماند و بهتر است هرچه سریعتر نسبت به رفع این مشکل، اقدام شود.

انسان ها در طول تاريخ، همواره وقايع مهم تاريخى خود را از طريق روايت اشعار و افسانه هاىمنقول به نسلهاى بعدى خود انتقال داده اند. در هر برهه از تاريخ، افرادى كه اقدام به نوشتن وثبت وقايع تاريخى نموده اند، بخشى از اطلاعات خود را از طريق پرس و جو از اشخاص وبه طور شفاهى به دست آورده اند؛ زيرا حوادثى كه در واقعيت رخ داده اند و غير مكتوب هستند،لازم است كه به صورت نوشته و مكتوب درآيند تا ماندگارى و بقاى آن براى نسل هاى آيندهحفظ شود. همچنانكه بيهقى مى نويسد: »و من كه تاريخ، پيشه گرفته ام التزام اينقدر كرده امكه آنچه نويسم يا از معاينه من است يا از سماع مردم ثقه (بيهقى، 1324 ،ص 667 ) اين شيوهانتقال تاريخى در ايران و اسلام سابقه اى غنى و عميق دارد و هم اكنون به عنوان جديدترين وكهنترين شيوه تاريخ نگارى قلمداد مى شود كه بازگوكننده و اشاعه دهنده مجموعه حقايقىاست كه در سينه افراد نهفته است.

تاريخ شفاهي 2 يكي از شيوه هاى جمع آورى اطلاعات در تاريخ است كه به شرحو شناسايي رويدادهاى تاريخي، براساس ديده ها و شنيده هاى شاهدان و ناظران، و عملكردفعالان آن ماجراها مى پردازد. اين متون تاريخى حتي در صورت مكتوب شدن، خصلتيگفتاري دارند (ايمانى، 1386 ) در حقيقت، تاريخ شفاهى جمع آورى اطلاعات در مورد وقايعتاريخى، از طريق اسناد غير مكتوب است. اين رويكرد، بر اين نكته تأكيد دارد كه تاريخ، تنهااسناد مكتوب و آنچه صاحبان قدرت و مورخان ابراز مى دارند نيست؛ بلكه تاريخ برگرفته اززندگى مردمانى است كه روزى شاهد عينى حوادث روزگار بوده اند.تاريخ شفاهي، به شيوه امروز، براي اولين بار در سال 1948 ، در دانشگاه كلمبيا، پايه گذاريشد. پس از تشكيل انجمن تاريخ شفاهي، در سال 1966 ، و تأسيس بخش تاريخ شفاهيدانشگاه هاروارد، در سال 1967 ، اين شيوه، وسعت بيشتري يافت و به عنوان مبحثي جديدر محافل پژوهشي و تاريخي جهان شناخته شد و مورد قبول واقع گرديد. تاريخ شفاهي،در مفهوم جديد آن در ايران سابقه چنداني ندارد، ولي مى توان گفت با وقوع انقلاب اسلامي و ايجاد ضرورت بررسي ريشه هاى انقلاب و پيامدهاي آن (شامل وقايع سياسي چند دههاخير) به طور وسيع مورد توجه علاقه مندان قرار گرفته است (سازمان اسناد و كتابخانه ملىايران، 1389 ) امروزه، اسناد و مدارك تاريخ شفاهى، به عنوان يكى از منابع اخذ اطلاعات درمورد رخدادهاى تاريخ معاصر ايران به شمار مى رود و در حجم زياد، مورد توجه پژوهشگرانقرار مى گيرد. ثبت و بررسى وقايع، از طريق روش تاريخ شفاهى، تنها مى تواند شامل افرادى

باشد كه خودشان در اين وقايع شركت داشته اند و اين افراد نمى توانند به نقل قول حوادث ورويدادها از نسل هاى پيشين بپردازند. بنابراين، مشخص مى شود كه روش تاريخ شفاهى تنهاقادر به بررسى حدود يك قرن پيش از انجام مطالعه است و روشى براى ثبت تاريخ معاصربه شمار مى رود (ايمانى، 1386)

مراكز تاريخ شفاهى يكى از مراكز اطلاع رسانى به شمار مى روند كه مى توانيم بهپژوهش هايشان در مورد تاريخ معاصر جهان تكيه كنيم. اين مراكز، رازدار خاطرات نهفته درسينه مردمانى است كه حرف هاى تازه اى براى شنيده شدن دارند. مراكز تاريخ شفاهى از جملهمراكزى هستند كه براى رسيدن به اين هدف، از انجام مصاحبه بهره مى برند. لذا وظيفه اينمراكز فراهم آورى، نگهدارى، و سازماندهى مجموعه مصاحبه هاى انجام شده به منظور اشاعه وبازيابى آنهاست.اسناد شفاهى، مهمترين وا صلى ترين مواد مراكز تاريخ شفاهى به شمار مى روند.اين اسناد، حامل پيام هايى هستند كه تمامى آحاد مردم مى توانند پيشينه فرهنگى خود را در آنكشف كنند. طبق نظر ويسمان »سند و مدرك در مفهوم كلى خود به رسانه اى دلالت دارد كهتوسط آن داده ها واطلاعات و دانش، بدون توجه به صفات يا شكل ظاهرشان، ثبت مى شوند.

رسانه ها تمام مواد نوشتارى اعم از دست نوشته، ماشينى يا چاپى را شامل مى گردند، ولى به آنهامحدود نمى شوند؛بلكه كليه نقاشى ها، طراحى ها و حكاكى ها، وسايل ضبط صوت، عكسهاىچاپ نشده و فيلم آنها- چه به صورت ساكن و چه به صورت متحرك وسينمايى -،موادى كهاطلاعات بر روى آنها پرداخته شده - چه به صورت برگه هاى منگنه اى، چاپى يا كدگذارى شدهو چه به صورت نوار يا ديسك هاى مغناطيسى-، و نيز نسخه هاى مكرر مدارك فوق را- به هرروش كه تكثير شده باشند- دربرمى گيرند» ( 1373، ص 27 ) فوترگيل، اشاره مى كند كه »سندعبارت است از مواد حاوى اطلاعات، اعم از نوشتارى، ديداري، و شنيداري كه توسط اشخاصحقيقي يا حقوقي ايجاد شده و داراي ارزش نگهداري باشد»( 1379، ص 14 )آنچه در قانونسازمان اسناد ملي ايران در تعريف »سند « ذكر شده عبارت است از »كليه اوراق، مراسلات،دفاتر، پروند هها، عكسها، نقشه ها، كليشه ها، نمودارها، فيلم ها، نوارهاي ضبط صوت، و سايراسنادي كه در دستگاه دولت تهيه شده و يا به دستگاه دولت رسيده است و به طور مداوم درتصرف دولت بوده از لحاظ اداري، مالي، اقتصادي، قضايي، سياسي، فرهنگي، علمي، فني، وتاريخي به تشخيص سازمان اسناد ملي ايران ارزش نگهداري داشته باشد « (1صادقيان، 1386 ص73 ) با توجه به تعاريف ارائه شده و دريك جمع بندى كلى مى توان نتيجه گرفت كه مجموعهمصاحبه هايى كه در مراكز تاريخ شفاهى و در قالب ديدارى و شنيدارى نگهدارى مى شوند،مشمول تعريف سند مى شود و همانند سايرا سناد ، نيازمند اعمال مديريت صحيح مى باشند. قطعاًمديريت خوب، موجب افزايش اثر بخشى و بهبود كارآيى مجموعه مى شود.

نخستين بار، مديريت اسناد ، به طور عملى و تئورى، در برنامه هاى آموزشى توليداتنرم افزارى و استاندارد سازى كشور استراليا مطرح گرديد. ايزو 15489 ،مديريت اسناد رااينگونه تعريف مى نمايد: » زمينه مديريتى كه مسئول كنترل مؤثر و نظام مند ايجاد، دريافت،نگهدارى، استفاده، و جابه جايى اسناد از جمله فرآيندهائى براى دستيابى و نگهدارى شواهدو اطلاعات مربوط به فعاليت ها و مبادلات تجارى به شكل اسناد مى باشد (رضايى شريفآبادى، انصارى، زرين كلكى، 1388 ، ص 102 .)» به عبارت ديگر،مديريت اسناد، نگرشىساختار يافته و سيستماتيك براى كنترل، طبقه بندى، بازيابى، و به اشترا ك گذارى اسناد است.

مديريت اسناد دربردارنده طيفى وسيعى از چند فرآيند است و شامل فرآيندهاى ايجاد يا توليد، فراهم آورى، سازماندهى، ذخيره، اشاعه، و استفاده از اسناد مى شود. مديريت اسناد به ماكمك مى كند كه اطلاعات موجود در اسناد را، به شكل مناسب، با هزينه هاى منطقى، در زمانمطلوب، به دست افراد نيازمند برسانيم و تمامى موارد ذكر شده از اهداف غايى هر سازمانبه شمار مى آيند.

زرين كلكى، طرح طبقه بندي اسناد را ابزاري مى داند كه به وسيله آن امكان دريافت،عنوان بندي، بازيابي و نگهداري، و در نهايت امحاي اسناد فراهم مى شود( 1388 ، ص 17 )

بر حسب اين طرح، روش قرار دادن اسناد در گروه هاى مربوط و نيز ارتباط آنها با شكلسند-كه توليد و يا انتقال يافته - به روشنى معين مى گردد. مثلاً در سيستم مديريت اسناد يكسازمان ممكن است اسناد منفرد را در فايلهاى مجزا گردآوري كنند و فايلهاى مجزا نيزمؤلفه هاى سازنده سند و اطلاعات متني آن را شامل گردند، و يا اينكه اسناد منفرد به تدريج درپوشه هايى جمع آوري شوند. يكى از ساده ترين مدلهاى طبقه بندى اسناد، مدل سه لايه اى است كه به سه سطح قابل تفكيك است. سطح اول، سطح عملكرد »فعاليت كارى « است كهاطلاعات در فايل ها جمع آوري مى شوند و ممكن است به پوشه ها هم ارجاع شوند. سطح دوم، »سطح فعاليت « است كه اطلاعات در ركوردهاى مجزا گردآوري مى شوند و ممكناست به صورت فايل هم ارجاع داده شود. سطح سوم، »سطح اجرا يا تراكنش « است كهاطلاعات در ركوردهاى مجزا جمع آوري مى شوند و ممكن است به صورت فايل هم ارجاعداده شود .، روش رده بندى و سازماندهى مواد غير چاپى، بستگى به سياست كلى كتابخانه ياآرشيو دارد. گاه هدف از رده بندى، كنار هم چيدن مواد هم موضوع و معين كردن جاى هررسانه در كتابخانه يا آرشيو مى باشد. گاهى اوقات هم، هدف از رده بندى فقط مشخص كردنجاى رسانه ها در دسترسى به آنهاست( صالحى فشمى، 1385 ، ص 6 )

با توجه به مطالب ذكر شده در يك نگاه مى توان گفت كه سازماندهى، به عنوان يكى ازفرآيندهاى مديريت اسناد، هميشه دغدغه مديران سازمان ها و مراكز اطلاع رسانى بوده است.

به طور قطع، نظم در هر محيط كاري عامل بهبود عملكرد وا نسجام فعاليت هاست. در محيط هايآرشيوي و كتابخانه اي، كه حجم عظيمى از منابع و مدارك حفظ و نگهدارى مى شوند، نظم،عنصر اساسي براي ارائه صحيح، دقيق، و سريع خدمات محسوب مى شود. امروزه، رشدروزافزون اسناد و مدارك تاريخ شفاهى، همراه با گسترش تحولات و نوآورى هاى اطلاعاتىو ارتباطى، ضرورت ايجاد يك نظام سازماندهى اطلاعات را دو چندان نموده است.

پژوهش هاى نخستين، نشان دهنده فقدان اثرى است كه در يك جمع بندى كلى به مسئلهسازماندهى اسناد تاريخ شفاهى موجود در مراكز تاريخ شفاهى داخل و خارج از ايران پرداختهباشد. آثار زير از جمله پژوهش هايى هستند كه ارتباط نزديكى به موضوع اين پژوهش دارند،لذا شايسته است كه در ابتدا، مرورى بر آنها انجام شود.

حسينى ( 1386 )، در مقاله اى با عنوان »جايگاه جهانى تاريخ شفاهى «ا ذعان مى كند كه كمبودمراكز تاريخ شفاهى و عدم توجه دانشگاه ها به مسئله تاريخ شفاهى، از موانع گسترش روشتاريخ شفاهى است؛ زيرا عوامل ذكر شده، در ناشناخته ماندن اهميت اين روش و نيز در عدمبه كارگيرى و رشد و توسعه آن بى تأثير نيستند. در اين مقاله، مهمترين مراكز تاريخ شفاهى ايرانو جهان معرفى مى شوند و شرح مختصرى از تاريخچه و فعاليت آنها ارائه مى شود. اين مقالهراهنماى خوبى، براى كسانى است كه مى خواهند در يك فضاى مجازى با اكثر مراكز تاريخشفاهى ايران و جهان آشنا شوند.

عزمى بن عزيز ( 1384 )، در مقاله خود با عنوان »مستندسازى تاريخ شفاهى، تجربهآرشيو ملى مالزى « به ارائه رو ششناسى تاريخ شفاهى در آرشيو ملى مالزى مى پردازد. وى، دراين مقاله، به توضيح دربار ه سه مرحله اصلى در يك فرآيند تاريخ شفاهى، يعنى جمع آورى،آماده سازى، و انتشار مصاحبه هاى تاريخ شفاهى مى پردازد. عزمى، در بخشى از اين مقاله،شيو ه سازماندهى اسناد در آرشيو ملى مالزى را تشريح م ىكند و روند شماره دهى و طبقه بندىرا توصيف مى كند. استفاده از يكسرى شماره هاى مسلسل به عنوان شماره پرونده، از جملهشيو ه سازماندهى و رده بندى اسناد در اين آرشيو است. وى اشاره مى كند كه سادگى وكارآمدى اين شيوه، از عوامل مقبوليت آن است.

صالحى فشمى ( 1385 )، در مقاله توصيفى خود با عنوان » شيوه فهرست نويسى، رده بنديو آماده سازي منابع تاريخ شفاهي « ضمن معرفى سازمان اسناد و كتابخانه ملى و شرحفعاليتهاى آن، به تشريح روشى مى پردازد كه گروه اطلاع رسانى منابع ديدارى و شنيدارى،جهت فهرست نويسى، رده بندي، و آماده سازي منابع تاريخ شفاهى به كار مى گيرد. وى در بخشرده بندى، اشاره مى كند كه روش رده بندى مواد غير چاپى، به سياست كلى كتابخانه يا آرشيوبستگى دارد. و در ادامه بيان مى كند كه گروه اطلاع رسانى منابع ديدارى و شنيدارى سازماناسناد و كتابخانه ملى، براى رده بندى اسناد تاريخ شفاهى، از روش روسو استفاده مى كند و

دليل آن هم تناسب اين روش با شرايط و اسناد اين مخزن است. در اين مقاله، تمامى اجزاىرده بندى روسو به تفكيك شرح داده شده و نكات كاربردى لازم ارائه شده است.

طاهرى ( 1389 )، در مقال هاى با عنوان »بررسى تحليلى كاركرد پذيرى استاندارد توصيفو دسترسى به منبع (آر.دي.ايِ) براى توصيف و سازماندهى مواد آرشيوى « با كمك استانداردآر.دي.ايِ.، به توصيف و سازماندهى مواد آرشيوى با رويكردى تحليلى مى پردازد. در اينمقاله، از توصيف و سازماندهى شى ءگرا براى توصيف اسناد آرشيوى استفاده شده است. دليلاستفاده از اين استاندار د، ماهيت شى ءگونه اسناد آرشيوى ذكر شده است. همچنين، اين مقاله،به تشريح برترى اين استاندارد در قياس با استانداردهاى بافت گرا مى پردازد. در اين مقاله، فقطاز جنبه توصيفى به تعريف و توصيف استانداردهاى سازماندهى اسناد آرشيوى پرداخته شدهاست و نمونه هاى كاربردى و يا مورد استفاده بيان نشده است.

هدف پژوهش

هدف كلى پژوهش: ايجاد بسترى مناسب براى تهيه و تدوين طرح هاى ويژه سازماندهى وطبقه بندى اسناد تاريخ شفاهى، كه مناسب با هويت و رسالت مراكز تاريخ شفاهى باشند.

هدف جزئى پژوهش: شناخت طرح هاى سازماندهى مورد استفاده در مراكز تاريخ شفاهى(داخل ايران و خارج از ايران)كه زمينه مناسبى را براى رسيدن به هدف كلى فراهم آورد

روش پژوهش

با توجه به ماهيت موضوع پژوهش، از روش مطالعه كتابخانه اى براى جمع آورى اطلاعاتپايه در مورد تاريخچه و خدمات مراكز تاريخ شفاهى استفاده شد. در ادامه، براى جمع آورىاطلاعات مورد نياز درباره نحوه سازماندهى اسناد تاريخ شفاهى، از روش مصاحبه و مكاتبه(پيام نگار) استفاده شد. انجام مصاحبه هاى حضورى و تلفنى براى مراكز تاريخ شفاهىداخل ايران و برقرارى ارتباط و مبادله اطلاعات از طريق پيام نگار براى مراكز تاريخ شفاهىخارج از كشور، از جمله شيوه هاى جمع آورى اطلاعات بوده اند.

جامعه مورد پژوهش شامل مراكز تاريخ شفاهى مى شود كه در دو دسته كلى قراردارد. دسته اول شامل مراكز تاريخ شفاهى فعال در ايران است كه در جدول شماره 1 ذكرشده اند.

 برخی از مراکز تاریخ شفاهی فعال در ایران
جدول ۱ - برخی از مراکز تاریخ شفاهی فعال در ایران

دسته دوم، شامل تعدادى از مراكز تاريخ شفاهى در جهان است. انتخاب اين مراكز بادر نظر گرفتن چند عامل صورت گرفته است. در ابتدا ،سعى شد كه مراكز تاريخ شفاهى ازتمامى قاره ها انتخاب شود (پراكندگى جغرافيايى در مورد آنها رعايت شده است) نكته دومدر انتخاب مراكز، ميزان تمايل همكارى مراكز با پژوهشگر بود، زيرا برخى مراكز به سؤ الهاىارسالى پژوهشگر پاسخ ندادند و ازفهرست انتخابى حذف شدند.

برخی از مراکز تاریخ شفاهی فعال در خارج از ایران
جدول ۲ - برخی از مراکز تاریخ شفاهی فعال در خارج از ایران

پرسش های پژوهش

  1. نظامهاى موجود براى سازماندهى اسناد تاريخ شفاهى در مراكز تاريخ شفاهى (داخل وخارجاز ايران) كدام اند؟
  2.  آيا نظامى استاندارد كه مورد پذيرش و استفاده مراكز تاريخ شفاهى (داخل و خارجاز ايران) باشد، وجود دارد؟

یافته های پژوهش

پاسخ به پرسش نخست پژوهش:

سؤال اول پژوهش در دو بخش داخل و خارج از ايران مطرح شده و بررسى و پاسخگويىبه آن نيز به تفكيك در دو بخش مذكور انجام گرفته است.

بررسی شیوه های سازماندهی اسناد تاریخ شفاهی در برخی از مراکز تاریخ شفاهی ایران

بررسی شیوه های سازماندهی اسناد تاریخ شفاهی در برخی از مراکز تاریخ شفاهی ایران

جدول 3 به طور اختصار، به بيان روند سازماندهى اسناد تاريخ شفاهى در مراكز تاريخشفاهى ايران مى پردازد.

جدول فوق به طور اختصار، به بيان آنچه در روند سازماندهى اسناد تاريخ شفاهى درمراكز تاريخ شفاهى ايران مى گذرد مى پردازد. همانطور كه مشخص است در اكثر مراكز مذكور، هويت مصاحبه شوندگان" ملاك و مبناى اصلى سازماندهى مصاحبه ها به شمار مى رود. "

مصاحبه ها، به ترتيب "حروف الفباى فارسى نام خانوادگى مصاحبه شونده" منظم مى شوند وبراى حروف مشابه، رعايت ترتيب الفبايى حروف دوم و سوم در نظر گرفته مى شود. در برخىمراكز علاوه بر آن، مدت زمان انجام مصاحبه، عامل بعدى براى تنظيم مصاحبه هاى صوتىو تصويرى است كه به بازيابى بهتر منجر مى شود. اما در گروه اطلاع رساني منابع ديداري -شنيداري سازمان اسناد و كتابخانه ملي ايران روند سازماندهى، كاملا متفاوت است كه به طوراختصار به آن اشاره مى گردد.

نكته قابل توجه براى مجموعه مصاحبه هاى ضبط شده در گروه اطلاع رسانى منابعديداري - شنيداري سازمان اسناد و كتابخانه ملي ايران، استفاده از نظام رده بندى روسو درامر سازماندهى اسناد و مدارك تاريخ شفاهى است. به عنوان مثال، نمون هاى از شماره بازيابىيكى از مصاحبه ها كه بر روى محمل صوتى درج شده، بدين قرار است؛

• C.N.. : CA_ - M- 1-9-400

همانطور كه مشخص است در اكثر مراكز مذكور، »هويت مصاحبه شوندگان « ملاك و مبناى اصلى سازماندهى مصاحبه ها به شمار مى رود. مصاحبه ها، به ترتيب »حروف الفباىفارسى نام خانوادگى مصاحبه شوندگان « است و براى حروف مشابه، رعايت ترتيب الفبايىحروف دوم و سوم در نظر گرفته مى شود. در برخى مراكز علاوه بر آن، مدت زمان انجاممصاحبه، عامل بعدى براى تنظيم مصاحبه هاى ديدارى - شنيدارى است كه به بازيابى بهترمنجر مى شود. اما در گروه اطلاع رسانى منابع ديدارى - شنيدارى سازمان اسناد و كتابخانهملي ايران روند سازماندهى، كاملاً متفاوت است كه به طور اختصار به آن اشاره مى شود.

مجموعه مصاحبه هاى ضبط شده در اين مركز بر اساس نظام رده بندى روسو مرتبمى شوند. به عنوان مثال، نمونه اى از شماره بازيابى يكى از مصاحبه ها كه بر روى محملصوتى درج شده، بدين قرار است.

• C.N.. : CA_ - M- 1-9-400

جدول ۴ - تجزیه عناصر تشکیل دهنده شماره رده بندی یکی از نمونه های مصاحبه های تاریخ شفاهی در گروه اطلاع رسانی منابع دیداری - شنیداری سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران
جدول ۴ - تجزیه عناصر تشکیل دهنده شماره رده بندی یکی از نمونه های مصاحبه های تاریخ شفاهی در گروه اطلاع رسانی منابع دیداری - شنیداری سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران

با استناد به نتايج ذكر شده در جدول شماره 3 مى توان اذعان كرد كه پر استفاده ترينشيوه سازماندهى مصاحبه ها در مراكز تاريخ شفاهى ايران، استفاده از حروف الفباى فارسىنام خانوادگى مصاحبه شونده، به عنوان اولين ركن سازماندهى است و حدود 86 درصد مراكزفوق، روش استفاده از حروف الفباى فارسى نام مصاحبه شوندگان را به عنوان روش شماره دهىو سازماندهى مدارك تاريخ شفاهى برگزيده اند. محبوبيت آن به دليل سادگى و اثربخشى آن،تخمين زده مى شود. اكثر مراكز تاريخ شفاهى، چاپ مجموعه مصاحبه را،به صورت كتاب،در دستور كار خود دارند و به طور دائم به آن مى پردازند. اما نكته قابل توجه، كمرنگ بودن

نقش محيط مجازى براى دسترسى به مصاحبه ها مى باشد، كه با توجه به گسترش استفاده ازمحيط هاى تحت وب و دنياى مجازى، ضرورت پرداختن به اين مسئله بسيار مهم و جدىبه نظر مى رسد.

بررسی شیوه های سازماندهی اسناد تاریخ شفاهی در برخی از مراکز تاریخ شفاهی مطالعه شده در خارج از ایران

در اين قسمت، به طور مجزا و به اختصار، به تشريح شيوه هاى سازماندهى اسناد تاريخ شفاهى در مراكز مذكور در جدول شماره 2 پرداخته مى شود.

جدول ۵ - نمونه ای از شماره بازاریابی مصاحبه های مرکز Oral history research office (columbia univercity library)
جدول ۵ - نمونه ای از شماره بازاریابی مصاحبه های مرکز Oral history research office (columbia univercity library)

فرآيند شماره دهى مصاحبه ها در مركز تاريخ شفاهى دانشگاه كلمبيا، براساس نظامىقراردادى است كه كارشناسان مركز آن را به عنوان مناس بترين راه سازماندهى برگزيده اند.

اصل سازماندهى مصاحبه ها، توجه به نوع محملى است كه مصاحبه بر روى آن ضبط شدهاست. مصاحبه هاى موجود در مركز در دو قالب، يعنى يا بر روى فيلم هاى ويدئويى و يابر روى دى وى دى ضبط و نگهدارى مى شوند. بنابراين، توجه به همين مسئله موجبايجاد طرح طبقه بندى اسناد مى شود. براى مثال، اگر مصاحبه هاى صورت گرفته بر روىنوار ويدئويى ضبط شده باشند، روند شماره دهى مطابق مدل زير مى باشد:

سال انجام مصاحبه + شﻤﺎره های قراردادی مربوط به هر پروژه + • C.N. : VIDEO

• VIDEO + RC_..¥. .A13 +8978

شماره ها، تركيبى از حرف و عدد هستند كه با توجه به موضوع به هر مدرك، به آنهااختصاص مى يابد و سرانجام سال انجام مصاحبه به اين شماره ها افزوده مى شود.

در مورد مصاحبه هايى كه بروى دى وى دى ذخيره شد هاند روند سازماندهى تا حدىمتفاوت است، بدين صورت كه شماره مسلسلى هر سند به نوع محمل افزوده مى شود. • C.N. : DVD+

• DVD +8978

تمامى مصاحبه هاى ضبط شده در مركز تاريخ شفاهى دانشگاه مى سى سى پى جنوبى،به صورتمكتوب، پياده سازى مى شوند و پس از اينكه چكيده و فهرست مندرجات به آنها افزوده شد،در قالب مجلدهايى چاپ شده و در اختيار مراجعه كنندگان قرار مى گيرند. بنابراين، شماره اى كه به اين مصاحبه هاى چاپ شده اختصاص مى يابد با حرف «V» انگليسى آغاز مى گردد كهنشانه اختصارى كلمه «volume» يا همان »مصاحب ههاى مجلد شده « است. در ادامه، شمارهنوشته شده، نشان مى دهد كه اين مصاحبه، چندمين مصاحب هاى است كه به مجموعه اضافهشده است. در انتها، سال انجام مصاحبه در داخل كمان به شماره بازيابى اضافه مى شود.

(لويى ام كى روكادوس، ارتباطات شخصى، 25 بهمن 1389 ) براى نمونه به جدول شماره6 رجوع شود.

 جدول ۶ - نمونه ای از شماره بازیابی مصاحبه های مرکز تاریخ شفاهی دانشگاه می سی سی پی جنوبی The Univercity of southern Mississippi
جدول ۶ - نمونه ای از شماره بازیابی مصاحبه های مرکز تاریخ شفاهی دانشگاه می سی سی پی جنوبی The Univercity of southern Mississippi

منابع تاريخ شفاهى در اين مركز، به صورت تركيبى از شماره هاى تسلسلى شماره گذارىمى شوند. به طور مثال مجموعه «��e Veterans History Project collection» به عنوان يكى ازمجموعه هاى موجود در اين مركز است كه به منظور بررسى، انتخاب شده است و نحوهسازماندهى اسناد موجود در آن ب هطور مختصر شرح داده مى شود.

به طور كلى، مجموعه اشاره شده در بالا با شماره «AFC 2001/001» در اين مركز شناختهمى شود. لازم به ذكر است كه « AFC» در اينجا مخفف «��e American Folklife Center »مى باشد كه نشان دهنده نام اختصارى اين مركز تاريخ شفاهى در كتابخانهكنگره امريكاست.

عدد 2001 مربوط به سال انجام مصاحبه است و عدد 001 ، شمار هاى است كه به طور خاص  به مجموعه مصاحبه هاى " ��e Veterans History Project collection " اختصاص يافته است.

به اولين مصاحبه صورت گرفته در اين مجموعه، شمار ه «AFC/2001/001/1»تخصيص يافته است و شماره آخرين مصاحبه اى كه اخيراً به اين مجموعه افزوده شده است«"AFC/2001/001/70000 مى باشد؛كه بيانگر هفتاد هزارمين مصاحبه صورت گرفته در اينمجموعه مى باشد. روند شماره دهى براى ساير مجموعه و مصاحبه ها به همين شيوه صورتمىپذيرد (جوديت گرى 3، ارتباطات شخصى، 8 دى 1389 )

شﻤﺎرۀ سند + شﻤﺎر ۀ انحصاری هر مجموعه و پروژه + سال انجام مصاحبه + • C.N. : AFC

جدول ۷ - نمونه ای از شماره بازیابی مصاحبه های مرکز تاریخ شفاهی فول لایف
جدول ۷ - نمونه ای از شماره بازیابی مصاحبه های مرکز تاریخ شفاهی فول لایف

نحوه سازماندهى مجموعه مصاحبه هاى مركز تاريخ شفاهى ايرانيان، بر اساس يك شمارهمسلسل است. در اين مركز، به هر مصاحبه شونده يك شماره ويژه اختصاص داده مى شود وهمين شماره به عنوان شماره بازيابى همان مصاحبه در نظر گرفته مى شود (جدول شماره 8)

جدول ۸ - نمونه ای از شماره بازیابی مصاحبه ها در مرکز IOHP
جدول ۸ - نمونه ای از شماره بازیابی مصاحبه ها در مرکز IOHP

مجموعه مصاحبه هاى مركز تاريخ شفاهى دانشگاه هاوايى، در مخازن مختلف نگهدارىمى شوند و اصل شماره دهى، »شماره شناسه مخزن نگهدارى « مصاحبه هاست كه در ابتداى هرشماره ركورد ديده مى شود.در ادامه، شماره هايى بر حسب نام انحصارى پروژه و سال انجاممصاحبه، به مصاحبه ها افزوده مى شود.

• C.N. : N8842 .H3S731991 = N +8842H3 S73+1991

کد مخزن +سال انجام مصاحبه + کد انحصاری پروژه و موضوع •

نمونه اى از مصاحبه هاى هم موضوع در مخازن مختلف، در جدول شماره 9 آمده است.

جدول ۹ - نمونه ای از شماره بازیابی مصاحبه ها در مرکز تاریخ شفاهی هاوایی
جدول ۹ - نمونه ای از شماره بازیابی مصاحبه ها در مرکز تاریخ شفاهی هاوایی

باوجود تلاش هاى بسيار، متأسفانه اطلاعاتى دقيقى راجع به چگونگى ساختار شماره بازيابىمصاحبه هاى مركز تاريخ شفاهى موزه شيكاگو و نحوه تشكيل آنها به دست نيامد، اما آنچهحاصل شده، به عنوان شماره بازيابى در جدول شماره 10 درج شده است .

جدول ۱۰ - نمونه ای از شماره بازیابی مصاحبه های موجود در مرکز تاریخ شفاهی شیکاگو
جدول ۱۰ - نمونه ای از شماره بازیابی مصاحبه های موجود در مرکز تاریخ شفاهی شیکاگو

شيوه سازماندهى مصاحبه ها، در مركز تاريخ شفاهى جمهورى چك، توجه به اصل موضوع خاصهر پروژه است. بدين صورت كه براى هر مجموعه و پروژه، يك حرف الفباى لاتين در نظر گرفتهمى شود، در ادامه شماره مسلسلى به هر ركورد اضافه مى شود.شﻤﺎرۀ مسلسلی ورود مصاحبه ها به هر مجموعه"+ شناسۀ پروژه : • C.N

• C.N. : A -061_= A+ 061

در برخى مجموعه ها، اندكى تفاوت در شيوه شمار ه دهى ديده مى شود كه به جزئى تر كردنشماره ها منجر شده است. اين كار به منظور تفكيك تعداد جلسات انجام شده، براى مجموعهمصاحبه هايى است كه در بيش از يك جلسه صورت گرفته اند. مثال زير به روشن تر شدن اينموضوع كمك مى كند.

شناسۀ پروژه + شﻤﺎرۀ مسلسلی ورود مصاحبه ها به مجموعه + شﻤﺎرۀ ترتیبی جلسۀ مصاحبه

براى نمونه تعدادى از شماره بازيابى مصاحبه هاى پروژه هاى مختلف رابا هم مرور مى كنيم.

جدول ۱۱ - نمونه ای از شماره بازیابی مصاحبه های موجود در مرکز تاریخ شفاهی جمهوری چک
جدول ۱۱ - نمونه ای از شماره بازیابی مصاحبه های موجود در مرکز تاریخ شفاهی جمهوری چک

ملاك سازماندهى مصاحبه ها در مركز تاريخ شفاهى يورك شاير غربى، توجه به مخزن نگهدارى مصاحبه هاست.براين اساس، يكى از حرف نگليسى به عنوان نماد ويژه هر مخزن انتخاب مى شود.ابتدا ،حرفى به هرمصاحبه اختصاص داده مى شود كه مشخص مى كند اين مدرك در كجا نگهدارىمى شود، به طورى كه «B» نمايانگر مخزن به مخزن Leeds مخصوص مخزنCalderdale ، و «W» مخصوص مخزن Wakefield است.

در ادامه ، شماره هر مصاحبه، حرف «D» كه نشانگر Document و حرف «P» كه نمايندهParishاست به حروف انگليسى اضافه مى شود. در جدول شماره 12 نمونه اى از شمارهبازيابى ها ديده مى شود.

جدول ۱۲ - نمونه ای از شماره بازیابی مصاحبه های موجود در مرکز The West Yorkshire Archive service
جدول ۱۲ - نمونه ای از شماره بازیابی مصاحبه های موجود در مرکز The West Yorkshire Archive service

مجموعه مصاحبه هاى اين مركز با شماره خاصى از ساير مراكز متمايز شده است. در ابتداىاين شماره، حروف « OHINT» به چشم مى خورد كه مخفف Oral History Interview است.در ادامه، شمار ه مسلسلى به آنها افزوده مى شود. نمون هاى از اين شماره ها به قرار زير است:

• C.N. : OHINT-01/0001

• OHINT+ 0001+01

شناسۀا نحصاری کتابخانه ا لکساندر ترنبل + شﻤﺎرۀ مسلسلی مصاحبه هایا نجام شد ه • OHINT

آرشيو سنگاپور، به منظور سازماندهى مجموعه مصاحبه ها از روشى ساده، اما كارآمد استفادهكرده است. اين مركز براى گسترش احتمالى مجموعه خود، امكان شماره دهى قريب به يكميليون ركورد را در نظر گرفته است و بدين منظور از روند شماره دهى مسلسلى استفاده كردهاست. به هر مجموعه مصاحبه خاص، يك عدد شش رقمى تعلق مى گيرد و درصورتى كه اينمجموعه در بيش از يك نوار ضبط شده باشد، اختصاص شماره هاى ترتيبى به نوارها، عاملتفكيك كننده دوم به شمار مى رود. شماره بازيابى نمونه هايى از مصاحبه هاى موجود در جدول 13 آمده است.

جدول ۱۳ - نمونه ای از شماره بازیابی مصاحبه های موجود در مرکز تاریخ شفاهی سنگاپور

جدول ۱۳ - نمونه ای از شماره بازیابی مصاحبه های موجود در مرکز تاریخ شفاهی سنگاپور

نحوه سازماندهى مصاحبه ها در مركز تاريخ شفاهى كتابخانه ملى استراليا، تخصيص شماره هاىمسلسلى است كه به بازيابى و شناسايى دقيق مصاحبه ها مى انجامد. در جدول شماره 14نمونه اى از شماره بازيابى مصاحبه هاى موجود را مشاهده مى كنيد.

 جدول ۱۴ - نمونه ای از شماره بازیابی مصاحبه های موجود در آرشیو ملی استرالیا
جدول ۱۴ - نمونه ای از شماره بازیابی مصاحبه های موجود در آرشیو ملی استرالیا

شيوه سازماندهى مدارك تاريخ شفاهى آرشيو ملى آفريقاى جنوبى، به صورت تركيبى از حروفلاتين و اعداد است كه نمونه اى آنها در جدول 15 آمده است.

جدول ۱۵ - نمونه ای از شماره بازیابی مصاحبه های موجود در مرکز تاریخ شفاهی آفریقای جنوبی
جدول ۱۵ - نمونه ای از شماره بازیابی مصاحبه های موجود در مرکز تاریخ شفاهی آفریقای جنوبی 

شماره هاى بازيابى مندرج در جدول را مى توان به صورت زير تفكيك و باز كرد:

• C.N. : ۹۸APD۱ : ۹۸+AP+D+۱

۹۶+AP+B+۸

۹۵+AP+A+۱۶

با جست وجوهاى انجام شده، متأسفانه اطلاعات دقيقى از چگونگى تشريح عناصر اينشماره هاى بازيابى به دست نيامد، لذا فقط به ذكر شماره هاى آن به عنوان يك نظام سازماندهىمدارك تاريخ شفاهى اكتفا مى شود.

تمامى آنچه در بالا در مورد مراكز تاريخ شفاهى گفته شد در جدول شماره 16 به طوراختصار آمده است.

جدول ۱۶ - مطالعه تطبیقی شیوه های سازماندهی و آماده سازی اسناد تاریخ شفاهی در برخی مراکز تاریخ شفاهی جهان
جدول ۱۶ - مطالعه تطبیقی شیوه های سازماندهی و آماده سازی اسناد تاریخ شفاهی در برخی مراکز تاریخ شفاهی جهان

جدول ۱۶ - مطالعه تطبیقی شیوه های سازماندهی و آماده سازی اسناد تاریخ شفاهی در برخی مراکز تاریخ شفاهی جهان

 

همانطور كه در جدول 16 مشاهده شد، شيوه سازماندهى مصاحبه هاى موجود در مراكزتاريخ شفاهى جهان، بسيار گوناگون و متمايز از يكديگر است و هرمركز به شيو هاى كاملاً خاصو منحصربه فرد، به سازماندهى اسناد و مجموعه مصاحبه ها پرداخته است. روش مشابهى كه دربين چند مركز ديده مى شود، استفاده از شماره هاى مسلسلى به منظور سازماندهى اسناد تاريخشفاهى است. با وجود اين، ساختار اين شماره ها (همانطور كه در جدول 16 مشخص است) نيز بايكديگر متفاوت است و روند كاملاً مشابهى را دنبال نمى كند ناهماهنگى و چنددستى در ا ستفادهاز شيوه هاى سازماندهى اسناد تاريخ شفاهى از نكات حائز اهميت است كه قابل بررسى است.

پاسخ به پرسش دوم پژوهش:

1. آيا نظام استانداردى وجود دارد كه مورد پذيرش و استفاده مراكز تاريخ شفاهى (داخلو خارج از ايران) باشد؟

همانطور كه در جدول هاى شماره 3 و 16 مشخص است، مراكز تاريخ شفاهى، از شيوه هاىسازماندهى كاملاً متفاوتى براى طبقه بندى و سازماندهى اسناد تاريخ شفاهى استفاده مى كنند واين مسئله نشان دهنده فقدان يك نظام استاندارد و پذيرفته شده جهانى در مراكز مذكور است.

اين مسئله از آنجا ناشى مى شود كه كميته هاى سازماندهى هر يك از مراكز، رويه اى مستقل ومجزا را براى سازماندهى اسناد در پيش گرفته اند و ظاهراً ارتباط جدى در استفاده از تجاربديگر مراكز ديده نمى شود. اين مسئله،علاوه بر ايجاد ناهم گونى در سازماندهى، منجر به صرفههزينه، انرژى، و نيروى انسانى مضاعف براى سازماندهى مى شود كه نبايد از ديد مديران ومسئولان مراكز تاريخ شفاهى پنهان بماند.

نتیجه گیری و پیشنهاد

مراكز تاريخ شفاهى، همچون ساير مراكز اطلاع رسانى و به عنوان مراكزى كه به طور خاص،طلايه دار فرهنگ شفاهى و خاطرات منحصر به فرد هر منطقه و كشور هستند، قطعاً از به كارگيرىرو شهاى استاندارد، همگون و يكپارچه در سازماندهى سناد و مدارك بى نياز نيستند. در پژوهشىكه انجام گرفت، فقدان يك نظام سازماندهى جامع براى ذخيره سازى منابع در مراكز تاريخ شفاهىكاملاً مشهود است. اين چندگانگى ها مانع همكارى و تبادل بيشتر مراكز تاريخ شفاهى مى شود.

ايجاد و توسعه نظام استاندارد سازماندهى اسناد و مدارك تاريخ شفاهى، به منظور مديريت بهترمجموعه هاى تاريخ شفاهى،بسيار ضرورى است.با ايجاد يك نظام سازماندهى مناسب و يكپارچهاميد مى رود كه امر ذخيره سازى و بازيابى اسناد به سهولت و با اثربخشى بيشترى حاصل گردد.

با ايجاد چنين نظامى، مراكز تاريخ شفاهى جهان تعامل و ارتباط پوياتر و هدفمندترى را دنبالخواهند كرد و

گامى در جهت ماندگارى تاريخ شفاهى جهان برخواهند داشت

کتابنامه

آرشيو و كتابخانه معاونت صدا، دفتر پژوهش هاى راديو ( 1385 ) دستنامه قواعد فهرست نويسى مواد شنيدارى تهران: طرح آينده.

ايمانى، نفيسه ( 1386 ) ماهيت مصاحبه در روش تاريخ شفاهى و ارتباط آن با انسان شناسى ( 1) بازيابى

25 بهمن 1389 ، از http://anthropology.ir/node/2059

بن عزيز، عزمى ( 1384 ،پائيز) مستند سازى تاريخ شفاهى ،تجربه آرشيو ملى مالزى( محمد حسين شجاعى، مترجم)

گنجينه اسناد 59 ، 81 - 86 .

بيهقى، محمد بن حسين ( 1324 ) تاريخ بيهقى( قاسم غنى و على اكبر فياض،كوششگران) تهران: بانك ملى.

حسينى، ميرهادى ( 1386 ) جايگاه جهانى تاريخ شفاهى. بازيابى 22 مرداد 1389 ، از

http://www.oral-history.ir/show.php?page=article&id=79

رضايى شريف آبادى، سعيد، انصارى، معصومه، زرين كلكى، بهناز ( 1388 ، بهار) مرورى بر مديريت اسناد

الكترونيكى با تاكيد بر استاندارد بين المللى مديريت اسناد، ايزو 15489. گنجينه اسناد 19 ( 1) 95-110-

زرين كلكى، بهناز ( 1388 ) كارگاه آموزشى سازماندهى اسناد الكترونيكى از مبدأ. 14 و 15 مرداد 1388 . سازمان اسناد و كتابخانه ملى ايران. بازيابى 18 مرداد 1390 ،از http://www.adka.blogfa.com/8805.aspx

سازمان اسناد و كتابخانه ملى ايران ( 1389 ) آشنايى با تاريخچه تاريخ شفاهى بازيابى 22 آذر 1389 ، از

http://www.nlai.ir/Default.aspx?tabid=394

صادقيان، نادعلى ( 1386 ، بهار) اسناد الكترونيكى ، شگفت آورترين رسانه ارتباط جمعى در عصر حاضر. گنجينه اسناد 65 ، 72 - 86 .

صالحى فشمى، پيمانه ( 1385 بهار) شيوه فهرست نويسى رده بندي و آماده سازي منابع تاريخ شفاهي، گنجينهاسناد 61 ، 10 - 19 .

طاهرى، مهدى ( 1389 ، زمستان) بررسى تحليلى كاركرد پذيرى استاندارد توصيف و دسترسى به منبع

( (RDA

براى توصيف و سازماندهى مواد آرشيوى. گنجينه اسناد 80 ، 80 - 94

فوترگيل، ريچارد ( 1379 ) مواد غير كتابى در كتابخانه ها( كاظم خادميان،مترجم) مشهد:ب نياد پژوهش هاى اسلامى.

ويسمان، هرمن ( 1373 ) سيستم ها، خدمات و مراكز اطلاع رسانى (جعفر مهراد، مترجم) شيراز: نويد شيراز.

 

بررسی و نوشته: مهدیه آموزنده
فصلنامه گنجینه اسناد - سال بیست و یکم - بهار 1390
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

موضوعات مرتبط : تاریخ شفاهی    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید