Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :2574

شهر سوخته زابل؛ بهشت باستانشناسان

(مقالات گذشته -1387)

سیستان این سرزمین رازهای سر به مهر محوطه ای دارد که حیرت همگان را بر می انگیزد، کمتر کسی را می توان سراغ گرفت که نامی از شهر سوخته سیستان و تمدن کهن این سامان نشنیده باشد. امروزه نام و آوازه شهر سوخته سیستان چنان در دنیا پیچیده است که هر دوستدار تاریخی و باستانشناسی آرزوی دیدن آن و قدم نهادن در این سرزمین کهن را دارد.

این سرزمین چنان از جایگاه ویژه ای در دنیای باستان برخوردار است که «سر اورل اشتین» باستان شناس معروف انگلیسی آن را بهشت باستان شناسان نام نهاده است. در جای جای این سامان که در 55 کیلومتری زابل و در حاشیه جاده زابل - زاهدان واقع است. صدای پای تاریخ را می توان شنید، با ژرفایی از فرهنگ و تمدن کهن ایران باستان و با مردمانی سختکوش آشنا شد. شهر سوخته شهری 5 هزار ساله در دل کویر است که آشکار شدن اسرار نهفته اش در هر فصل کاوش توسط باستان شناسان، مردم دنیا را حیرت زده می کند.

باستان شناسان و پژوهشگران داخلی و خارجی با دستان پرتوان و اندیشه خود تاکنون توانسته اند اسرار و رازهای نهفته ای را از نحوه سکونت مردمان 5 هزار سال پیش در محوطه ای که معلوم نیست آن زمان چه نام داشت، کشف کنند. تاکنون با انجام 11 فصل کاوش در محوطه شهر سوخته با 150 هکتار وسعت توسط باستان شناسان و کارشناسان داخلی و خارجی اسراری بس منحصر به فرد از زیر خروارها خاک نمایان شده است.

شهر باستانی سوخته متعلق به 3200 سال قبل از میلاد ابتدا سال 46 توسط باستان شناسان و پژوهشگرانی از ایران و ایتالیا به سرپرستی «موریسیو توزی» مورد کاوش قرار گرفت. شهر سوخته همجوار یکی از دلتاهای رود هیرمند است و از مهمترین مراکز دوران مفرغ در شرق ایران نیز به شمار می رود.

کارشناسان می گویند: این شهر که در 3200 پیش از میلاد بنا شد، پس از 900 سال به صورت ناگهانی از بین رفت. در واقع بر اساس آثار موجود و مکشوفه باستانی، سرزمین سیستان و بویژه شهر سوخته از گذشته های دور دارای تمدن و فرهنگی بسیار با شکوه بود. سیستان و به ویژه شهر سوخته با توجه به موقعیت اقلیمی، سیاسی و فرهنگی مرکز ارتباطات تمدن های بزرگ ماوراءالنهرین، بین النهرین هند و چین به شمار می رفت. اندک شهرهای باستانی مانند شوق و تپه ملیان در ایران و موهنجارو در پاکستان تنها از نظر قدمت با شهر سوخته برابری دارند.

شهر سوخته زابل شامل 5 بخش گورستان، منطقه مسکونی، بناهای یادمانی، صنعتی و بخش مرکزی است. شهر سوخته و تمدن هوشمند و خلاق آن با بیش از 5 هزار سال قدمت به عنوان بزرگترین استقرار شهرنشینی در نیمه شرقی فلات ایران، نمونه ای منحصر به فرد و حکایتگر واقعی علم، صنعت و فرهنگ گذشته های دور سیستان است.

کاوشهای باستان شناسی

پس از انقلاب کاوش های جدی این محوطه بی مانند توسط هیات ایرانی به سرپرستی دکتر «سیدمنصور سیدسجادی» آغاز شد تا اسرار پنهان در ریگ های دشت سیستان برای جهانیان آشکار شود. باستان شناسان و پژوهشگران معتقدند با انجام 11 فصل کاوش تا بحال تنها حدود 4 درصد از شهر سوخته مورد حفاری و پژوهش قرار گرفته است. آثار به دست آمده از فصول مختلف کاوش در شهر سوخته وجود علوم و صنایع مختلف در این مکان را به اثبات رسانده است.

علم ریاضیات با کشف خطکشی از چوب آبنوس با دقت نیم میلیمتر،صنعت جواهرسازی یا با کشف انواع سنگهای تزیینی،هوش بالا با کشف انواع بازی های فکری،پزشکی یا با انجام نخستین عمل جراحی مغز و سزارین، دامداری ونیز وجود نخستین انیمیشن جهان واز همه مهمتر چشم مصنوعی که در کاوشهای دو سال قبل پیدا شد، نمونه هایی از افتخارات ساکنان سرزمین سیستان و بویژه شهر سوخته در 5هزار سال قبل است.

چشم مصنوعی 4800ساله

خبری که همگان و بویژه باستان شناسان و پژوهشگران را دو سال پیش حیرت زده کرد این بود که «برای نخستین بار در شهر سوخته یک چشم مصنوعی متعلق به 4800سال پیش کشف شد. دکتر سید سجادی سرپرست گروه باستان شناسی شهر سوخته می گوید: این چشم متعلق به زنی تنومند 25 تا 30 ساله است که در قبر شماره 6705 منطقه گورستان مدفون بود.

 وی با اشاره به مطالعات اولیه که بیانگر وجود آثار آبسه در زیر طاق ابروی این زن است، می افزاید: به علت زمان زیادی که بخش زیرین چشم مصنوعی با پلک در تماس بوده آثار ارگانیکی پلک چشم در روی آن قابل مشاهده است. دکتر سجادی درباره جنس چشم مصنوعی گفت: جنس ماده این چشم هنوز مشخص نیست اما به نظر می رسد در ساخت آن از طبیعی مخلوط با نوعی چربی جانوری استفاده شده است. به گفته سرپرست هیات باستان شناسی شهر سوخته بر روی این چشم مصنوعی ریزترین مویرگ های داخل چشم توسط مفتول های طلایی به قطر کمتر از نیم میلیمتر طراحی شده اند. وی می گوید: مردمک این چشم در وسط طراحی شده و تعدادی خطوط موازی که تقریباً یک لوزی را تشکیل می دهند پیرامون مردمک دیده می شود و از دو سوراخ جانبی واقع در دو سوی این چشم مصنوعی برای نگهداری و اتصال آن به حدقه چشم استفاده شده است.

دکتر سجادی ادامه داد: بررسی های انسان شناسی نشان می دهد که به احتمال زیاد این زن دورگه بوده است. در این قبر همچنین ظرف های سفالی ، مهره های تزیینی، یک کیسه چرمی و یک آینه مفرغی به دست آمده است.

خودکفایی اقتصادی

خودکفایی اقتصادی در شهر سوخته یکی از نکات مهم است که کمتر می توان در محوطه هایی با قدمت مشابه جستجو کرد. شواهد مکتوب نشان می دهد که پیش از آغاز کاوش های شهر سوخته، بسیاری از باستان شناسان بر این باورند که مراکز فرهنگی و تمدنی در میان رودان و جنوب غربی واقع بوده است.

در واقع دوره های دوم و سوم که مربوط به اواسط دوران مفرغ هستند دوره های شکوفایی شهرسوخته به شمار می روند. وجود اشیا و سنگ هایی که مواد اولیه آن متعلق به شهر سوخته نیست نشان می دهد که شهر سوخته در دوره زندگی فعال خود با تعدادی از شهرها و مراکز باستانی همزمان روابط اقتصادی محکمی داشته است.

سرپرست تیم باستان شناسی بین المللی شهر سوخته زابل چندی قبل در مورد یافته های کاوشی در دوره های گذشته در این شهر باستانی، گفت: تحقیقات بر روی آثار مکشوفه از مناطق مسکونی و گورستان شهر سوخته نشان می دهد مردم این شهر در چهار دوره استقراری بین سالهای 1800 تا 3200 قبل از میلاد سکونت داشته اند. دکتر «سید سجادی» یکی از دلایل نامگذاری شهرسوخته به این نام را سوختن شهر در دو مرحله در 2700 و 2400 قبل از میلاد می داند.

سرپرست تیم باستان شناسی بین المللی شهر سوخته زابل، افزود: عمده فعالیت باستان شناسان و پژوهشگران در فصل های کاوش، جستجو در گورستان، بناهای یادمانی و منطقه مسکونی متمرکز بود. دکتر سجادی با اشاره به این که کاوش کامل در شهر سوخته چهار نسل به طول می انجامد، گفت: برای انجام هر فصل کاوش در شهر سوخته حداقل دو سال مطالعه نیاز است. وی همراهی فارغ التحصیلان بومی دانشگاه های زابل و زاهدان با باستان شناسان در انجام کاوش های شهر سوخته بسیار مهم ارزیابی کرد و گفت: نیروهای بومی این استان از استعداد خوبی برخوردارند.

سرپرست تیم باستان شناسی بین المللی شهرسوخته زابل همچنین با اشاره به اهمیت حضور متخصصانی از کشورهای خارجی برای انجام کاوش و پژوهش در این شهر، افزود: هر سال در فصول کاوش در شهر سوخته از پژوهشگرانی در رشته های گیاه باستان شناسی، زمین شناسی، انسان شناسی، جغرافیای طبیعی و پزشکی کمک گرفته می شود.

تفاوت شهر سوخته با دیگر محوطه های باستانی

وی این محوطه و بویژه گورستان آن را به دلیل وجود اشیا و ابزار مختلف بسیار غنی تر از دیگر محوطه های باستانی دانست و گفت: وجه تمایز شهر سوخته با دیگر محوطه های باستانی به کشف انواع گیاهان، مواد غذایی، سفال، اسباب بازی، انواع پارچه های رنگی و وسایل آرایشی در گورستان این شهر است.

وی تصریح کرد، با انجام تحقیقات بر روی پارچه های رنگی کشف شده در شهر سوخته بهاین نتیجه رسیدیم که بزرگترین مجموعه پارچه و مواد اورگانیکی دنیا در این شهر وجود داشت. او پارچه های کشف شده در شهر سوخته زابل را بیش از 12 نوع اعلام کرد و گفت: تحقیقات بیشتر بر روی این پارچه ها همچنان اهمیت دارد.

وی شهر سوخته را از نظر تقسیم بندی بین دیگر محوطه های باستانی دنیا بی مانند دانست و افزود: تقسیم بندی محلات مختلف شامل منطقه سکونت، بناهای یادمانی و محل کارگاه های صنعتی  مساله ای است که در هیچ شهر باستانی وجود ندارد. دو نمونه از گورهای کشف شده در گورستان شهر سوخته سردابه ای و بقیه ساده است. وی اضافه کرد: تا کنون 9 نمونه گور و نحوه تدفین مردگان در شهر سوخته زابل کشف شده است.

همچنین تحقیقات نشان می دهد که نزدیک به 40 هزار قبر با بیش از چهار میلیارد ماده فرهنگی در گورستان 25 هکتاری این شهر وجود دارد. این تحقیقات همچنین بیانگر آن است که شهر سوخته در 5 هزار سال پیش با داشتن آب و هوایی مناسب، منطقه ای سرسبز با پوشش گیاهی متنوع بوده.

 یک کارشناس اداره میراث فرهنگی زابل نیز می گوید: سالم ماندن برخی مواد غذایی بین اشیا و سفالینه های کشف شده از شهر سوخته نشان دهنده وجود منطقه ای بکر از نظر آب و هوایی است. او با اشار به این که تنها در 11 فصل کاوش  شهر سوخته زابل تنها بیش از 900 اسکلت انسان از 500 گور کشف شده است، افزود: در یکی از قبور شهر سوخته نمونه هایی از پارچه زرشکی و ابریشمی نیز به دست آمده است که تحقیقات بیشتر بر روی آنها ادامه دارد.

پژوهشکده شهر سوخته

توانمندی های منحصر به فرد شهر سوخته از نظر داده های باستان شناسی بویژه آثار انسانی، جانوری و گیاهی زمینه مناسب را برای ایجاد پایگاههای متنوع در این شهر فراهم کرده است. ایجاد پایگاه و پژوهشکده بین المللی و باستان شناسی در محوطه باستانی شهر سوخته گام مهم دیگری بود تا تحقیقات جامع بر روی آثار کشف شده از این شهر 5 هزار ساله انجام گیرد.

 جهتگیری بنیادین و ضرورت ایجاد پژوهشکده بزرگ و بین المللی باستان شناسی و انسان شناسی شرق فلات ایران، بازیافت نقش و جایگاه تاریخی سیستان در نیمه شرقی فلات ایران در حوزه هیرمند از زابل تا کابل و حوزه سند و ایجاد زمینه های عینی همدلی بین المللی با شناخت و اتکا به روح بزرگ و تاثیرگذار میراث فرهنگی ایران زمین در سازوکار فرهنگ بشری برخی از اهداف مهم ایجاد پایگاه باستانشناسی در شهر سوخته اعلام شده است.

مطالعات باستان شناسی، انسان شناسی، گیاه باستان شناختی، ژئوفیزیک، نقشه برداری از سایت ئ دیگر فعالیت های علمی در ارتباط با اشیا و اسکلت های به دست آمده از این شهر و دیگر محوطه های باستانی همدوره مرتبط و همزمان با شهر سوخته، طراحی وبسایت و سایت اطلاع رسانی و اجرای طرح تهیه شناسنامه برای 60 هزار قطعه سفال، از فعالیتهای پژوهشکده شهر سوخته است.

از سوی دیگر تهیه نقشه های توپوگرافی از محوطه های تاریخی مهم سیستان هم اکنون در حال اجرا است. توسعه و تامین زیرساخت های گردشگری شهر سوخته و کوه خواجه نیز یکی دگر از برنامه های در حال اقدام پایگاه باستان شناسی شهر سوخته به شمار می رود.

محوطه های شهر سوخته و کوه خواجه سیستان به تازگی به منظور ایجاد هماهنگی و تامین نیاز منطقه، به پایگاه میراث فرهنگی و گردشگری تبدیل شده اند. به گفته کارشناسان، با اجرای برنامه های مختلف و پیشبرد اهداف مورد نظر در سال 87 نتایج خوبی حاصل خواهد شد.

پایگاه پژوهشی شهر سوخته با توجه به رسالت اجتماعی و فرهنگی، از نخستین گام ها ارتباط رسانه ای و اجتماعی را سرلوحه برنامه های خود قرار داد. براساس آمار در سال های 83 و 84 نزدیک به 600 خبر علمی و فرهنگی به زبان های فارسی و انگلیسی از سیستان و به ویژه شهرسوخته در سایت های مهم خبری داخلی و خارجی از جمله خبرگزاری جمهوری اسلامی بازتاب یافت. درباره شهرسوخته تا کنون 33 جلد کتاب و مقاله به زبان فارسی و 17 مقاله به زبان های انگلیسی، فرانسه، روسی و ایتالیایی منتشر شده است. تهیه نقشه دیجیتالی از شهر سوخته نیز از فعالیت های منحصر به فردی است که در ان محوطه از نظر ارزشمندی، پژوهشی و گردشگری طبقه بندی می شود.

در شرایط حاضر نزدیک به دو هزار سال از پایان استقرار انسان در شهر سوخته زابل می گذرد، انواع سفالینه ها و ظروف سنگی را که برخی از آنها شکسته ان می توان در سطح محوطه وسیع این شهر پیدا کرد. این ظروف و سفالینه های شکسته به همراه انواع پارچه، حصیر و چوب نشان می دهد که این سرزمین یکی از نقاط غنی جهان در 5 هزار سال پیش به شمار می رفت.

نخستین انیمیشن دنیا

نخستین انیمیشن دنیا اثری منحصر به فرد در کشفیات شهر سوخته است که اوج خلاقیت مردمان این دیار را می رساند. نخستین انیمیشن دنیا در واقع بزی را نشان می دهد که در پنج حرکت و در مدت 20 ثانیه برای خوردن برگ به روی درخت می رود. باستان شناسان و پژوهشگران این نقش را قدیمی ترین نقاشی متحرک بین مردمان باستان نامیده اند.

تنوع آثار وبقایای مادی ذخیره شده در تپه های شهر سوخته از هزاره های گذشته به باستان شناسان و دانشمندان علوم مختلف اجازه می دهد تا با آزمایش و مطالعه این مواد، بخش هایی از زندگی روزمره و اجتماعی و همچنین روابط خارجی این شهر را با سایر شهرهای باستانی مورد مطالعه و پژوهش قرار دهند.

 قبرهای گورستان شهر سوخته با توجه به اشیای تدفینی از غنا و تنوع ویژه ای بهره مند هستند اما با در نظر گرفتن وسعت این گورستان و شمار بسیار زیاد گورها، پرسش های بسیاری در مورد این جامعه هنوز بدون اسخ و مبهم باقی مانده است.

 افزایش تعداد اشیای پیدا شده موجب تثبیت اطلاعات آماری شده و زمینه مساعدی را برای مطالعه نکاتی چون ترکیب اشیا آیین های تدفینی و حتی وضع داد و ستد با نقاط دوردست مثلا از طریق توزیع مهره های نیمه بهادار غیرمحلی فراهم می سازند.

پیکره های گلی در میان این اشیا جایگاه ویژه ای دارند. این پیکره ها معمولاً از گل خام به سرعت و با دست ساخته شده اند. پیدا شدن ده ها قطعه پیکره ناتمام نشان دهنده روش ساخت آنها است. باستان شناسان هنوز کتیبه و شاخصه ای در مورد خط و نیز آین ساکنان شهر سوخته به دست نیاورده اند اما نحوه تدفین مردگان حاکی از ان است که ساکنان این محوطه به مذهب خاصی وابسته بوده اند.

برخی می گویند ساکنان شهر سوخته به دلیل تدفین سرمردگان به سمت محل طلع خورشید، خورشید را عبادت می کرده اند اما این ادعا تا واقعیت فاصله زیادی دارد، همچنین آثار منحصر به فرد دیگری چون «دهانه غلامان» تنها شهر بازمانده از دوران هخامنشی به مفهوم متعارف امروزی در گستره فلات پهناور ایران، کوه خواجه و محوطه بزرگ اسلامی در زاهدان کهنه و منطقه تاریخی و اسلامی حوض دار بیانگر حوزه ای غنی و مستعد برای پژوهش در زمینه های مختلف است. کاوش های جدید در شهر سوخته سیستان در نیمه دوم هر سال توسط باستان شناسان کشورمان و کارشناسانی از کشورهای مختلف انجام می شود. 

 

روزنامه اطلاعات-  یکشنبه 19 آبان - مقالات گذشته 1387
بررسی و نوشته: علیرضا سنچولی
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

 

استان مرتبط : سیستان و بلوچستان  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید