Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :2208

شاه ماهان(مقالات گذشته – 1383)

شاه ماهان

تمامی دست ساخته ها و مصنوعاتی که انسان در طول اعصار از خود بجای گذاشته، متاثر از تفکر و بینشی است که در مواجه باا طبیعت از یکسو و عالم ماوراء الطبیعه از سوی دیگر بدان دست یافته است. هرچه این بینش عمیق تر و وسیع تر بوده تاثیر وسیع تر و عمیق تری از خود به جای گذاشته است. در فرهنگ اسلامی، مبحث تصوف و شیوه نگرش صوفیانه به عالم هستی نیز از جمله تفکراتی است که در جهت تلاش برای رسیدن به ذات پروردگار یکتا و بر مبنای اصل وحدت وجود و جلوه این وحدت در کثرت کائنات شکل گرفته است.

بینش اسلامی علاوه بر تاثیر بر جوانب مختلف زندگی مسلمانان و موحدین، بر معماری آنان نیز تاثیرگذار بوده که در نهایت باعث ایجاد شکل و شیوه سازمان یافته و واحدی تحت عنوان معماری اسلامی، با عناصر شاخص، روحیات خاص و فضاسازی مخصوص به خود گردیده است.

اما درزیر عنوان اسلام، تصوف نیز به صورتی خاص و در جزء، به تاثیر بر عوامل موجود و دستمایه های انسانی منجر شده است. وحدت در کثرت، که از اصول تصوف است چیزی است که همه عناصر معماری اسلامی در ایران، از تزئینات هندسی نما وشکل معماری گرفته تا طرح استقرار مجموعه های شهری از آن حکایت می کند.

میتوان از سنت معماری اسلامی ایران به آمیخته ای از صور بی زمان تعبیر کرد که، «نمود صور مثالی ملکوتی » است و ارتباط نزدیکی با نظام هستی دارد و اصلیترین قاعده آن مفهوم یگانگی خداوند(توحید)است. هنر و معماری اسلامی را به ندرت قصد فهم معنای نمادین و مابعدالطبیعی آن مطالعه کرده اند. برای درک معنای باطنی آن که بر محور اعتقاد به وحدت استوار است، هم تحقیق بیرونی است و هم اکتشاف درونی سنت که بی شباهت به سلوکی روحانی برای نیل به بطن حقیقت نیست.

در این مبحث به طور خلاصه به گوشه ای از تاثیرات اصول ذکر شده در فضاهای معماری مجموعه آستانه شاه نعمت ا... ولی ماهان خواهیم پرداخت. برای این منظور معرفی و بررسی مفاهیمی از معماری که به صورت کلی تحت تاثیر این بینشها قرار می گیرد لازم به نظر می رسد.

نور و روشنایی:

از آنجا که نگرش صوفیانه بر هستی بر می آید، حق تعالی وجود مطلق و یگانه هستی است و در واقع نوز جمله کائنات محسوب می گردد. هرچه هست از اوست و هرچه روشن است روشنی خود را از نور یگانه او دارد. این بینش در معماری اسلامی و در پی آن در بناهای متعلق به فرقه صوفیه یا خانقاه ها، مساجد و ... به صورت زیر نمود پیدا کرده است:

فضاهای درونی که معمولا از روشنایی متوسط و کمابیش نزدیک به تاریکی بهره مندند به وسیله شعاع های نوری به صورت باریکه هایی که از روزنه هایی که معمولا در سقف و رو به آسمان(جایگاه پروردگار عالم محسوب می گردد و دلهای عاشقان بدان روی کرده اند)تعبیه می گردند، تزئین می شوند. روشنایی از منافذ عبور کرده و

شاه ماهان

بر تزئینات نیمه روشن داخلی می تابد و با احساس بخردانه و نیکو، به آنها جان می بخشد. تداعی بخش ارائه انرژی و زندگی از طرف منبع قدرتمند وجود، خداوند متعال، بر موجودیت کثرت یافته هستی. و بدین ترتیب نور نقش خود را در کالبد فیزیکی (زمینی)بنا به عنوان مظهر جاودانه معنویت و ابدیت، با نزول از آسمان(مظهر تعالی و بلندی) به عهده می گیرد.

تعادل، تقارن و تناسبات:

قانون مندی و نظام همه جانبه طبیعت و نظم سرشار آن در عین بی نظمی و موضعی، از نشانه های قدرت محض و درک والای شعور هستی بخش، پروردگار متعال است. نظمی که دست ناتوان انسان جز در ترسیم اشکال هندسی منظم و ایجاد ریتم و تواتر، قادر به خلق آن نیست و او از این اندک توانایی نیز در جهت انعکاس آنچه از قدرت باریتعالی دریافته استفاده کرده است. تزئینات هندسی نخستین دستمایه های معمار است برای ارائه از نظم کلی که ریشه در وحدت وجود دارد. (تنها راه انعکاس وحدت و نظم طبیعت). پس از آن ایجاد قرینه ها، توازن و برقراری ریتم، در اجزای بنا ظهور یافت. در واقع معمار بنای اسلامی هرآنچه را که بتوان از آن نظم را دریافت و دستمایه قرار داده و احساس و درکش را به آن منتقل کرده است .

تقارن بر مبنای دو محور اصلی افقی وعمودی از جهتی هماهنگی و نظم پلان ها را به نمایش می گذارد و از سوی دیگر جهت گیری هماهنگ و یک دل حجم بنا را به سوی آسمان به تصویر می کشد.

شاه ماهان

مناره های متقارن، گنبد مدور و برافراشتگی آنها گواه مطالب فوق است. گرچه عملکرد، نقش مهمی در ایجاد فضا و حجم این بناها داشته است اما آنچه اهمیتش فرای عملکرد است مهار عملکرد در جهت ایجاد فرم بر اساس بینش اسلامی و صوفیانه است. اعجاز نیروی قدرتمند ایمان، در سکوت کرنش کائنات به درگاه نیروی یگانه هستی بخش.

فضاهای درونی:

صوفی از تمامی زندگی، کنجی خلوت و گوشه ای دنج را می طلبد که در آن همه چیز بوی معنویت و رنگ خدا به خود گرفته باشد، فضایی که در عین محدودیت، عظمت و بزرگی اش را به وجود حقیر او تحمیل کند تاهرچه بیشتر و بیشتر، احساس کوچکی و میل به تعالی را در وجوداو زنده گرداند. از این رو خانقاه ها و زیارتگاههای صوفیه به صورت گنبدهایی منظم چندضلعی با طاقهایی نسبتا رفیع بنا شدند تا جوابگوی این نیاز روحانی صوفیانه باشند. فضاهایی که خلوتگاه هایی را ایجاد کرده اند برای انزوا و تزکیه نفس. پس از آن و در اطراف فضای گنبد اصلی (فضای مرکزی) مسیرهای ارتباطی نیز به خودی خود رها نشده اند. بلکه با تزئینات زیبای سقف و دیوار و با طاق و تویزه های متناسب با ابعاد و اندازه های فضای درونی (مرکزی) به نظم، هماهنگی و القای حس وحدت بنا افزوده اند. فضاهای بیرونی بنا نیز به تناسب استفاده، با درختها، گیاهچه ها، حوض ها و حوضچه های آب تزئین شده اند. آب به عنوان مظهر پاکی ، و منشاء حیات و زندگی نیز توجه معماران را به خود جلب کرده اند به صورتی که مرکزیت فضاهای  سبز وفضاهای بیرونی و حتی گاهی فضاهای درونی به حوض و آب داخل آن اختصاص داده شده و حوضها نیز با اشکال هندسی متناسب با فضا به اصالت و اهمیت آب افزوده اند.

گونه معماری:

شاه ماهانمعماری ایرانی بر اساس دو گونه عمد برونگرا و درونگرا تقسیم بندی می شود.

بناهای برونگرا اصالتا تجمل، تفریح، شادابی و زندگی دنیایی و مادی را القاء کرده و در پی آن بنا به موقعیت و شکل آن کاربری مطابق با روحیات و عملکردهای فوق از قبیل کاخ ها، گردشگاه ها، باغها و ... را به خود می گیرند.

اما در مقابل آن ساختمان ها و بناهای درونگرا، القاکننده حس انزوا، تنهایی و خلوت می باشند. احساسی که محیط مناسبی را برای ساختمانهای خصوصا مذهبی و عبادی اسلامی و به طبع آن و به صورت خاص بناهای صوفیه ایجاد می کند.

 

صورت کلی ساختمانهای درونگرا، که عمده استفاده از آن در مناطق کویری و حاشیه کویر به خاطر شرایط خاص آب و هوا وجهت گیری ها و جبهه گیری های ساختمان در مقابل آن می باشد، به صورت مجموعه زیربنای سرپوشیده ایست که اطراف حیاط مرکزی را محاصره کرده است.

در بنای آستانه نیز این درونگرایی در فضاهایی باز، نیمه باز و بسته مجموعه و قرارگیری اجزاء و عناصر تشکیل دهنده کل مجموعه مصداق یافته است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جزئیات معماری:

مجموعه آستانه شاه نعمت ا... آمیخته ای از انواع هنرهای تزئینی اصیل ایرانی است که این تزئینات شامل انواع کاشیکاری - آجرکاری- گچبری- کاربندی-نقاشی-مقرنس- خاتم کاری و ... می باشد، که طی 6قرن یکی از زیباترین شاهکارهای معماری را به عنوان نشانه ای از فرهنگ پربار معماری ایرانی به وجود آورده است.

عناصر فضایی اصلی تشکیل دهنده بنا نیز عبارتند از گنبد- مناره - صحن - سردر و رواق.

1-گنبد:بنای مقبره که در سال 840ساخت آن آغاز می شود.

شاه ماهاندر ابتدا به صورت یک تک بنا با گنبدی رفیع بر فراز فضایی چهارگوش درون باغی بزرگ بوده(برونگرا) و بعد از آن الحاقاتی به آن افزوده شده است. گنبدخانه از داخل به شکل چهارگوش است که اندازه هرضلع آن 8/40متر می باشد. چهار ورودی از چهار طرف دارد و بالای هریک از این درها، دو روزن مشبک کاشیکاری شده قرار گرفته است. گنبد مقبره، دوپوش گسسته است. پوشش رویی در گنبدهای دوپوش «خود» هم گفته می شود. که علاوه بر جنبه حفاظتی برای گنبد زیرین، امکان ایجاد ارتفاع دلخواه را میسر می سازد و بنا را با شکوه تر می نمایاند. گنبد زیرین (آهیانه) در مقبره شاه نعمت ا... به صورت گردپوش اجرا شده و برای اجرای آن، گوشه سازیهایی در ارتفاع مورد نظر (اشکنج)، پلان چهارگوش را به 8و نزدیک به دایره کرده، آنگاه گنبد زیرین را اجرا نموده اند.

پاکار گنبد که روی 8ضلعی قرار گرفته دایره نیست و به صورت کثیرالاضلاعی نزدیک به دایره است. برفراز گنبد زیرین، ساقه قرار دارد و سپس گنبد رویی اجرا شده است. و برای ایستایی و استحکام بخشیدن به گنبد رویی نیز در فضای خالی بین دوگنبد دیواره هایی[1] به موازات قطرهای دایره ایجاد نموده اند و با چوب به یکدیگر وگنبدرویی کلاف شده اند.

با توجه به آثاری که هنوز در پشت بام و داخل غلام گردش گنبدامروزی قرار دارد، اولین گنبد ارتفاعی بلند داشته که نماهایی با نقوش هندسی در رنگهای مشکی، فیروزه ای، لاجوردی و سفید کاشیکاری بوده است. احتمالا این گنبد نیز مانند سایر گنبدهای دوران تیموریاز نوع ترکدار بوده است.

گنبد رویی بنا به عللی و شاید زلزله، فروریخته و یا به منظور تعمیر، در زمان صفویه برچیده می شود و به جای آن گنبدی با بدنه ای صاف و بدون ترک ساخته می شود. به نظر می رسد ساقه این گنبد خیلی  کوتاه تر از ساقه گنبد اولیه باشد.

ساقه و بدنه گنبد، کاشیکاری معقلی با رنگهای سفید، فیروزه ای و مشکی است. نقش کاشیکاری بدنه گره با نقش ستاره ده پر، دوازده پر،دوازده پر تند و طبل های کند 4و5و8و9 ضلعی است.

نقش های هندسی بی نهایت گسترش پذیر، نمادی است از بعد باطنی اسلام و این مفهوم صوفیانه «کثرت در وحدت» . بورکهات نیز در مورد آن چنین تعریفی ارائه می دهد.

«نقش هندسی متشکل از کثیری از ستاره های هندسی است که شعاعهای آنها به نقشی در هم تنیده و بی نهایت می پیوندد. این جالب ترین نمادی است که از تامل در وحدت در کثرت و کثرت در وحدت به ذهن انسان ژرف اندیش می رسد...»

نقوش نامتناهی در مجموعه های صوفیه یا شیعه نامتعارف نبوده است، زیرا در آنجا می توانسته معانی باطنی بیشتری پیدا کند.

برساقه گنبد نیز با خط بنایی جمله«یا مقلب القلوب و الابصار» و«سبحان ا... و الحمداله و لا اله الا ا...» و «ا... اکبر» بر زمینه ای فیروزه ای نقش بسته است.

در نمای داخلی گنبد خانه، طاقنماهای بلند و کم عمقی به صورت محرابی ایجاد شده که تا زیر کتیبه ادامه دارد. اشکنج ها مقرنس کاری شده و در وسط آنها، یک روزنه مشبک کاری شده وجود دارد.

گوشه سازیها با چوب انجام شده که این نوع گوشه سازی در محلهای کوهستانی که موریانه کمتر بوده در قرون 8و9 مرسوم شده است.(بعد از اسلام)

شاه ماهان 

در پاکار گنبد زیرین کتیبه ای قرار دارد که آیاتی از سوره فاطر با خط ثلث بر زمینه لاجوردی نوشته شده و طاس گنبد(آسمانی)با ترنج زیبایی با نقش اسلیمی نقاشی شده است.

تمامی نقاشیهای طاس و بدنه که مربوط به دوران تیموری است بر روی اندود گچ سفید با آستری کاهگل انجام شده و رنگ های لاجورد، طلایی و فیروزه ای در آن به کار رفته است.[2]

2- مناره: در مجموعه آستانه جمعا چهار مناره ساخته شده است که در طرفین شرقی و غربی گنبدخانه واقع شده اند.

الف - مناره های سر در محمد شاهی. ب - مناره های جلوخان صحن وکیل الملکی.

منارهف گلدسته، ستون بلند، جای نور و ساختمان برج مانند، یکی از عناصر اصلی فن و هنر معماری است که در اسلام جلوه گر شده و زیبایی خاص خود را داراست. محل قرارگیری مناره ها تابع قانون خاصی نیست. جفت مناره ها علاوه بر بحث سازه و ایستایی بنا، عظمت تقارن را القاء می کنند و قرینه سازی مشخصه غالب هنرهای هندسی ایرانی به خصوص معماری است.

شاه ماهان 

مناره های سر در محمد شاهی:

این جفت مناره بر فراز جلوخان و سردر صحن حسینیه (سردر محمد شاهی) ساخته شده اند. که با ارتفاع 38/5 متر در طرفین سر در واقع ده اند. مناره ها از چهار بخش عمده تشکیل شده است:

1-پایه 2- ساقه 3- مؤذنه 4- راس یاسرک

نقشه مناره در کف دایره است که نمای ستونهای سر در را تشکیل می دهد و از پشت بام به دایره کامل تبدیل شده و استوانه ای شکل تا زیر مؤذنه بالا می رود. مؤذنه با توجه به شکل مناره کمی پیش آمادگی دارد که پتگین نامیده می شود و به صورت 8ضلعی اجرا شده است.

راس یا سرک بالای مؤذنه قرار گرفته و پتگین مقرنس کاری شده است. دسترسی به مؤذنه از طریق پله های مارپیچی که داخل ساقه مناره ساخته شده میسر می گردد. بدنه مناره با کاشی معقلی  و رنگهای فیروزه ای مشکی، سفید و حنایی با نقوش هندسی تکراری تزئین شده است.

شاه ماهان

مناره های سردر و جلوخان صحن وکیل الملکی:

دو مناره به ارتفاع 26متر و در دو طرف سردر ساخته شده که از نظر بلندی کمی کوتاه تر از مناره های سر در محمد شاهی است.

شاه ماهان

اما با اندکی اختلاف دارای همان مشخصات ساختمانی مناره های سردر محمد شاهی می باشد. بدنه این مناره ها نیز با کاشی معقلی پوشیده شده است.

پانوشت ها :‌

  1. به این دیواره ها در اصطلاح معماری خشخاشی گفته می شود .
  2. استفاده زیاد از رنگ های طلایی و لاجوردی در تزئینات و همچنین اهمیت به نمای بیرونی در معماری از ویژگی های معماری دوران تیموری است.

منابع و ماخذ:

  • شکل گیری معماری در تجارب ایران و غرب - محمد منصور فلامکی
  • آشنایی با مولوی - غلامرضا سلیم
  • نگاهی به مبانی معماری، از فرم تا مکان - پی یرفون مایس - ترجمه سیمون آیوازیان
  • حس وحدت(سنت صوفیه در ایران) - نادر اردلان، لاله بختیار
  • دایره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی (جلد دوم) - بناهای آرامگاهی/ پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی
  • آستان جانان(مبانی عرفان و تصوف) - دکتر محمدرضا زمان احمدی
  • درآمدی بر تصوف و عرفان اسلامی - مؤلف: ویلیام چیتیک - ترجمه: جلیل پروین
  • عکس ها از : رویا معصومی

بررسی و نوشته: زینت رئوفی و منصور خواجه پور
ماهنامه راه و ساختمان - سال دوم - دی1383
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی



نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید