تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :2275

ساختمان بانک ملی اصفهان

بانک، فضایی جدید و عمومی، پراهمیت و با ابهت است که متمولین و تجار بازار را اغلب به سپردن نقدینه های خود جهت نگهداری و امانت تشویق می کند. شاید چند دهه ی قبل مردم نقدینه های خود را پیش خود در خانه یا در حجره که محل کسب و تجارت آن ها محسوب می شد، نگاهداری می کردند.

در آن زمان مردم چه اعیان، چه کاسب، چه تاجر، تصوری روشن از بانک و عملکرد آن در امور تجاری نداشتند و اغلب هم شاید اطمینانی به اینکه سرمایه خود را از خود جدا کنند و دور از دسترس و مشاهدات خود قرار دهند، نداشتند به همین جهت، ساختمان بانک، در وهله اول جهت جلب توجه مردم لازم می بود که نه فقط شاخص باشد، بلکه احساس استحکام و امانت داری را در مردم به وجود آورد و آنان را ترغیب به استفاده از امکانات آن بنماید.

لذا بیشتر ساختمان بانک هایی که در آن زمان ساخته می شدند از همین عامل شاخص و مستحکم بودن استفاده می کردند. اولین ساختمان بانکی که در تهران ساخته شد، «بانک شاهی، ایران و انگلیس» بود، نبش شمال شرقی میدان توپخانه، که معماری آن هم توسط انگلیسی ها طراحی و بنا گردید.

ایران پس از کودتای 1299، لازم بود مدرنیزه شود، به همین دلیل ساختمان هایی که در این دوره جدید ساخته شد، لازم بود که خود را با روند «مدنیزاسیون» کشور هماهنگ کند و معماری عصر جدید، عصر تغییر و تحول، باید مطابق با اصول و مبانی عقلانی و علمی خلق گردد. کارآیی، سودمندی، قابلیت کاربری، فضادهی و نیز بهره گیری از فن آوری لازم می گرداند که از تکنیک و مصالح جدید استفاده شود تا فرآیندهای اقتصادی ماوراء ملی برای سرمایه گذاری (در صنایع جدید در داخل کشور) را به خود جلب کند.

اندیشمندان و روشنفکران تحصیل کرده آن زمان، دست آوردها و برآیندهای مثبت و منفی را جریانی ضروری، مفید و بایسته می دانستند، که شرایط و اوضاع و احوال سیاسی، اجتماعی و اقتصادی معین، ظهور و برآمدن آن را اجتناب ناپذیر می ساخت.

دورانی همراه با دستاوردهای عظیم مدنیزاسیون (نوسازی) در عرصه های اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی. فروغی عقیده داشت، در این دوره (1300-1320) آنچه در مملکت ما واقع شده، حالتی «نوگرا» دارد که به مراتب بهتر از «کهنه» است، یعنی واقعی تر، مفیدتر، صحیح تر، زیباتر که همراه با بهره گیری از توانمندی، استعداد، ظرفیت و قوه ابتکار و عملکرد، عقل و مهارت و فن آوری است و بالاخره اینکه گام هایی را بی وقفه ای را پیش می برد.

او عقیده داشت از ویژگی شاخص «نوگرایی» تحولات دایمی است و پیشرفت اساسا یک اقدام انسانی است که متناسب با نیازهای اوست. بانک ملی اصفهان یکی از کارهای فروغی است که در سال های 21-1320 طراحی شده است و برخورداری از خصوصیات معماری نظام یافته ی دوره پهلوی اول است که در اینجا از آن به نام «معماری باستانی» دوره پهلوی را یاد می شود.

این بنا در کنار دو خیابان سپه و استانداری در زمینی به مساحت تقریبی یک هکتار قرار گرفته است. بانک ملی اصفهان همچون بیشتر ساختمان های اداری سال های 1320-1300 دارای مشخصه نئوکلاسیک است و نمادی از مکتب معماری عقلایی- منطقی این زمان محسوب می شود به جهت عملکردی که بانک ها دارند، در این ساختمان توجه به عملکردگرایی عامل اصلی نمود کالبدی معماری است که در اینجا عملکردگرایی به منطق گرایی تبدیل می شود یا به گفته لوکور بوزیه، «روند شکل پذیری» نمود معماری از درون به بیرون است و جلوه های بیرونی، حاصل ویژگی های درونی است. آنچه فروغی سعی در به وجود آوردنش دارد، تفکر و اندیشه های معمارانه است و قصدش بیشتر انتقال دادن و رساندن اندیشه های نوینی است که سایر معماران، از آغاز عصر جدید (1300) سعی در به کمال رساندن آن داشتند.

فروغی عقیده داشت انقلابی عظیم در سیاست و اندیشه رخ داده و نیز قبول داشت که نتیجه ی این انقلاب، به وجود آوردن آثاری برجسته و یا تحولاتی است که این خود می تواند دلیلی قوی و موجه برای رخ دادهای انقلابی در معماری محسوب شود. این بنا با دو خیابان اطراف خود حدود ده متر فاصله گرفته است.

محدوده زمین با پیاده روی آن با یک سکوی سنگی به ارتفاع تقریبی هشتاد سانتی متر و قرنیزی سنگی که روی پله های سنگی عمودی با فواصل مساوی پنجاه سانتی متر قرار دارد که باعث می شود سنگینی جان پناه پیاده رو با زمین احساس نشود و در ضمن از هماهنگی مصالح با خود بنا برخوردار باشد.

ساختمان بر روی صفحه ای حدود یک متر و نیم بالاتر از سطح خیابان قرار دارد که پله ها و فرورفتگی دروازه و ورودی و همچنین ارتفاع سر در که از کل بنا بالاتر می رود، محل ورود به فضای بانک را به خوبی مشخص می کند. ساختمان به شکل L طراحی شده که طول ضلع شمالی 70 متر در امتداد خیابان سپه و طول ضلع غربی 55 متر در امتداد خیابان استانداری قرار دارد و بدین شیوه حرکت و جهت و امتداد خیابان را توجیه می کند.

در قسمت داخلی L فضای سبز مربوط به بانک دیده می شود که نور جنوب و شرق را مطبوع تر می سازد. برای خودروها در هر دو خیابان، ورودی در نظر گرفته شده که می تواند در محوطه داخلی باغچه توقف کنند.

این بنا بین بنای چهل ستون و میدان نقش جهان، البته با فاصله ی مناسب، قرار دارد و از نظر سبک معماری، هیچ گونه تشابهی با ساختمان های تاریخی اطراف خود ندارد و به همین دلیل، مجموعه بناهایی که در این زمان در خیابان سپه ساخته شده اند، تحول معماری قرون گذشته را با معماری این دوره نشان می دهد.

این بنا در دو طبقه و از دو قسمت تشکیل می شود. ضلع شمالی آن به امور اداری، ضلع غربی آن به سالن بانک و بخش ریاست اختصاص دارد. بنا دارای کالبدی افقی و کشیده است. در انتهای دماغه ضلع غربی به طرف جنوب، این حجم مکعب مستطیلی با یک حرکت نیم استوانه ای و یک لیوان مسقف تمام می شود.

ایوان نیم دایره ای شکل باعث سبک شدن و تا حدودی شفافیت فضای معماری آن می شود، به گونه ای که نگاه را به سوی ضلع دیگر، ضلع شمالی، هدایت می کند.

این ایوان به خاطر سقف ظریف و ستون های گرد و باریک و بلند، در تضاد محسوسی با کالبد اصلی بانک قرار گیرد و باعث می شود، حجم عظیم و سنگین بانک با حالتی بسیار ظریف و سبک به انتها برسد.

این ایده از شمار یکی از بهترین ابتکار های فروغی در معماری محسوب می شود. نیم دایره دماغه جنوبی که 180 درجه دور می زند، با گردش خورشید هماهنگی کامل داشته و یادآور رایطه هندسی نجومی است. با توجه به فضای سبز و محشری که در داخل حیاط بانک قرار دارد، تداخل فضای سبز در معماری تحقق پیدا می کند.

انگیزه فروغی در طرح این بنا و کارهای دیگرش، همانا اندیشه و تفکر او را در به وجود آورد فضاهای نوین در معماری عصر جدید است. ورودی ساختمان، همچون بیشتر بانک هایی که فروغی ساخته، با توجه به زمان ساخت از دیدگاه ضوابط مربوط به حراست و ایمنی، هماهنگ و از عظمت خاصی برخوردار است. پله ی محوطه و فرورفتگی دروازه ورودی و سر در مرتفع آن، محل ورود به بنا را مشخص می کند.

البته این فرورفتگی باعث می شود که با توجه به هدف و انگیزه ایجاد ساختمان بانک، حس ایمنی و امانت داری بانکی مستحکم تر و اطمینان بخش تر می گردد.

امروزه با در دست داشتن امکانات ایمنی و روند مدنیزاسیون در فضاهای بانکی، شاید نیاز چندانی به حفاظت و معمارانه وجود نداشته باشد، مثل پنجره های کوچک و حفاظ فلزی، درهای تنگ و باریک بدون روزنه، دیوارهای قطور و نظایر آن، اصولا طرز کار و عملکرد بانک ها با گذشته متفاوت شده است و دیگر دارای آن معماری سنگین و حجیم نیست که شاخص حفظ مالی و دارایی مردم بود.

ورودی اصلی، روبه روی سرسرای اصلی با ارتفاع بلند، قرار دارد. که مسقیما وارد سالن اصلی بانک می شود. سالن اصلی بانک شکل و عملکرد قدیم را حفظ کرده و به همان صورت عمل می کند، یعنی قسمت مراجعه کنندگان و قسمت کارمندان فقط با یک پیش خوان از هم جدا می شوند و فضای کلی آنها یکی است.

پله های هدایت کننده به طبقه بالا در گوشه سرسرای ورودی قرار گرفته که شکل یک پله ی سه طرفه را دارد که از دو رامپ و یک پاگرد بزرگ به عرض فضای سرسرا تشکیل شده و در زیر آن ورودی فرعی دیگری از طرف خیابان استانداری قرار دارد. نمای ساختمان از سنگ سفید تراورتن تیشه ای پوشیده شده که از قرنیز برجسته ای که سطح طراز هم کف را مشخص می کند تا قرنیز بعدی بام ادامه دارد و در نهایت ظرافت و دقت اجرا شده.

در حد فاصل بین پنجره های عمودی، جهت سنگ ها 45 درجه شده و درزهای آن فرورفتگی دارد به طریقی که این تغییر جهت سنگها بهتر مشخص شود. جان پناه پشت بام از لبه ی ساختمان به اندازه ای عقب نشسته که از پایین دیده نشود.

بدین خاطر که قرنیز نشانی برای اختتام بنا باشد. پنجره ها در مقابل شکل افقی و کشیده ساختمان به صورت نوارهای عمودی هر دو طبقه را در بر می گیرد، که برای زمان خود طرحی جدید بوده است. در نمای جنوبی بخش اداری، ایوانی است به ارتفاع دو طبقه که ستون های گرد بلند و ظریفی وزن سقف آن را تحمل می کند.

چه ایوان نیم دایره ای ضلع غربی و چه ایوان سراسری نمای جنوبی، به جهت ظرافت سقف و ستون ها، حجم کلی ساختمان را سبک و ظریف می نمایانند. فروغی در این ساختمان سعی کرده، اندیشه ستون های بلند و رفیع تخت جمشید را در معماری معاصر خود به نمایش بگذارد.

هم چنین با ایجاد پنجره های بلند و کشیده و پیش آمدگی ورودی و ارتفاع آن که حجمی جداگانه نسبت به حجم افقی بنا دارد، تأییدی است از ایده های ورتیکالیسم که فروغی در این ساختمان از خود به جای گذاشته است و سعی کرده که با بیانی تازه در معماری راه یابد.

سازه این بنا کلا از تکنیک بتن آرمه استفاده شده است که در زمان خود از سازه دهی بسیار پیشرفته به شمار می آمد، امروزه نمونه ای ارزنده و شایان توجه از معماری باستانی عصر پهلوی اول به شمار می آید.

 

 

بررسی و نوشته: سیروس باور
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

 

استان مرتبط : اصفهان  
عضو مرتبط : سیروس باور  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید