تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :997

زیر چادر عشایر شاهسون

مثل زندگی همه ما که به شغلمان بسته است. زندگی عشایر هم به کارشان وابسته است؛ به دام و چراگاه و ییلاق و قشلاقشان این همان چیزی است که یکی از قدیمی ترین شیوه های زیست بشر روی کره زمین را هنوز سر پا نگه داشته است.

این روزها فصل ییلاق ایل هاست. عشایر نیمه کوچنده ایل شاهسون، که از اول پاییز تا اواخر بهار در دشت های زرخیز مغان زیر سقف خانه ایی ساخته شده از آجر و آهن زندگی می کنند و گله های گوسفند و مرغ و خروس هایشان را در طویله و مرغدانی نگه می دارند، برای فرار از گرمایی که حیوانات را بی طاقت می کند و تیغ آفتابی که نمی گذارد با خیال راحت نیم ساعت در زمین های مغان راه بروند، راهی ارتفاعات سبلان می شوند.20

قله سبلان از هر چهار جهت درآغوش ایلیاتی های شاهسون است خودشان البته می کویند ایل سون درست تر است چون به هر حال مملکت دیگر شاه ندارد.

اینجا ییلاقشان است؛ جایی که هر خانواده ای برای خودش زمین هایی دارد که ارثیه پدری است. همه می دانند که قرار است فصل ییلاق را در کدام دامنه در کدام جهت و کدام دره بگذرانند.

سنگچین های روی زمین ها که قبلا برای محصور کردن محل نگهداری گوسفندها استفاده می شد نشان های آبا و اجدادی آنها روی زمینی است که هر سال به آن بر می گردند.

حتی اینجا در ارتفاع بیش از سه هزار متری، یعنی جایی که سفر بیشتر کوهنوردهایی که برای فتح قله سبلان راهی می شوند از آن شروع می شود بی آبی در اولین نگاه توی ذوق می زند بستر خشک رودخانه ها در کنار جوی های باریک آبی که از چشمه های کوچک در دل سنگ های بیرون می آید نشان می دهد که این دامنه ها و دره ها شاید در روزگاری نه آن قدر دور، سبز تر از چیزی بوده اند که امروز هستند.

با این حال زندگی جریان دارد، در کنار چادرهای سنتی عشایری که می گویند: «قبلا دستباف بوده است و حالا پشمش را با ماشین حلاجی و آماده می کنند» چادرهای دیگری هم هست از جنس برزنت و حتی پلاستیک که خلاف اسکلت چوبی چادرهای سنتی به ستون هایی از جنس لوله های فلزی تکیه دارد و بر عکس فرم دایره ای آن ها، مستطیل و زاویه دار است می گویند چادرهایی است که سوار کردنش راحت تر است و جمع کردنش هم سریع تر؛ اما بر خلاف چادر های سنتی که از پشم هستند و در روزهای گرم، خنک باقی می مانند و شب ها با یک چراغ کوچ، گرم می شوند چادرهای برزنیت روزها گرمتر هستند و تزئین های سنتی چادرهای پشمی را هم ندارند.

گوسفندها را هم دیگر در میان سنگچین ها نگه نمی دارند. فنس که متشکل از رشته های توری فلزی است محوطه دایره ای روی زمین را محصور می کند.

این کار برای جمع کردن گوسفندان در بین دو زمان چرایشان است؛ یک نوبت صبح ها پیش از گرم شدن هوا و نوبت دیگر، عصر پیش از آنکه بادهای سرد روی دامنه شدت بگیرد.

مرغ و خروس ها اما در تمام روز اطراف چادرها پرسه می زنند، حشره های کم تعدادی را که در این ارتفاع طاقت زندگی کردن دارند شکار می کنند و از باقی مانده ناچیز سفره های عشایری شکمشان را سیر می کنند.

اما زندگی در ایل، برای آدم هایش چطور است؟ سال هاست که شترها، وسیله حمل و نقل ایل به ییلاق و قشلاق نیستند. حالا هر چند می شود کنار بعضی چادرها چندتایی شتر دید که روی زمین نشسته اند و با یال و کوپال و منگوله های رنگی منتظر هستند که به غریبه ها سواری بدهند.

اما عمده رفت و آمد به ایل در سال های اخیر با نیسان آبی و وانت پیکان انجام می شود که توان گذشتن از پیچ های خطرناک جاده ناهموار سرعین تا ییلاق ها را دارند.

خانواده پدربزرگ و عموها معمولا در کنار هم چادر می زنند و فنس گوسفندها را هم نزدیک هم علم می کنند. با این حال  چادر هر خانواده در کنار خودش چادر جدایی برای آشپزخانه دارد، بعضی خانواده های بزرگتر این امکان را هم دارند که کنار مجموع چادرهایشان چادر کوچکی با اجاق داخلش علم کنند برای حمام و امکانات بهداشتی  زیادی در ییلاق ایل وجود ندارد، دستشویی صحرایی است و برای حمام معمولا تا روستا یا شهری که چندین کیلومتر پایین تر است می روند و بر می گردند.

فکری هم برای زباله هایی که آدم ها با خودشان به طبیعت می آورند نشده است. زباله های متخلف، از دمپایی های پاره پلستیکی و ظرف های شکسته تا کهنه پارچه هایی که به درد نمی خورند همه را می شود اطراف چادرها روی زمین دامنه کوه دید؛ هر چند که هرکس می تواند به راحتی به دیدن آنها عادت کند

دسترسی به خانه بهداشت و کمک های فوری پزشکی هم اینجاامکان پذیر نیست. برای رساندن کسی که به نیاز به کمک های فوری پزشکی داشته باشد هم راهی به غیر از همان نیسان آبی وجود ندارد سه ماه زندگی در ییلاق، این دردسرها را هم دارد که اگر کسی به دارو نیاز داشته باشد باید مردی پیدا بشود که دارو را برایش از شهری در پایین دامنه تهیه کنند با این حال مردم ایل می گویند اوضاع با سالهای قبل فرق دارد خانمی که نوزاد 15 روزه اش را در قنداق بسته است می گوید بیشتر خانم ها برای زایمان و مراقبت های پزشکی به شهرهای نزدیک ییلاق می روند و گلایه ای هم نیست، « زندگی همین است دیگر! در دشت مغان خانه بهداشت و مدرسه و چیزهای دیگر داریم، سه ماه تعطیلی را همه اینجا هستند، حتی آنها که در شهر زندگی می کنند هم برای تابستان به ییلاق می آیند.»21

گوشی هوشمند و تبلت

این روزها در خانه ای ایلیاتی، هم گاز پیدا می شود و هم برق. اکثر چادرها موتور برق دارند جای کتاب در چادرهای کوچ نشین ها خالی است و با اینکه موبایل به سختی در این ارتفاع قابل استفاده است، اما حتی می شود کوشی های موبایل هوشمند و تبلت ها را هم در دست بچه ها دید

بعضی ها هم هستند که این قدرها راضی نیستند خانمی که بچه یک ساله اش در بغل دارد می گوید زندگی گله داری سخت است و دست هایش را نشان می دهد که درشت شده اند و پوششان سخت شده است

می گویند دولت نمی گذارد زمین های دشت مغان را زیر کشت ببرند با اینکه زمین های آنجا خود طلاست و تا سالی سه بار هم می شود زیر کشت برود دولت فقط اجازه می دهد که بخش کوچکی از زمین های قشلاقمان را زیر کشت جو ببریم، آن هم تنها برای خوراک دام»

خانواده ها معمولا بیشتر از 100 راس گوسفند و چندتایی هم بر در گله هایشان دارند.

برخی هم چند اسب همراه خودشان دارند و البته سگ های نگهبان که گوش بیشترشان را بریده اند می گویند قبلا مهمان نوازی بیشتر بود و امکان نداشت ایلیاتی ها برای مهمان هایشان قربانی نکنند حالا اما نزدیکی مدرسه اسکی و فراگرفتن زمین های ییلاق ایل در یکی از مهمترین مسیرهای صعود تابستانی به قله سبلان ، مهمان های زیادی را به اینجا می کشد.

 برای همین است که خود اهالی ایل می کویند این روزها آن مهمان نوازی های همیشگی را کمتر می شود در ایل سراغ گرفت. با این حال، شفره مردم ایلیاتی برای مهمان ها باز است.

آنها که زمین هایشان به مسیر سخت رسیدن به سبلان نزدیکتر است، کنار راه چادر زده اند و کاسبی فروش عسل، لبنیات، کره و روغن حیوانی و البته نان و فطیر داغی که همان جا خانواده ها هم کنار فنس های گوسفندان باسکول های بزرگ دارند برای این که اگر لازم شد همان جا گوسفند زنده بفروشند.

شب ها مردمی که سگ ها را باز کرده اند تا خیالشان از گرگ و شغال راحت باشد، از چادر بیرون نمی روند، تا از گزند سرما در امان باشند.

می گویند تا همین چند سال پیش «عاشیق» هایی بودن که با ایل جا به جا می شدند و شب ها ساز به دست می گرفتند و قصه می گفتند و مادربزرگ ها و پدربزرگ ها قصه «سارای» تعریف می کردند، اما حالا بعضی از خانواده ها حتی تلویزیون هایشان را هم بار وانت می کنند و تا این ارتفاع بالا می کشند!

زندگی در کوهپایه و صبح و عصر دنبال گوسفند دویدن، نان پختن کنار برکه های کوچک و اوردن آب آشامیدنی از چشمه های طبیعی در دل کوه، یک روی سکه است و وابستگی به دام، دور شدن از زیر ساخت های اولیه زندگی انسان مدرن و تنفس در هوایی که رقیق تر از هوای معمول دشت هاست.

روی دیگر سکه زندگی عشایر نیمه کوچنده شاهسون است. بسته به اینکه از چه زاویه ای این زندگی را ببینید، نظرتان در مورد آن متفاوت خواهد بود.

 

منبع: سایت ایسنا- شهریور 1394

بررسی و نوشته: فاطمه کریمخان

تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

استان مرتبط : اردبیل  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید