Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :3239

سفالینه های جهان اسلام ( معرفی کتاب )

سفال کثیرترین و متنوع ترین اثر هنری است که گذشتگان برای ما به میراث نهاده اند و فرهنگ اقوام و رونق اقتصادی و اقتدار سیاسی حکومتها در آن تاثیر بسیار داشته است، برای مثال فاطمیون سفالگری را در مصر به اعلا درجه رسانیدند، اما در همین مصر در دوره ممالیک سفالگری رونق خود را ازدست داد، چون ممالیک به ظروف فلزی که شکستنی نبود و حمل و نقل آن آسانتر می نمود توجه بیشتری نشان دادند. بنابراین در پس هر شیءِ سفالی، هر چند ساده و کوچک، وجوه گوناگون تمدنی نهفته است و غنای اشیا یا خرده اشیای سفالی که امروزه در اختیار ما قرار دارد، شرایط مناسبی برای بررسی سفالگری هر دوره و شناخت فرهنگ عامه و خاصه در گذشته فراهم آورده است.

برهمین اساس است که معرفی این کتاب موجز و مفید درمورد سفالگری اسلامی ضرورت می یابد، که نظریات بزرگانی چون اولگ گرابار، شیلا بلر، جاناتان بلوم و ایو پورتر در آن مطرح شده است. این کتاب به قصد معرفی مجموعه موسسه جهان عرب و مجموعه شخصی ژان پل کروازیه (Croisier) و همسرش صورت طبع یافته و شامل حدود 180 تصویر ارزشمند از این مجموعه هاست. کتاب سفالینه های جهان اسلام نه فقط کاتالوگ اشیای این مجموعه ها، بلکه اثری جامع برای عموم در شناخت هنر، فن وتاریخ سفالگری اسلامی تا آغاز عصر صفوی است.

 سفالینه های جهان اسلام ( معرفی کتاب )

کتاب جدای از پیش سخن و مقدمه مشتمل بر پنج فصل کلی به شرح زیر است و در پایان به نقشه قلمرو امپراتوری اسلام و کتابنامه ختم می گردد.

  1. هنر سفالگری در سرزمینهای اسلامی،
  2. مصارف، اشکال و کاربردها،
  3. فنون،
  4. تزیینات،
  5. سفالگری در گذر زمان.

چنانکه می دانیم قدمت سفالگری تقریباً به قدمت تاریخ بشر است و سفال برای خوردن و آشامیدن یا نگهداری مواد غذایی و نوشیدنی و برای مقاصد تزیینی و تجملی کاربرد داشته است. هنرمندان سفالها را با نقوش یا خطوطی تزیین می کردند. در ایران از کهن ترین ازمنه سفالهایی با نقوش جانوری یا هندسی یافت شده که به واقع نمی توان آنها را تفسیر کرد. اما به هر حال این نقوش و تزیینات و نحوه کار و کارماده سفالگر نشان از تمایز سلیقه ها، سنتهای قومی و حتی کاربرد و قیمت سفال داشته است. در مواردی تزیینات بیانگر وقایع زندگی فردی، قومی یا رویدادهای تاریخی و در مواردی نیز فقط مقاصد زیبایی شناسانه مطمح نظر بوده است، چنان که در نمونه های بی نظیر سفال نیشابور اشعار زیبای عارفانه ای را می بینیم که بر سفالینه ها خوشنویسی شده است. این نوع آذینها، نظایر پیش پا افتاده پیشین را که ضرب المثلهای رایج عربی در آنها به کار می شد تغییر داده و به اعلا درجه کمال متحول گردانیده است.

از سفال برای نگهداری، حمل و آماده کردن غذا و علاوه بر آن در کشاورزی، صنعت و به خصوص در مناسک مذهبی اسلامی که استفاده از ظروف طلا و نقره ممنوع بود استفاده می کردند. در آثار معماری خشتی نیز از سفال چون پوششی بر دیوارها و نمای خارجی بناها به قصد تزیین یا قوام بنا در برابر اوضاع نامساعد آب و هوایی استفاده می شد که نمونه بارز آن را در کاشیهای کاخ تابستانی آباقاخان در تخت سلیمان می بینیم، که به امر وزیرش، عطاملک جوینی به اشعار و گفته های فارسی مزین گردیده است.

ماده خام سفالگری در هر سرزمین متفاوت است. خمیر را یا از خاک رس یا از سیلیس و آهک تهیه می کنند که هر کدام شیوه عمل آوردن متفاوتی دارد. علا.ه بر نوع مواد خام و نوع پخت، کار دست هنرمند و تزیینات که خود انواع گوناگون دارد کیفیت سفال را مشخص می کند. سفالهای مجلل با تزیینات هفت رنگ، مینا کاری، برجسته کاری، خوشنویسی، نقوش انسانی، جانوری، گیاهی و هندسی جلوه خاصی دارد. پس از بحثی مفصل در مورد ویژگیهای سفال، در بخش دیگری از کتاب به منابع مکتوب اولیه در فن سفالگری اشاره شده است. از آنجا که این هنر سینه به سینه و در کارگاههای سفالگری از نسلی به نسلی دیگر منتقل می شده، کتاب و رساله در دسترس در این زمینه انگشت شمار است و این منابع اندک نیز اختصاص به سفالگری ندارد و در آنها علاوه بر سفال و سفالگری، درباره فلزات و جواهرات هم سخن رفته است. غالب هنرمندان سفالگر کتابت نمی دانستند و فنون این هنر را، نه در مکتب و مدرسه، که نزد پدران خویش آموخته بودند. بدون شک کتاب الجماهر فی معرفه الجواهر ابوریحان بیرونی که در سال 426هـ ق/1305م نوشته شده در این زمینه جایگاه نخست را دارد و بسیار مورد استفاده دانشمندان پس از وی قرار گرفته است. این کتاب به زبان عربی و در خصوص سنگهای قیمتی و فلزات است. جوهر نامه نظامی که مولف آن ناشناخته است نیز از دیگر منابع مهم کهن به شمار می رود. این کتاب به سال 592 هـ ق /1196م به زبان فارسی و در خراسان عهد خوارزمشاهیان به تحریر درآمده است. در میان ککتابهایی که به فارسی در این فن تالیف شده هیچ کتابی جامع تر از تنسوخ نامه ایلخانی خواجه نصیصرالدین طوسی نیست، که خواجه آن را بین سالهای 663-653هـ ق/1265-1255م تالیف و به هلاکو تقدیم کرده است. از آثار دیگر دانشمندان ایرانی و اسلامی در این کتاب به عرایس الجواهر و نفایس الطایب اشاره شده، که عبدالله کاشانی آن را در سال 700هـ ق/1300م به فارسی تالیف کرده است. در جواهرنامه، که مولف ان ناشناخته است و گوهر نامه محمد بن منصور نیز بخشهایی به این فن اختصاص یافته است.

 سفالینه های جهان اسلام ( معرفی کتاب )

جهان اسلام چون پلی چین را به اروپای قرون وسطی متصل می کرد. کاروانیان ناگزیر به عبور از سرزمینهای اسلامی بودند تا متاع خود را از شرق دور به بندرهای اروپایی برسانند. بدون شک این موقعیت مهم جغرافیایی روابط تجاری و سیاسی با کشورهای اروپایی و چین را در پی داشت و سفرا و هدایای فراوان، طی قرنها میان این سرزمینها ردوبدل شد که یکی از ارزنده­ترین این تحف سفالینه ها بود. اسلام نزد چینیها محترم بود و با مسلمانان در چین به خوبی رفتار می شد. چین هدایای بسیار به دربار خلفای اموی و عباسی می فرستاد و هنرمندان کارگاههای سفال اسلامی از سفالگری چینی درسها آموختند. با گسترش اسلام به اروپا، هنر سفالگری به آن دیار راه یافت، که حاصل آن نمونه های بسیار درخشانی از سفال اسلامی یافت شده در اسپانیا و فرانسه است.

در بخش آخر، نگارنده به اختصار به شرح تاریخ و سیر تحول سفالگری از آغاز خلافت تا عصر صفوی پرداخته است. چنان که می دانیم غلبه عربها بر بخش وسیعی از جهان آن روزگار ایشان را با پیشه و هنر آشنا کرد. آنها به ناگهان ایران، روم شرقی و مصر را در دستان خود دیدند. چون صنعتگران و هنرمندان این سرزمینهای بزرگ وارثان هنر و سنتی چندصد ساله بودند، مسلمانان به فرهنگ و تمدنی بی نظیر و درخشان دست یافتند. سفالگری نیز از جمله همین هنرها بود. ایران خود از مهمترین مراکز علمی و هنری جهان اسلام به شمار می رفت و در دوره های میانه و به خصوص در عهد سامانیان و سلجوقیان هنرمندان مکاتب سفالگری آن از دیگر رقبای خود پیشی گرفتند و در نیشابور، ری و مرو آثاری جاودان خلق کردند.  ظروف مجلل و تشریفاتی این دوران با آب طلا و به هفت رنگ آراسته و بر آنها نقوشی مصور یا برجسته کاری می شد. سفلینه ها پوششی از لعاب سیاه، فیروزه ای و آبی و نقوش گوناگون گیاهی و جانوری داشتند. پس از دوره سلجوقی به تدریج کاشیکاری و سفال به معماری نیز راه یافت و جزئی از عناصر تزیینی بنا شد. نمونه درخشان آن مجموعه شاهزند در سمرقند عصر تیموری است که دیوار بناهای آن مزین به کاشیهای رنگارنگ خوشنویسی شده و نقوش هندسی و اسلیمی است. شرق ایران در دوره سامانی و سلجوقی از نظر هنری بی نظیر است. به خصوص ظروف سفالی خراسان و ماوراءالنهر که رایج ترین و خلاقانه ترین نمونه هنر این مناطق به شمار می رود. سفال خراسان در این دوره با بهره گیری از هنر ساسانی و نقشمایه های مسیحی، مکتب سفال عراق عباسی (بغداد و سامرا) و سفالگری چینی به شخصیتی مستقل و بی نظیر دست یافت. متأسفانه با یورش مغول سفالگری نیز به مانند هر هنر دیگری رونق خود را از دست داد و دچار وقفه ای که تا آغاز سلطنت ایلخانان ادامه یافت. هنرمندان ایرانی، از جمله سفالگران، به سرزمینهای غربی امپراتوری اسلام گریختند. با روی آمدن هلاکو در ایران و قوبیلای قاآن در چین مجدداً راههای تجاری گشوده و سفالگری احیا شد. در ابتدا سفالگری همان شیوه سلجوقی را در پیش گرفت، اما پس از چندی سفالگران ایرانی تحت تاثیر مغولان و هنر چینی شیوه های دیگری برگزیدند. استفاده از طرح های آزاد و پرانحنا با نقوش گلهای نیلوفرآبی، مرغان در حال پرواز، مار و اژدها، خرگوش، آهو و مردمانی در جامه مغولان از خصوصیات سفالهای این دوره است و همگی نشان از نفوذ سنت شرق دور دارد. در این دوره مراکز سفالگری ایران به کاشان و تبریز انتقال یافت و بغداد که رو به افول نهاده بود به همت وزیر دانشمند ایرانی، عطائملک جوینی مجدداً احیا گردید، هرچند عظمت گذشته خود را بازنیافت و به سبب دشمنی با مغولان و ممالیک ارتباط با مصر و سوریه به کلی قطع شد.

نویسنده در پایان به تاریخچه سفالگری در مصر، سوریه و اسپانیای مسلمان نیز نظری افکنده است. بی شک تاکید بیشتر بر عصر طلایی سفالگری مصر، عصر فاطمیون، است. هنر سفالگری این دوره در بازنمایی واقع گرایانه پیکره انسانی به نمونه های درخشانی دست یافت. این سفال منقوش زرین فام درخشندگی چون فلز، عمق پس زمینه و سبک پردازی دو بعدی دارد. در مواردی به مضامین مسیحی در این سفالینه ها برمی خوریم که نشان دهنده نفوذ قبطیان مسیحی در مصر عصر فاطمیان است. فاطمیان از تونس برخاستند و قلمرو خود را به مصر، سوریه و فلسطین توسعه دادند. آنها از حامیان بزرگ هنر و ادب در قرون میانه بودند و مراکز عمده سفالگری آنها پس از پایتختشان، قاهره، در دمشق وحلب قرار داشت. پس از فاطمیان ایوبیان در عهدی پرآشوب قدرت را در مصر به دست گرفتند. ایوبیان، به سبب درگیری با جنگجویان صلیبی، توجه کمتری به سفالگری داشتند و در نتیجه هنرمندان مصر در پی یافتن حامیانی جدید به سوریه، بین النهرین و ایران مهاجرت کردند. سلطنت ایوبیان هنوز به یک سده نرسیده بود که به دست غلامان سقوط کرد. ممالیک حکومت مقتدری برپا داشتند و مغولان را متوقف کردند. مراکز سفالگری آنها در بین النهرین و سوریه، رقه و رصافه بود تا اینکه مغولان این شهرها را تصرف و ویران کردند. از آن پس حمص، حلب و دمشق و از همه مهمتر مصر به مراکز سفالگری ممالیک بدل گردید. در اسپانیا پس از به قدرت رسیدن امویان و احداث شهرهایی چون قرطبه و مدینه الزهرا هنر اسلامی و سفالگری بسیار شکوفا شد، چنانکه قرطبه را پایتخت غربی امپراتوی اسلام خوانده اند. پس از فروپاشی دولت امویان نیز سلسله های ملوک الطوایف و دودمان بنی نصر غرناطه سفالینه های ارزشمندی از خود باقی گذاشتند و هنر اسلامی را به نهایت ظرافت و کمال رسانیدند.

متاسفانه نظیر چنین کتاب کوچک ولی جامعی که اختصاص به سفال اسلامی به زبان فارسی تالیف یا ترجمه نشده است. هر چند کتابهایی که به هنر و معماری اسلامی پرداخته اند به زبان فارسی اندک نیست، در این کتابها که غالباً ترجمه از دیگر زبانهاست سفال اسلامی سهمی ناچیز دارد. در کتاب سفال و سفالگری در ایران، تالیف سیف الله کامبخش فرد، سفالگری در ایران از آغاز و بیشتر از دیدگاه باستان شناختی بررسی شده و سفالگری اسلامی بخش نسبتاً کوچکی از این کتاب قطور را شامل می شود و تاریخچه سفالگری و مکاتب این هنر چندان مورد نظر مولف نبوده و بیشتر بحثی تخصصی در خصوص نوع و پخت سفال و کوره های سفال پزی مطرح شده که فقط به کار اهل فن می­آید. کتابی دیگر به همین عنوان به قلم محمد یوسف کیانی صورت طبع یافته که بیشتر تکیه بر عکس دارد. در این کتاب به تاریخچه سفالگری در ایران به اختصار اشاره شده، اما به هیچ وجه جامعیت اثر مورد بحث را ندارد و حتی در ارائه عکس نیز با آن قابل مقایسه نیست؛ علاوه بر اینکه کتاب معرفی شده در این مقاله از نظریات بزرگان این فن نیز بهره فراوان برده است.

 

 

مجله باستان شناسی و تاریخ - شماره دوم - بهارو تابستان 83

بررسی و نوشته: مهدی موسوی

تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

 



نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید