تاریخ آخرین ویرایش : سه شنبه،18-10-1397
تعداد بازدید :14

زمین زیر پایمان ناخوش است!

 

ماهواره‌های پایشگر تغییرات جغرافیایی از شدت‌گرفتن فرونشست زمین در کشور، به‌ویژه در تهران، خبر می‌دهند. درحالی که اتحادیه اروپا برای ۴ میلی‌متر نشست زمین در سال کمیته تشکیل می‌دهد، در برخی از مناطق کشور ما سالانه زمین تا ۳۶ سانتی‌متر نشست می‌کند و کار چندانی هم برای این بحران انجام نمی‌شود. 
بر اساس گزارش‌های رسمی، سطح آب‌های زیرزمینی در ۶۰ دشت اصلی در مرکز ایران سالی ۲ متر پایین‌تر می‌رود و پایین رفتن سطح آب‌های زیرزمینی شرایط را برای نشست زمین فراهم می‌کند. نشست زمین، دلایل و عواقب آن، موضوعی است که دکتر مهدی زارع، مدیر گروه زلزله‌شناسی مهندسی پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله و عضو وابسته فرهنگستان علوم، درباره آن با ضمیمه اجتماعی روزنامه اطلاعات گفتگو کرده است.
وقتی که حجم زیادی از آب زیرزمینی از میان لایه‌های سنگی و رسوبات دانه‌ای ریزدانه تخلیه شود، زمین دچار نشست می‌شود. دکتر زارع با این توضیح که در حالت طبیعی، وجود آب به نگهداری لایه‌های رسوبی زمین کمک می‌کند، می‌گوید: برداشت بیش از اندازه آب موجب متراکم‌شدن لایه‌های درونی زمین می‌شود و با تخلیه آب، دانه‌های رسوب و لایه‌های سنگی روی هم فرو می‌ریزند.
هرچند بعضی وقت‌ها که این اتفاق در گستره وسیعی رخ می‌دهد، متراکم‌شدن به‌صورت نشست مشهود خودنمایی نمی‌کند. از سوی دیگر، در بسیاری موارد فروریختن بخش محدودی از لایه‌های زیرین موجب بروز پدیده فروچاله می‌شود [یعنی فروریختن نقطه‌ای و محدود بخشی از زمین که در سطح زمین به‌شکل دهانه‌ای شبیه چاه خودنمایی می‌کند].
چرا زمین نشست می‌کند؟
زمین در نقاط مختلف، به‌دلایل متفاوتی دچار فرونشست می‌شود. در نواحی شهری که آب از لایه‌های زیرین خاک تخلیه می‌شود، در دلتای رودها، در جنوب و شرق آسیا و در نواحی خشک، به‌ویژه در مرکز و غرب آسیا مشکل فرونشست زمین وجود دارد. متوسط جهانی فرونشست زمین حدود ۳ میلی‌متر در سال است، ولی در ۱۲ سال اخیر در غرب و جنوب غرب استان تهران و در دشت شهریار تا ۴ متر فرونشست رخ داده است! جالب توجه اینکه ۴ متر میزان فرونشستی است که برای توکیو طی ۶۰ سال (۱۹۲۰ تا ۱۹۸۰) اعلام شده است. همچنین در شهرهای جنوب و جنوب شرق آسیا مانند مانیل، بانکوک و جاکارتا فرونشست زمین با سرعت حدود ۵ تا ۱۰ سانتی‌متر در سال در حال وقوع است.
دکتر زارع تأکید می‌کند: این روند باید سریعاً متوقف شود (همان‌طور که روند مشابهی در سال ۱۹۸۰ به بعد در شهر توکیو متوقف شد).
او این طور ادامه می‌دهد: پدیده فرونشست گاهی به‌صورت طبیعی (مرتبط با حفره‌های طبیعی زمین، نظیر غارهای کارستی) و گاه به‌شکل وقوع فروچاله در اثر فعالیت بشر (به‌دلیل حفر تونل مثلا برای مترو یا ایجاد قنات و فروریختن کوره قنات) رخ می‌دهد.
عضو فرهنگستان علوم فرونشست زمین در سال‌های اخیر را با افزایش جمعیت و افزایش برداشت از منابع آب زیرزمینی مربوط می‌داند و می‌گوید: افزایش جمعیت شهرهای بزرگ و استفاده از آب زیرزمینی برای آبیاری مزرعه‌ها ریسک پدیده فرونشست را افزایش داده است. تغییرات آب و هوایی و خشکسالی (با بارش کمتر و کاهش منابع آب زیرزمینی و برداشت بیشتر از آب‌های زیرزمینی) در دهه‌های اخیر هم به جابه‌جایی جمعیت منجر شده و هم به‌طور غیرمستقیم باعث سرعت گرفتن فرونشست زمین شده است.
گاهی هم برخی حوادث موجب بروز فرونشست‌ها می‌شوند. به گفته دکتر زارع، فرونشست‌ها و فروچاله‌های ایجادشده بر روی مسیر قنات‌ها در محدوده شهرهای بم و بروات در سال ۱۳۸۲، به‌دلیل جنبش شدید زمین و قرارگیری محدوده زمین‌لرزه بر روی مسیر قنات‌های ناحیه بم و ریزش دیواره و سقف تونل قنات‌ها در لحظه رخداد زمین‌لرزه بوده است.
دکتر زارع درباره اینکه فرونشست خاک معمولاً در چه جاهایی در کشور اتفاق می‌افتد، می‌گوید: محل‌هایی که در دشت‌های دچار بحران آب یا در محدوده‌های کارستی قرار دارند (مانند دشت‌های ناحیه قم، دلیجان و نراق، استان مرکزی، همدان، فارس، سمنان، دشت ارژن در فارس و اصفهان) مهم‌ترین نواحی کاندید فرونشست‌های بعدی هستند [محدوده‌های کارستی مناطقی هستند که توده‌های سنگی دچار خوردگی و انحلال می‌شوند و در اثر این خوردگی‌ها، حفره‌ها و غارهایی ایجاد می‌شود]. او برای مثال می‌گوید: فرونشست‌های اطراف مخزن سد لار در استان مازندران به‌دلیل وجود غارهای کارستی و همین طور فعل و انفعال‌های آتشفشان دماوند است که سد درکنار آن احداث شده است. به گفته او، به همین دلیل است که هیچ‌گاه آب در مخزن سد لار به‌حد بیشینه مورد انتظار نرسیده است.
وقتی زمین سخت‌تر می‌لرزد! 
ارزیابی‌های انجام شده در دشت تهران و کرج، منطقه دریاچه ارومیه و منطقه مشهد نشان می‌دهد که در این نواحی در طی حدود ۲۵ سال گذشته به‌ترتیب حدود ۳۰، ۷۵ و ۱۰۰ کیلومتر مکعب از حجم سفره‌های آب زیرزمینی نابود شده است. هر سه منطقه یادشده از نواحی لرزه‌خیز (و متأسفانه پرجمعیت ایران) هستند. در نواحی مزبور نبود‌های لرزه‌ای در بازه‌های زمانی چند ده تا چندصدساله بر روی پهنه گسل‎ های فعال منطقه وجود دارد. «نبود لرزه‌ای» شرایطی است که در یک گسل فعال برای مدت مشخصی زمین‌لرزه‌ای رخ نداده باشد.
دکتر زارع با بیان اینکه در محدوده نبود لرزه‌ای انتظار رخداد زمین‌لرزه وجود دارد، می‌افزاید: مطالعات مشابه، به‌ویژه در کالیفرنیا، نشان می‌دهد که مساله کمبود آب و تخلیه سفره‌های آب زیرزمینی با سرعت و حجم یادشده ممکن است به تسریع رخداد زلزله‌ای با بزرگی ۷ ریشتر یا بیشتر در این نواحی (که جزو نواحی مهم جمعیتی ایران هستند) منجر شود. بررسی الگوی فرونشست‌های ایجادشده در تهران- به‌ویژه دشت شهریار در غرب و جنوب غرب تهران- حاکی از آن است که این فرونشست به‌دلیل برداشت آب زیرزمینی رخ داده است.
شهرها و چالش‌های آب
با توجه به جمعیت ۸۰ میلیونی کشور در سال ۱۳۹۵، به‌ازای هر ایرانی سالانه هزارو۴۵۰ مترمکعب آب تجدیدشونده وجود دارد. هنگامی که این رقم کمتر از هزارو۷۰۰ مترمکعب باشد، باید گفت کشور با تنش آبی مواجه است. ۵۱۷ شهر بزرگ و کوچک کشور با بحران کمبود آب شرب مواجه است که دلایل آن کاهش نزولات جوی و برداشت بیش از حد از منابع آب سطحی و زیرزمینی عنوان می‌شود. از سوی دیگر، سرانه آب تجدیدشونده در ایران از سال ۱۳۳۵ تا ۱۳۹۲، بیش از پنج‌برابر کاهش یافته است. در کشور ما ۵۶۰ هزار حلقه چاه مجاز و نزدیک به ۱۷۰ هزار حلقه چاه غیرمجاز حفر شده است.
سنجش میزان بارندگی در ایستگاه‌های جنوب استان تهران، کاهش میزان بازندگی از ۶۶ تا ۸۰ درصد را نشان می‌دهد و وضعیت بیابانی در جنوب شهرستان ورامین در جنوب استان تهران توسعه یافته است و وضعیت به‌سرعت به‌سوی تبدیل به کویر به‌پیش می‌رود. در ناحیه جنوب آزادراه قم -گرمسار نیز عملا وضعیتی کویری حاکم است. تغییرات اقلیمی و گرم‌شدن جو زمین نیز در استان تهران به‌روشنی دیده می‌شود. دمای هوای تهران در طی ۶۰ سال گذشته حدود ۲٫۵ درجه گرم‌تر شده است که چیزی حدود ۱٫۵ درجه از آن مربوط به همین ۲۰ سال اخیر است.
در استان تهران بیشترین تمرکز جمعیت به سوی جنوب، جنوب غرب و غرب استان و در شهر تهران به سمت مرکز و جنوب شهر است. ضمنا ارزیابی‌ها نشان می‌دهد که تراکم جمعیت در سال ۹۵ در جنوب تهران (در کیلومتر مربع) حدود شش برابر شمال تهران است.
به گفته دکتر زارع، کانون‌های مدرن جمعیتی (مانند شهر جدید پرند در ۳۳ کیلومتری جنوب غرب تهران) که در سال‌های گذشته طراحی و ایجاد شدند، عملا با چالش آب مواجه‌اند. اکنون از شمال غرب، غرب و جنوب غرب تهران طرح‌های مختلف انتقال آب برای هدایت آب شرب و مصرفی به شهر جدید پرند در حال اجراست. مکان‌یابی شهر جدید پرند در اقلیمی بیابانی و در کنار فرودگاه بین‌المللی امام خمینی صورت گرفته است، ولی معلوم نیست چرا. نکته مهم برای توسعه این شهر که در سال ۱۳۹۵ جمعیتی ۴۰۰ هزار نفری برای آن برآورد شده و برای سقف جمعیتی ۹۵۰ هزار نفر در آن برنامه‌ریزی شده است، تدبیر کافی، حداقل در مورد مساله آب، اندیشیده نشده است.
استاد پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله درنظرگرفتن مسایل اجتماعی در مدیریت منابع آب و همچنین آمایش صحیح سرزمین را مبنای تدبیر درست مسأله فرونشست زمین در ایران می‌داند و می‌گوید: توسعه نواحی که آب کافی ندارند عملا به توسعه کانون‌های فرونشست زمین در آینده می‌انجامد. مدیریت جمعیت و مدیریت استفاده از منابع آب زیرزمینی به‌عنوان راه حل کوتاه‌مدت و آمایش سرزمین به‌عنوان راه حل درازمدت این مشکل مطرح است.
تهران، با ریسک بالا در برابر مخاطرات
تهران، به‌عنوان یکی از جذاب‌ترین هدف‌های مهاجرتی کشور، بر روی شبکه گسترده‌ای از فاضلاب، آب، رودخانه و مسیل، جاده‌های زیرزمینی، خطوط مترو و نفت و بنزین واقع شده است. این در حالی است که در تهران با مسأله جدی بافت فرسوده، به‌ویژه در بخش‌های مرکزی و جنوبی شهر، هم روبرو هستیم و هرازگاهی حادثه‌ای ناشی از بافت فرسوده رخ می‌دهد.
دکتر زارع ادامه می‌دهد: مطالعات مترو تهران از سال ۱۳۵۳ و ساخت آن از سال ۱۳۵۶ آغاز شد. ساخت مترو بین سال ۱۳۵۷ تا حدود سال ۱۳۶۵ متوقف شده بود، ولی چه قبل از احداث و چه در حین احداث آن مطالعه دقیق و تفصیلی برروی وضعیت و ضخامت آبرفت‌های دشت تهران، موقعیت آب زیرزمینی، اینکه گسل‌ها دقیقا در کجا واقع شده‌اند، میزان تغییر شکل هرکدام از گسل‌ها و اینکه اساسا میزان ناپایداری زمین چقدر است، انجام نشده است. گزارش فنی مربوط به چگونگی ساخت مترو در سال ۱۳۶۶ تدوین شده است که البته کیفیت این گزارش و میزان مطالعات انجام شده چندان بالا نیست و در حد کیفیت مطالعات اولیه است.
گزارش‌ها نشان می‌دهد که حدود ۲۲ هزار حلقه چاه غیرمجاز در استان تهران وجود دارد، که حدود ۱۰ هزار حلقه از این تعداد مربوط به شهر تهران و پیرامون آن است. برآورد می‌شود که تعداد چاه‌های غیرمجاز حدوداً ۳ برابر تعداد چاه‌های مجاز در شهر و استان تهران باشد ! 
فرونشست زمین (در اثر مصرف شدید آب، خشکسالی، وجود و بهره‌برداری از چاه‌های مجاز و غیرمجاز) به‌میزان حداکثر حدود ۳۵ سانتی‌متر در سال در منطقه غرب تهران (دشت شهریار) گزارش شده است.درمحدوده جنوب‌غربی تهران، دشت شهریار بیشترین سرعت فرونشست را تجربه کرده و بخش‌هایی از مناطق ۱۷، ۱۸ و ۱۹ تهران را در برگرفته و در معرض ریسک بالا قرار داده است.
طبق نظر دکتر زارع، گستره‌ فرونشست دشت تهران- رى نیز قسمت‌هاى مرکزى و جنوبى شهر تهران، شهررى و جنوب آن ‌را فرا می‌گیرد و از نهشته‌هاى آبرفتى جوان و کمى قدیمى‌تر پوشیده شده است و مخروط‌افکنه‌هاى رودخانه‌هاى کن، کرج و جاجرود قسمت‌هاى جنوبى آن ‌را می‌پوشاند. براساس سرشماری سال ۱۳۹۵، در محدوده‌ای از استان تهران (غرب، جنوب غرب، جنوب و جنوب شرق تهران) که بیشترین فرونشست را دارد، جمعیتی حدود ۲ میلیون نفر زندگی می‌کنند. فرونشست علاوه بر آسیب جدی بر زیرساخت‌های منطقه (مانند خطوط راه آهن)، خانه‌ها و ساختمان‌ها و سایر تأسیسات را آسیب‌پذیرتر می‌کند. بنابراین در چنین وضعی عملا ریسک زمین‌لرزه بعدی (به‌دلیل افزایش آسیب‌پذیری) بیشتر می‌شود..
فاطمه اتراکی

روزنامه اطلاعات 


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید