تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1990

زباله های دیجیتالی و الکترونیکی

زباله های الکترونیکی اگر چه حجم کمتری نسبت به دیگر پسماندها دارند اما قدرت نفوذپذیری، ماندگاری و شدت آلودگی مواد سمی و تشعشعات آنها بیشتر است. آلودگی های نوین و خطرناکی که هنوز خیلی ها با خطرات آن آنگونه که باید، آشنا نیستند. زباله های الکترونیکی به طور مستقیم با تنفس و تماس بدنی سبب بروز انواع بیماری های پوستی، تنفسی و شنوایی می شوند این زباله ها به صورت غیر مستقیم هم از طریق آلوده کردن هوا، آب های زیرزمینی و خاک، در بافت گیاهان و جانوران رسوب کرده و وارد زنجیره غذایی می شوند که مشکلات و بیماری هایی از جمله اختلال در دستگاه تولید مثل، سیستم عصبی و گردش خون، مسمومیت، بیماری های ریوی، گوارشی و کلیوی، پوکی استخوان و انواع سرطان ها از عوارض آنها به شمار می روند. فلزات موجود در زباله های الکترونیکی به دو دسته سمی و غیرسمی تقسیم می شوند که قابلیت حل شدن در آب را دارند. فلزات غیرسمی مانند مس، آلومینیوم، آهن و روی در صورتی که با غلظت بالا در آب نفوذ کنند، علاوه بر تغییر رنگ، طعم و بوی آب، بیماری های گوارشی نیز ایجاد می کنند. فلزات سنگین و سمی موجود در زباله های الکترونیکی همچون کادمیوم موجود در باتری های تلفن همراه، هنگامی که در طبیعت رها شوند با ورود به زنجیره غذایی وارد بدن شده و موجب اختلال در کارکرد آنزیم ها، تخریب گلبول های قرمز، ایجاد فشار خون و بیماری های کلیوی می شوند. کادمیوم موجود در هر باتری گوشی تلفن همراه می تواند 600 متر مکعب آب را آلوده کند اگر چه آمار دقیقی از میان عوارض ناشی از زباله های الکترونیکی در دست نیست اما با تحقیقی که در این زمینه در ژاپن صورت گرفته مشخص شده است که بر اثر آبیاری مزارع برنج با آب های آلوده به کادمیوم در شهر «تویامای» این کشور، بسیاری از مردم دچار اختلالات شدید عصبی، زائده های مغزی، نقص های جنینی و حتی مرگ شدند. هیدروکربورهای هالوژنه ای که از سوختن این مواد در فضا منتشر می شود، در بافت ماهیان و گوشت دام ها تجمع کرده و شدت رسوب آن به حدی است که حتی با محصولات لبنی و فرآورده های دامی وارد بدن شده و باعث مسمومیت و ایجاد سرطان می شود. سالانه حدود 20 تا 50 میلیون تن زباله الکترونیکی در جهان تولید می شود؛ اگرچه این مقدار زباله فقط دو درصد حجم کل زباله های دنیا را تشکیل می دهند، اما همین مقدار ناچیز شامل  70 درصد از زباله های سمی دنیا است که با ورود به چرخه محیط زیست و زنجیره غذایی، حیات موجودات زنده را به خطر انداخته است.

بیش از 38 عنصر شیمیایی مجزا در پسماندهای الکترونیکی شناخته شده اند. یک رایانه نو ممکن است شامل بیش از 6 درصد وزنی سرب باشد.
مواد در حجم زیاد شامل رزین های اپوکسی، فایبرگلاس، PCB،PVC و پلاستیک ها.
عناصر در حجم زیاد شامل سرب، قلع، مس، سیلیکون، بریلیوم، کربن، آهن  و آلومینیوم.
عناصر در حجم و مقدار کم شامل کادمیوم، جیوه و تالیوم.
عناصر در مقادیر ناچیز آنتیموان، آرسنیک، باریوم، بیسموت، بور، کبالت، گالیم، ژرمانیوم، طلا، ایندیوم، لیتیوم، منگنز، نیکل، پالادیوم، پلاتین، رودیوم، سلنیوم، نقره و انادیوم هستند.

زباله های الکترونیکی منشأ اصلی تولید مواد سمی و در نتیجه عامل اصلی شیوع انواع سرطان ها در جوامع انسانی هستند. تحولات سریع فن آوری، کاهش هزینه های اولیه تولید و در نتیجه از رده خارج شدن بسیاری از تجهیزات الکترونیکی پس از گذشت مدت زمانی کوتاه، سبب افزایش مشکلات ناشی از تجمع زباله های الکترونیکی در سطح جهان شده است.

فرآیندهای کاملاً مطمئن و امنی برای مدیریت پسماندهای الکتریکی و الکترونیکی هنوز وجود ندارد. بازیافت کنترل شده این پسماندها بسیار بهتر از بازیافت، زباله سوزی و دفن غیرکنترل شده خواهد بود. اما در هر صورت احتمال برخی ریسک ها و خطرات غیرقابل اجتناب تلقی می شود که این مسأله به دلیل وجود ترکیبات خطرناک در این پسماندها است. برای کاهش این ریسک ها لازم است سیاست تولید محصولات با محتوای کمتر این ترکیبات خطرناک اجرایی شود. علاوه بر این در یک دید گسترده تر، راه حل رفع مشکل پسماندهای الکتریکی و الکترونیکی، کاهش کمیت تولید این پسماندها است. علاوه بر کاهش تولید پسماندها، استفاده از محصولات الکتریکی و الکترونیکی که دارای عمر مفید بیشتری هستند و راحت تر تعمیر، به روز و بازیافت می شوند باید توسعه پیدا کند. هدف نهایی اطمینان از کاهش تولید پسماندهای الکتریکی و الکترونیکی و مدیریت پسماندهای تولید شده با استفاده از روش های بازیافت و امحاء در بهترین شرایط ممکن برای کاهش اثرات سوء آنها بر سلامت انسان و محیط زیست خواهد بود.

در منطقه «آگبوگ بلوشی» در حاشیه شهر «آکرا» پایتخت جمهوری غنا، یکی از بزرگ ترین زباله دان های الکترونیکی جهان روز به روز گسترده تر شده و محیط زیست را آلوده تر می کند. هدف اولیه ای که منجر به چنین زباله دان مخربی در حاشیه آکرا شد، در ظاهر خیرخواهانه بود. بسیاری از کشورهای عضو اتحادیه اروپا و ایالات متحده آمریکا، در اقدامی هماهنگ تصمیم گرفتند که رایانه های دست دوم را با هدف توسعه و گسترش استفاده از فن آوری، به کشورهای غرب آفریقا اهدا کنند اما مشکل از همان ابتدای امر شروع شد. بسیاری از این رایانه های اهدایی، شکسته و دچار نقص فنی غیرقابل تعمیر بودند و تعدادشان آن قدر زیاد بود که دولت غنا اصلاً انتظار این حجم دستگاه های الکترونیکی را نداشت. واردات رایانه ها و دیگر دستگاه های الکترونیکی دست دوم از کشورهای غربی نه فقط متوقف نشد، بلکه افزایش هم یافت. دولت غنا نیز بی توجه به عواقب وخیم بازیافت نشدن، انبوه دستگاه های الکترونیکی غیرقابل مصرف را که بیشتر حجم واردات را شامل می شد، در زمین های منطقه آگبوگ بلوشی تلنبار کرد.

حاشیه پایتخت غنا حالا تبدیل به یکی از بزرگ ترین زباله دان های الکترونیک و مسموم ترین محیط زیست جهان شده است. بیش از 40 هزار نفر ساکنان منطقه آگبوگ بلوشی از آب و میوه درختان این منطقه تغذیه می کنند که حالا در اثر تجمع میلیون ها تن زباله الکترونیکی، مسموم شده است. گزارش ها حاکی از آن است که تمامی این منطقه در هاله ای از دود سیاه ناشی از سوزاندن پلاستیک ها فرورفته و بوی سرب در همه جا استشمام می شود. ساکنین این منطقه حالا روی انبوهی از صفحه کلیدهای شکسته، مانیتورهای خرد شده، هارد دیسک های خراب و سی دی درایورهای به درد نخور راه می روند. با وجود اعتراض های جهانی، هنوز هم روزانه چندین کامیون با برچسب «اهدایی» صدها تن محصولات الکترونیکی شکسته و خراب که به درد استفاده نمی خورند را به کشور غنا وارد کرده و زباله دان های حواشی پایتخت را گسترش داده و به مسمومیت محیط زیست بیشتر دامن می زنند.

طبق تخمین «برنامه محیط زیست سازمان مل متحد» (UNEP)، حدود 20 تا 50 میلیون تن زباله الکتریکی در هر سال در سراسر جهان تولید می شود که بیش از 5 درصد کل جریان مواد زائد شهری است. این زائدات حاوی مقادیر قابل توجهی از مواد خطرناک سمی مانند آلاینده های پایدار زیستی، فلزات سنگین سمی و همچنین فلزات با ارزش و پلاستیک است. روند رو به رشد تولید این زباله ها و پردازش غیرقانونی آنها جهت بازیابی فلزات و مواد با ارزش از طریق روش های غیر بهداشتی و ساده مانند سوزاندن، در حال تبدیل شدن به یک مشکل بزرگ زیست محیطی به ویژه در کشورهای در حال توسعه شده است.

با این که زباله های الکترونیکی یک تهدید محیط زیستی به شمار می روند اما در عین حال همین زباله های خطرناک اگر به طور دقیق بازیافت شوند می توانند حتی درآمد زا هم باشند. از یک تن زباله گوشی تلفن همراه از کار افتاده، می توان 150 تا 300 گرم طلا به دست آورد. همچنین پلاتین و نقره که از فلزات گران به شمار می روند، در بازیافت اصولی زباله های الکترونیکی قابل استخراج هستند. این در حالی است که در معادن طلا در هر تن سنگ معدن فقط بین 20 تا 30 گرم طلا یافت می شود. در حال حاضر بازیابی زباله های الکترونیکی به طور جدی در بسیاری از کشورهای صنعتی و حتی برخی کشورهای جهان سوم نظیر هند انجام می شود.

پیشگیری از آلودگی فقط به معنی بازیافت مواد زائد و زباله ای تولید شده نیست بلکه به معنی خالص سازی آنهاست. بازیافت یا بازیابی نقش مهمی را در متعادل کردن بحران آلودگی های الکترونیکی ایفا می کند اما کمتر به عنوان راه حل دیده می شود، به ویژه در مورد آلودگی های خطرناک.

بازیافت پسماندهای الکتریکی و الکترونیکی در شرایطی کنترل شده با استفاده از تجهیزاتی که بدین منظور شکل گرفته اند، از نقطه نظر جلوگیری از ریسک برای کارگران، جوامع محلی و محیط زیست بسیار بهتر خواهد بود. با این وجود ریسک هایی ممکن است به دنبال این فرآیندها به وجود بیایند. برای کارگران، بالاترین ریسک مربوط به گرد و غبار ناشی از مرحله اوراق سازی، خردایش و جداسازی این پسماندها هنگام فرآیندهای استخراج فلزات در اثر حرارت خواهد بود.

علاوه بر این، کارگران ممکن است در معرض ترکیبات فرار مانند جیوه قرار گیرند که نشست این ترکیبات ممکن است در اثر شکست اتفاقی ظروف حاوی این مواد اتفاق بیافتد. برای محیط زیست و جوامع بشری، بالاترین ریسک هنگام استخراج فلزات در اثر حرارت و دیگر فرآیندهای حرارتی همچون بازیافت لاستیک یا سوزاندن بقایای پسماندها محسوب می شود.

هنگام انجام مراحل این فرآیندها، مقادیر قابل توجهی از PCDD/Fsو PBDD/Fs همچون دیگر ترکیبات کلره و برومینه انتشار پیدا می کند. در فرآیندهای استخراج فلزات بر اثر حرارت، طیف وسیعی از فلزات مانند فلزاتی که در اثر فرآیندهای غیرکنترل شده انتشار پیدا می کنند، ممکن است منتشر شود. حتی اگر انتشار این ترکیبات با استفاده از فرآیندهای بهینه همراه سیستم های مدیریتی مدرن برای کنترل گازهای خروجی تا حد زیادی قابل کاهش باشد، با این حال داده های موجود نشان دهنده این مطلب است که این فرآیند همیشه به طور مطلوب اتفاق نمی افتد، زیرا همیشه غلظت های زیادی از ترکیبات مختلف را می توان در محوطه یا اطراف تجهیزات مربوطه یافت.

زباله ها و آلودگی های الکترونیکی، خطرناک و مخرب اکوسیستم و تهدیدی برای سلامتی بشر هستند؛ بنابراین اگر در جریان ساخت رایانه دقت کافی اعمال نشود، کابوس فن آوری پیشرفته در محیط زیست مغلوب نخواهد شد. پس نخستین و مهمترین راه حل از بین بردن بحران آلودگی های الکترونیکی، گرفتن سم و خالص سازی آنها است.

تولیدکنندگان باید چه از نظر مالی و چه از نظر فیزیکی و چه از نظر قانونی مسئول و عهده دار تولیدات خود باشند.

اصل مهمی که در این رابطه وجود دارد، «اصل تمدید مسئولیت تولیدکنندگان» نام دارد که تولید کنندگان را پیوسته به پاسخگویی در طول چرخه عمر تولیدات ملزوم می کند. این اصل، یک سیاست کاملاً ضروری است؛ چرا که سازندگان و تولیدکنندگان مجبور می شوند ارزش زیست محیطی تولیدات را برای مصرف کنندگان در کشورهای در حال توسعه و نسل های آینده مشخص کنند و در این صورت است که مسوولیت تولیدات خود را به طور حساب شده به عهده می گیرند. از اهداف این اصل تشویق تولیدکنندگان به جلوگیری از آلودگی و کاهش مصرف انرژی و منابع استفاده شده در هر مرحله از چرخه تولیدات است. این اصل موجب می شود تا انگیزه تولید با خطرات کمتر و استفاده از مواد قابل بازیافت در تولیدکنندگان ایجاد شود.

تولیدکنندگان وظیفه دارند پس از اتمام چرخه مصرف تولیدات خود، آنها را پس گرفته و وارد مراحل قانونی از بین بردن آلودگی های الکترونیکی کنند. پس گرفتن تولیدات الکترونیکی کهنه و از کار افتاده باعث می شود که طراحان و تولیدکنندگان در اصلاح و پیشرفت تولیدات آینده خود دقت کنند.

طبق قوانین و تعهدات جدید، تولیدکنندگان وظیفه دارند برای تولیدات پس فرستاده شده خود از نظر زیست محیطی، استفاده دوباره از این وسایل و بازیافت آنها راه حل هایی را ارائه دهند. در نتیجه مصرف کنندگان می توانند وسایل الکترونیکی کهنه یا خراب را به شرکت های سازنده آنها پس دهند.

 

 

 

تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی
منبع: روزنامه اطلاعات - مرداد ماه 93

موضوعات مرتبط : محیط زیست    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید