Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :2770

نگاهی دیگر به یک سرستون ساسانی در عمارت چهلستون اصفهان

(مقالات گذشته-زمستان 81)

در شهر اصفهان دو سرستون نگاره دار دوره ساسانی شناسایی شده که شباهتهایی با سرستونهای پارک موزه طاق بستان دارند. یکی از این سرستونها، اکنون در موزه ایران باستان نگهداری می شود(1) و سرستون دیگر، که مورد بحث ما در این مقاله است، در داخل یکی از ایوانهای شرقی باغ عمارت چهلستون اصفهان قرار دارد. هرچند محل کشف این سرستونها را تالار تیموری در شهر اصفهان ذکر کرده اند،(2) مشخص نیست محل اولیه کشف آنها، استان کرمانشاه بوده و در دوره های بعد به اصفهان انتقال داده شده یا متعلق به بنایی از دوره ساسانی در شهر اصفهان بوده است.

پیشینه پژوهش

برای نخستین بار در سال 1840م اوژن فلاندن از سرستون مورد بحث در شهر اصفهان دیدن و طرحهایی از آن ترسیم کرد؛(3)پس از او در سال 1938 م ارنست هرتسفلد ضمن توصیف مختصری از این سرستون، شاه نقش شده بریکی از سطوح آن (سطح A)را خسرو پرویز (628-590م) و ایزد نقش شده بر سطح دیگر (سطح B) سرستون را ، تمثیلی از الهه « خراسان خوره» دانسته است .(4) پس از آن در سال 1934م کورت اژدمن چند سطری به این سرستون اختصاص داده است؛ وی شاه نقش شده بر سرستون را الهه آناهیتا معرفی کرده است.(5) سرانجام در سال 1984 م هوبرتوس فون گال نقش شاه را به خسرو دوم و ایزد نقش شده بر سطح B سرستون را به الهه آناهیتا نسبت داده است.(6)

چون پژوهشگران جزئیات این سرستون را توصیف نکرده اند و درباره هویت واقعی ایزد نقش شده بر سطح B این سرستون نظر یکسانی ندارند ، نگارنده بر آن است ضمن توصیف دقیق جزئیات این سرستون، پیشنهادهایی برای بازنگری در هویت ایزد نقش شده بر آن ارائه کند.

توصیف

این سرستون به شکل هرم مربع القاعده معکوسی است به ارتفاع 71 سانتی متر که از بخشهای زیر تشکیل شده است:

گیلویی ارتفاع 4سانتی متر که امتداد طول و عرض ساقه ستون را تشکیل می دهد؛ روی این بخش، شالی به ارتفاع 8سانتی متر وجود دارد که روی آن قسمت اصلی سرستون به شکل یک هرم مربع القاعده معکوس به ارتفاع 47 سانتی متر قرار گرفته است. روی این بخش از سرستون نیز لوح مربعی به طول و عرض 74سانتی متر و ارتفاع 11سانتی متر قرار دارد (تصویر 1).

 Chehelsotoon -1

در مرکز گیلویی این سرستون، حفره مربع شکلی به طول و عرض 6 و عمق 7سانتی متر وجود دارد که در داخل آن، سوراخی به قطر 2سانتی متر ایجاد شده است .(تصویر2) . احتمالا این حفره محل قرار گرفتن میله ای برای اتصال سرستون به ساقه ستون بوده است؛ در قسمت بالای سرستون هم، گودی ای ایجاد شده که نشان می دهد احتمالا در دوره اسلامی از آن به عنوان هاون استفاده کرده اند.

Chehelsotoon -2

تزئینات

سطوح چهارگانه این سرستون با نقوش گیاهی، همندسی و نیم تنه های انسانی تزئین شده است؛ به این ترتیب که روی هریک از سطوح AوB هرم مربع القاعده معکوس،نیم تنه های انسانی و روی دو سطح دیگر (C وD )  آن، درخت تخیلی نقش شده است. بخش شالی سرستون نیز با دو نوار درهم گره خورده، تزئین شده است.

نیم تنه نقش شده بر سطح A ، شاه ساسانی را با صورتی سه ربعی و بدنی تمام رخ نشان می دهد (تصویر3). جزئیات صورت نیم تنه آسیب دیده، ولی براساس شواهد موجود، موهای سرش مجعد و به صورت طره های بافته شده ای است که انتهای آنها به صورت انبوه بر شانه آویخته است. وی گردنبندی برگردن دارد که شامل دو ردیف مهره های مروارید شکل و پلاکی در جلو سینه با سه مروارید درشت آویخته به آن است.

Chehelsotoon -3

تاج شاه آسیب دیده ، ولی بر اساس بخشهای باقیمانده به نظر می رسد که از نوع تاجهای کنگره دار است. پایه این تاج با نواری شامل دو ردیف مهره های مرواریدی تزئین شده؛ دو تا از این مهره ها اکنون در گوشه پایه تاج دیده می شود؛ همچنین بر فراز تاج، دوبال عقاب قرار دارد که نوک آنها به طرف داخل خم شده است. در حد فاصل این دو بال، میله ای عمودی است که روی آن هلالی دیده می شود. به این میله عمودی، یک پاپیون و دو رشته نوار افراشته بسته شده است. در داخل هلال نیز صفحه مدوری قرار دارد که روی آن نقش گل زری بوده. هرتسفلد این گل را دیده و طرح آن را ترسیم کرده(7) ، ولی اکنون نقش این گل محو شده است . به قسمت پشت تاج شاه، دو رشته نوار افراشته متصل است و برگرد سر او هاله ای قرار دارد.

شاه پیراهن چسبان مروارید دوزی شده ای به تن دارد. روی این پیراهن پلاکهای کوچک برجسته ای است که از مرکز هرکدام آنها یک مروارید با بندی آویخته است؛ دور یقه پیراهن هم مروارید دوزی شده و حلقه سرآستین آن با دو ردیف مهره مروارید و پلاک مربع تزئین شده است. بر قسمت بالا تنه پیراهن او تسمه ای بسته شده که شامل سه ردیف مهره مروارید و پلاکهای مستطیل شکل است؛ دو سر این تسمه پس از عبور از زیر بغل، در جلو سینه به یکدیگر متصل شده و در قسمت پشت نیز دو روبان افراشته به این تسمه بسته شده است.

شاه کمربند پهنی دور کمر دارد که در قسمت جلو با قلابی بسته شده است. این کمربند با سه ردیف مهره مروارید شکل تزئین شده است . به قسمت پایین کمربند ، حمایلی جواهرنشان بسته شده که شمشیری مرصع به صورت عمودی در جلو شکم به آن آویخته است.

در قسمت پایین این نیم تنه، پیچک تاکی نقش شده که برگهای آن با دمبرگهایی به هم وصل شده و صرفا بخشی از تزئینات حاشیه ای است. شاه دست چپ را بر قبضه شمشیرش گذاشته و دست راست را به طرف نیم تنه نقش شده بر سطح دیگر(B) سرستون دراز کرده که متاسفانه قسمتی از دست راست او از بین رفته است.

بر سطح B این سرستون، نیم تنه دیگری حجاری شده از متاسفانه قسمتهای زیادی از آن آسیب فراوان دیده است. بدن این نیم تنه نیز تمام رخ است(تصویر4). جزئیات صورت او از بین رفته، ولی موهای سرش مجعد و به صورت انبوه بر شانه ها آویخته است.

Chehelsotoon -4

Chehelsotoon -5

تاج این شخص از بین رفته؛ ولی برگرد سرش هاله ای از شعله های آتش دیده می شود. وی گردنبندی شامل دو ردیف مهره های مرواریدی برگردن دارد؛ به ردیف اول این گردنبند در جلو سینه، سه حلقه مدور و به هر حلقه مروارید درشتی آویزان است.

وی پیراهن چین دار مرواریددوزی شده ای به تن دارد که با دایره های برجسته ای تزئین شده که با قرار گرفتن در کنار هم، طرحهای مثلث شکلی به وجود آورده اند. دور یقه پیراهن هم مروارید دوزی شده و حلقه سرآستینش دو ردیف مهره مرواریدی تزئینی دارد. به دور کمر او در قسمت جلو، پاپیونی بسته شده که نواری به آن آویخته است. وی روی پیراهن، شنل جلو باز چین داری پوشیده که قسمت بازوانش را پوشانده و با دکمه ای در جلو بسته شده است. در قسمت پایین این نیم تنه هم، پیچک تاکی دیده می شود که برگهای آن با دمبرگ به هم وصل شده است. این شخص دست چپ را روی سینه گذاشته و انگشتهای شست و اشاره را روی هم قرار داده است. در دست راست او حلقه ای روبان دار دیده می شود که به طرف نیم تنه سطح A دراز کره است. این حلقه هم با دو ردیف مروارید تزئین شده و روبان های آن به طرف بالا افراشته شده است.

بر دو سطح دیگر(C و D) این سرستون، درخت تخیلی نقش شده است(تصویر5). هرکدام از شاخه های درهم پیچیده ای ، که از تنه این درخت منشعب شده، 5برگ دراز دارد. بالای تنه درخت، گلی وجود دارد که در داخل گلبرگهای آن غنچه ای شکفته است. از داخل این غنچه دو پیچک گیاهی بیرون آمده است که به هر شاخه آن گل شکفته ای آویزان است. سطوح لوح مربع بالای این سرستون نیز با پیچک گیاهی تزئین شده که در داخل هر پیچش آن، گلهایی گوناگون قرار دارد.

بازشناسی چهره نیم تنه ها

همان طور که در مقدمه اشاره کردیم، هرتسفلد و فون گال، نیم تنه سطح A  این سرستون را نقش خسرو دوم دانسته اند. (8) به نظر می رسد این نظر صحیح است؛ زیرا گذشته از اینکه نقش تاج شاه بر روی این سرستون به تاج خسرو دوم روی سکه ها و ایوان بزرگ طاق بستان شباهت دارد، نقش نیم تنه ای (B) که بر دور سر او، شعله های آتش وجود دارد؛ مدرک قابل ملاحظه دیگری، جهت انتساب شاه نقش شده بر این سرستون به خسرو دوم است؛ زیرا نقش نیم تنه با شعله های آتش بر دور سر، تنها بر پشت سکه های خسرو دوم و مهرهایی از زمان او ظاهر شده است.(9) هدف اصلی این مقاله، بازشناسی هویت نیم تنه نقش شده بر سطح B این سرستون است که در ذیل به آن می پردازیم:

شایان ذکر است که نقش نیم تنه با شعله های آتش بر دور سرآن، علاوه بر سرستون مورد بحث، روی آثار هنری زمان خسرو دوم از جمله پشت سکه ها و مهره ها دیده می شود، اما متاسفانه هویت واقعی این نیم تنه ها در هاله ای از ابهام قرار گرفته و تفسیرهای متفاوتی از آن کرده اند. چنانکه برخی از محققان این نیم تنه را نقش الهه آناهیتا دانسته(10) و برخی دیگر آن را الهه خورشید سوریایی معرفی کرده اند.(11) همچنین برخی آن را شیرین زن خسرو می دانند.(12) هرتسفلد نیز نقش این نیم تنه را تمثیلی از الهه « خراسان خوره» به معنی شکوه خراسان دانسته که خسرو دوم پیروزیهای خود را در شرق به کمک آن به دست آورده است.(13)

 Chehelsotoon -6

انتشار این تفاسیر از نیم تنه های نقش  شده بر پشت سکه ها باعث شد تا برخی نیم تنه نقش شده براین سرستون را به الهه آناهیتا(14) وبرخی دیگر به الهه «خراسان خوره» نسبت دهند.(15)

اگرچه در مورد اول می توان بحث کرد، هیچ مدرک قابل قبولی برای پذیرفتن موارد دیگر نداریم و به نظر می رسد ابهام در تفسیر این نقش به دلیل دقت نکردن در جزئیات نیم تنه باشد و با دقت بیشتر و مقایسه آن با نمونه های مشابه و ارجاع به متون مذهبی می توان هویت آن را شناسایی کرد: ظاهرا تنها دلیل آن دسته از محققان برای انتساب این نیم تنه به الهه آناهیتا، صورت جوان، نحیف و بدون ریش این نیم تنه در پشت برخی از سکه های طلا و نقره خسرو دوم است. به نظر می رسد این استدلال به تنهایی، دلیل محکمی برای انتساب این نیم تنه به الهه آناهیتا نباشد؛ زیرا در پشت بسیاری از سکه ها و مهرهای خسرو دوم، نیم تنه نقش شده، مردان میانسال نیرومندی را نشان می دهد که برخی از آنها دارای ریش اند(تصاویر6و7) و این دلیل محکمی است که نیم تنه های جوان و بعضا بدون ریش که شعله های آتش بر دور سر دارند، لزوما الهه آناهیتا نیستند(16)، بلکه یک ایزد مردند.

همچنین بر سرستونهای پارک موزه طاق بستان و نقوش برجسته ایوان بزرگ، ایزدان مرد کمربند دارند، ولی الهه آناهیتا فاقد کمربند است. بنابراین استفاده از کمربند نیز دلیل دیگری بر مرد بودن این ایزد است. از سوی دیگر هریک از ایزدان زرتشتی تاج مخصوص به خود دارند که از طریق توجه به شکل تاج می توان به راحتی آنها را از یکدیگر متمایز کرد. به عنوان مثال در نقش برجسته نرسه در نقش رستم، الهه آناهیتا تاج کنگره داری دارد که در بالای آن موهای سر بدون پوشش و به صورت انبوه رها شده است.(17) روی برخی از سرستونهای پارک موزه طاق بستان نیز این الهه دارای تاج کنگره دار است.(18) همچنین در صحنه تاج ستانی خسرو دوم در طاق بستان آناهیتا تاجی بر سر دارد که پایه آن با برگهای پالمت که نماد این الهه است تزئین شده.

Chehelsotoon -7

در آبان یشت نیز چنین آمده که این الهه تاج زرین هشت گوشه ای بر سر دارد که با نقش ستاره و نوارهایی آراسته شده است. (19) با توجه به مباحث فوق، نیم تنه با شعله های آتش نمی تواند الهه اناهیتا باشد. سوالی که در اینجا مطرح می شود این است: اگر نیم تنه با شعله آتش بر دور سر نمی تواند از آن الهه آناهیتا و یا خراسان خوره باشد ، پس از آن کیست؟

ما مدارک خوبی در دست داریم تا نیم تنه نمایان شده در زبانه های آتش در پشت سکه های خسرو دوم و به تبع آن، نیم تنه نقش شده بر این سرستون را به ایزد بهرام(20) نسبت دهیم؛ زیرا مطابق با متون مذهبی چون اوستا و خرده اوستا، یکی از نمادهای ایزد بهرام، آتش (21) و از نمادهای دیگر آن جنگ و پیروزی است، به طوری که در بسیاری از کرده های بهرام یشت، ایزد بهرام به عنوان ایزد جنگ معرفی شده و به تکرار پیروزیهای او یاد شده است.(22) به نظر می رسد مفاهیم نوشته شده در بهرام یشت با نیم تنه پشت سکه ها و نوشته کنار آن همخوانی دارد، زیرا از سویی بر دور سر این نیم تنه ، شعله های آتش نقش شده که نماد جنگ و پیروزی است(23) و از سوی دیگر مضمون نوشته پشت سکه ها شعارهایی مبنی بر پیروزی ایران است. یکی از این شعارها عبارت است از : ylan pzwt hwytwn (قدرت ایران بسیار زیاد است «ایران نیروند شده است»)(24). با توجه به دلایل فوق منطقی به نظر می رسد که نقش نیم تنه را با شعله های آتش بر دور سر آن، به ایزد بهرام نسبت دهیم که به یادبود پیروزیهای خسرو دوم(پرویز) در جنگهای طولانی وی ضرب شده است. این سکه ها، طی سالهای 21، 23، 26، 31، 36، 37 سلطنت خسرو دوم برابر با سالهای 610، 612، 615، 620، 625، 626 میلادی، همزمان با فتوحات درخشان سپاه ایران ضرب شده است. (25)

 Chehelsotoon -8

ایرانیان در سال 610م موفق به فتح ارمنستان، قیصریه، مازاکا و کاپادوکیه شدند(26)و در سال 612م هراکلیوس و سپاه بیزانس را شکست دادند و دمشق را به تصرف درآوردند؛ همچنین در سال 615م اورشلیم را فتح کردند و صلیب مقدس حضرت عیسی (ع) را به تیسفون فرستادند.(27) در سرحدات شرقی نیز پادشاه هپتالی را شکست دادند و قسمتی از شمال غربی هندوستان را به تصرف درآوردند(28) در سال 620م مصر و اسکندریه را فتح کردند؛ به طوری که حاکم مصر به قبرس گریخت و سپاه ایران ، به رغم نداشتن نیروی دریایی، توانست جزیره رودس را تصرف کند(29) و در این فاصله زمانی، ایران به نهایت وسعت رسید، ولی در فاصله سالهای 622 تا625م ایرانیان ، نه تنها پیروزی دیگری به دست نیاوردند بلکه گاهی نیز شکست خوردند. (30)

ملاحظه می شود که در این فاصله زمانی ضرب این نوع سکه ها، که به مناسبت یادبود پیروزی است، متوقف می شود، ولی در سال 625م که ایرانیان سپاه هراکلیوس را در ساروس شکست دادند و در سال 626م که قسطنطنیه را محاصره کردند(31) به مناسبت پیروزیهایی که در این دو سال به دست آوردند، مجددا اقدام به ضرب این نوع سکه ها کردند. از سال 626 م هم که دیگر پیروزی اش نصیب سپاه خسرو دوم نمی شود، باز ضرب این سکه های یادبود متوقف می شود.

علاوه بر متون مذهبی ، تاریخی  و نوشته روی سکه ها می توان به سکه های ضرب هپتالی خسرو دوم نیز اشاره کرد؛ روی این سکه ها در کنار نقش خسرو دوم، سریک «گراز» (32) و در پشت سکه ها در کنار نقش نیم تنه با شعله های آتش، تصویر یک «وارغن» (33) دیده می شود.(34)

این دو حیوان نمادهای ایزد بهرام اند که در کرده پنجم و شانزدهم بهرام یشت نیز به آنها اشاره شده است.(35)

مدارک دیگری نیز در تائید گفته های قبلی وجود دارد. به طور مثال اگر به طرح ترسیمی فلاندن(36) از سرستون مورد بحث و نقش پشت سکه ها بیشتر دقت کنیم، متوجه می شویم که این نیم تنه ها تاجی دارند که حاشیه آن با نواری با دو ردیف مروارید تزئین شده است؛ همچنین موهای بالای تاج به صورت انبوه و بدون پوشش رها شده و پایین این موها با نواری پاپیونی بسته شده است. این نوع تاج و آرایش مو درست شبیه تاج ایزد بهرام بریکی از سرستونهای پارک موزه طاق بستان است.

اجزای سرستون طاق بستان مانند سرستون اصفهان با نقوش گیاهی و نیم تنه های انسانی تزئین شده است؛ به این ترتیب که در یک سطح این سرستون ، نیم تنه خسرو دوم با صورتی سه رخ و بدنی تمام رخ نشان داده شده که تاجی از نوع تاجهای کنگره دار و شبیه تاج نقش شده بر سرستون اصفهان بر سر دارد. در سطح دیگر این سرستون نیم تنه ایزد بهرام با صورتی سه رخ و بدنی تمام رخ نقش شده است. این شخص دست چپ را روی سینه گذاشته و با دست راست حلقه روبان داری را به خسرو دوم اهدا می کند.

نیم تنه ایزد، کلاهخودی زنجیر بافت بر سر دارد که تمام سروگردن او را پوشانده است. روی این کلاهخود، تاجی قرار دارد؛ پایه این تاج با نواری تزئین شده که شامل دو ردیف مروارید و پلاکهای مربع است. این نوار در پشت سر با پاپیونی به هم بسته شده و دو نوار افراشته به آن متصل است. موهای سر او در بالای تاج به صورت انبوه ولی بدون پوشش و این بخش از تاج مردمان غالبا پوشیده است(37).

دلیل دیگر حلقه ای با گره تزئینی است که در دست راست او دیده می شود. زیرا همان طوری که در نقش برجسته های ساسانی می بینیم ، فقط اهورا مزدا یا یکی دیگر از ایزدان حلقه را به شاه اهدا می کند؛ بنابراین، بر اساس دو دلیل یاد شده احتمالا این نقش نیم تنه یکی از ایزدان است که باید بر اساس متون مذهبی و مدارک باستان شناختی هویت وی را مشخص کرد. خوشبختانه مدارک کافی در این باره وجود دارد، به این ترتیب بهرام ایزد جنگ و پیروزی است. توصیفی که از این ایزد در بهرام یشت شده، با بسیاری از قسمتهای نیم تنه مورد بحث تطبیق دارد(38)، به طوری که به نظر می رسد هنرمند دوره ساسانی با آگاهی از نوشته های بهرام یشت این نیم تنه را حجاری کرده است.(39)

برپایه بحثهای طرح شده در این مقاله پیشنهاد می شود که تصویر نیم تنه با شعله های آتش بردور سر وی که در سطح B سرستون مورد بحث وپشت سکه ها و مهرهای زمان خسرو دوم نقش شده، ایزد بهرام است و در فاصله سالهای 610 تا626 میلادی، به مناسبت پیروزی سپاه ایران به رومی ها، نقش شده است. اگر این نظر صحیح باشد، نخستین بار است که تصویری از ایزد بهرام برخلاف سایر ایزدان زرتشتی که تاکنون چهره آن برای ما ناشناخته بوده است، در هنر دوره ساسانی شناسایی می شود، همچنین، بر اساس این نظر، بازنگری در سکه های معروف به خسرو - آناهیتا اجتناب ناپذیر است و از این پس باید این نوع سکه ها را خسرو - بهرام معرفی کنیم.

پی نوشت ها:

1-این سرستون در بخش تاریخی تالار موزه ایران باستان قرار دارد که بر زیرنویس آن به اشتباه کرمانشاهان نوشته شده، ولی در دفتر موزه محل کشف آن را اصفهان ذکر و به شماره ثبت 608و شماره موزه 2608ثبت کرده اند.

2-هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ص5، پانوشت1؛رفیعی مهرآبادی، گنجینه آثار ملی اصفهان، ص1200.

3- Flandin, voyage en perse , vol .1, pl.27

4-herzfeld, khusrau parvez und der taq-I vastan, pp.140-158

5-erdmann , die kapitelle am yaq-I bostan , pp.2-4

6-von gall,globus oder diskus auf der krone hosrows ii?,pp. 180-184

7-herzfeld.op.cit.p.143,abb.23

8- Herzfeld , iran in the ancient east , pp.330-331. Von gall ,op.cit.

9-gobal , die tanbullen vom tact -e Suleiman ,p.30,32,63.

10- gobl,sasanian numismatics,pp,20-53

11- walburg sonder pragungen dex, pp.178-179, n.130

12- paruck , sasanian coins ,p.269

13- Herzfeld ,iran in the ancient east ,p.330

14- von gall,op, cit,p.181.

15- Herzfeld , op.cit,p.331

16- توجه آن دسته از محققان را که این نیم تنه را به دلیل صورت جوان و بعضا نداشتن ریش به الهه آناهیتا نسبت داده اند ، گذشته از مواردی که اشاره کردیم به کرده ششم بهرام یشت معطوف می دارم که در آن آمده است که بهرام اهورا آفریده ، ششمین بار به کالبد مرد پانزده ساله تابناک روشن چشم زیبایی پدیدار شد(بهرام یشت، کرده ششم، بند هفدهم).

17- Hermann , sasanian reliefs attributed ,pp.10-11 .pls.8-11

19-پور داوود ،یشتها، ج1،آبان یشت ، کرده 30،بند 128.

20-بهرام یا ورثرغن (verethraghn) که مسلح ترین ایزد زرتشتی است، مطابق با متن اوستا، ایزد جنگ،پیروزی و نگهبان فتح معرفی شده است. او یکی از مهمترین ایزدان زرتشتی است که به شکل باد تند، گاو نر،اسبی سپید، شتر گشن،گراز، جوان پانزده ساله و مرغ وارغن پدیدار می شود (بهرام یشت، بندهای 2،7،9،11،15،17،19،23،25،27).

21- پورداوود،خرده اوستا،بند4تا20،ص137-131؛ همچنین مدارکی وجود دارد که نشان می دهد تصویر نمایان شده در زبانه های آتش از آن ایزد بهرام است، چه در بخش 31 بند 7 «داتستان دینیک» می خوانیم: «... آنگاه آنان آتشی می بینند که بهرام در آن است» (کویاچی،آیینها و افسانه های ایران و چین باستان، ص199،پانوشت1).

22- برای آگاهی بیشتر ر.ک بهرام یشت، کرده های 16 تا 22.

23- برای این استدلال دلایلی وجود دارد؛به طوری که روی یکی از مهره های استامپی دوره ساسانی که در موزه بریتانیا نگهداری می شود، سوارکاری نقش  شده که بر دور سر او شعله های آتش دیده می شود. این اسب سوار در حال کشتن اژدهای هفت سر است .

تانابه به نقل از ترور اظهار نظر می کند که این شخص ایزد بهرام است و بر اژی دهاک پیروز شده است.

زیرا در زند اوستا آمده است که ایزد بهرام کشنده اژدهاست . با توجه به دلایل فوق، شعله های آتش نمادد جنگ و پیروزی ایزد بهرام است که بر دور سر نیم تنه این ایزد بر سرستون مورد بحث و در نقش سوارکار روی مهر موزه بریتانیا و سکه های خسرو دوم دیده می شود.

24- walburg , op.cit, p. 179, abb. 9-10

25- gobl , sasanian  numismatics , p .53.

26-فرای ، « تاریخ سیاسی ایران در زمان ساسانیان» ، ص265.

27- همانجا.

28- کریستین سن، ایران در زمان ساسانیان،ص583.

29- فرای، همانجا.

30-کریستین سن، همان، ص584؛همو، « تاریخ سیاسی ایران در زمان ساسانیان»، ص266.

31- شوشتری ، ایران نامه یا کارنامه ایرانیان در عصر ساسانیان ، ص 289- 284.

32- گراز یکی از نمادهای ایزد بهرام است که برای پنجمین بار ایزد بهرام به کالبد آن درآمده است(بهرام یشت، کرده پنجم، بند15).

33- وارغن نام پرنده ای است که نیروهای اسرارآمیزی در اختیار داشته (زامیاد یشت، کرده ششم) و ایزد بهرام برای هفتمین بار در کالبد آن درآمده است(بهرام یشت، کرده هفتم، بند19).

34-herzfeld , iran in the ancient east , pp. 330-331 fig

35-پورداوود ، یشتها، ج2، بهرام یشت، کرده پنجم، بند 15 و کرده شانزدهم، بندهای 43 و44،ص 123 و129-128.

36-flandin  , op .cit

37- آذرنوش،« نگاهی دیگربه شاهپور دوم، اردشیر دوم و شاهپور سوم، پیشنهادی برای بازنویسی بخشی از تاریخ ساسانیان» ، ص43 و 44.

38- پور داوود، یشتها، ج2،بهرام یشت، کرده 10، بند 27، کرده 1، بند1، کرده 6،بند 17، کرده 21، بند 62.

39- این سرستون به هنگام لایروبی رودخانه آبشوران، که از مرکز شهر کرمانشاه می گذرد، پیدا شده است. نگارنده مقاله ای درباره این سرستون زیر چاپ دارد، تا منتشر شدن آن ر.ک. مرادی، یوسف، تزئینات معماری دوره ساسانی و اهمیت آن در تعیین کارکرد و تاریخ بناها، پایان نامه منتشر نشده، گروه باستان شناسی دانشگاه تهران، 1379، ص231- 224.

کتابنامه:

آذرنوش،مسعود،«نگاهی دیگر به شاهپور دوم،اردشیر دوم و شاهپور سوم ؛ پیشنهادی برای بازنویسی بخششی از تاریخ ساسانیان» ، مجله باستان شناسی و تاریخ، سال دهم ، شماره اول، پیاپی19،ص46-37.

پور داود ، ابراهیم،یشتها،2جلد، تهران، طهوری،چ2،1347.

پورداود، ابراهیم. خرده اوستا،تهران، انجمن زرتشتیان ایران، بمبئی و انجمن ایران لیگ بمبئی،1310.

رفیعی مهرآبادی،ابوالقاسم، آثار ملی اصفهان، تهران، انجمن آثارملی،1352.

شوشتری،عباس. ایران نامه یا کارنامه ایرانیان در عصر ساسانیان، تهران، آسیا،1342.

فرای ،ریچارد ان. «تاریخ سیاسی ایران در زمان ساسانیان» در تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان، گردآورنده احسان یارشاطر، ترجمه حسن انوشه،6جلد ، تهران، امیر کبیر، چ 2،1373، جلد سوم، ص276-217.

کریستین سن، آرتور،ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، تهران، دنیای کتاب، چاپ هشتم، 1372.

کویاچی،جی.کی.آیینها و افسانه های ایران و چین باستان،ترجمه جلیل دوست خواه ، تهران، شرکت سهامی کتابهای جیبی، چاپ دوم، 1362.

 

بررسی و نوشته: یوسف مرادی

مجله باستان شناسی و تاریخ- سال هفدهم - شماره اول - زمستان 81
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

استان مرتبط : اصفهان  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید