تاریخ آخرین ویرایش : سه شنبه،20-6-1397
تعداد بازدید :10

طبیعت شهرستان طبس

 

افرادی که چند روزی را در روستایی کویری یا واحه کویری سپری کرده اند، خوب می‌دانند که کویر چقدر رویایی و زیباست. 
در تابستان، از هنگام غروب آفتاب تا چند ساعت پس از طلوع خورشید در کویر زندگی جاریست و فعالیت جانوران ساکن آن شروع می‌شود. 
کویر دارای جاذبه عجیبی است؛ اگر کسی یک بار به آن سفر کند به قدری مجذوب و شیفته کویر خواهد شد که شوق کویرنوردی در او به جریان می‌افتد.
طبس با نخل‌های زیبایش همانند جزیره ای سبز در میان دریای کویر منزلگاهی برای مسافرهای تشنه کویر است.
«سون هدین» (Sven Hedin)، کویرنورد معروف سوئدی در سفرنامه خود به نام «از راه زمین به هندوستان» درباره طبس چنین می‌نویسد: "بیابان کاملاً خشکی ما را احاطه کرده است. بیابانی به رنگ خاکستری و زرد و بدون یک برگ سبز٫ اما به زودی واحه بزرگ، ادامه گسترش بیابان خشک به طرف جنوب شرقی و به حکومت سوزنده و خشک کننده نیروهای جهنمی‌خاتمه خواهد داد. نخل‌ها از دور، با حالتی دوستانه دست تکان می‌دهند و ما را به سایه زیبا و خنک خود می‌خوانند، جایی که ما می‌توانیم روی حصیرهای سبز استراحت کنیم، هیچ چیز نمی‌تواند لذت بخش تر از واحه ای درکویر باشد و هیچ واحه ای نمی‌تواند زیباتر از طبس باشد."
موقعیت جغرافیایی ـ شهرستان طبس، واقع در استان خراسان جنوبی۱ با وسعتی حدود ۵۶هزار کیلومتر مربع است. این شهرستان در دامنه غربی کوه‌های شتری و در حاشیه شرقی دشت کویر قرار دارد. شهرستان طبس در شمال شرقی استان یزد واقع شده است که از طرف جنوب غربی به شهرستان‌های بافق و خرانق، از طرف جنوب به استان کرمان، از شرق به استان‌های خراسان جنوبی و خراسان رضوی، از شمال به استان سمنان و از غرب به استان اصفهان محدود می‌شود. شهرستان طبس دارای سه بخش، هشت دهستان و ۱۹۱ آبادی است. 
مهم ترین ارتفاعات در شرق این شهرستان کوه‌های شتری هستند که جهت آن‌ها شمالی ـ جنوبی و مرتفع ترین قله آن‌ها کوه جمال با ۲۹۰۰ متر ارتفاع است. رودخانه‌های این شهرستان از کوه‌های شتری و کَلمَرد سرچشمه می‌گیرند و به چاله طبس می‌ریزند که مهم ترین آن‌ها «رود سَردَر» است.
شهر طبس مرکز این شهرستان است که در ۵۶ درجه و ۵۶ دقیقه طول شرقی و ۳۵ درجه و ۳۳ دقیقه عرض شمالی قرار دارد. میانگین ارتفاع این شهر ۶۵۰ متر از سطح دریای آزاد است. شهر طبس در ۵۱۰ کیلومتری جنوب غربی مشهد واقع شده و در دشتی کویری قرار گرفته است. این شهر از طرف شمال به روستای چاه گود، از غرب به رحمت آباد، از شرق به سرآسیاب و از جنوب به روستای دیهوک محدود است.
آب و هوا ـ شهرستان طبس دارای آب و هوای گرم و خشک است که حداکثر دما به ۴۷ درجه بالای صفر در تابستان و حداقل دما به ۵ درجه زیر صفر در زمستان می‌رسد. میانگین بارش سالیانه باران ۱۰۷ میلی متر گزارش شده است. میزان بارندگی بسیار کم و اغلب به صورت رگبارهای تند و پراکنده است و گاهی در ارتفاعات بالا مانند قله جمال برف می‌‌نشیند.
زمین شناسی ـ سازند شتری که نام آن از کوه‌های شتری در شرق طبس گرفته شده، از دو ناحیه تشکیل شده است:
یکی ناحیه آهکی اصفهک (بخش بالایی) که در تاقدیس کمرماچه کوه در ۲۴ کیلومتری جنوب شرق روستای اصفهک واقع شده است. این ناحیه از ۱۵۲ متر آهک ضخیم با لایه‌های دانه ریز تا بلورین به رنگ سفید مایل به کرم تا آبی خاکستری تشکیل شده است.
دوم ناحیه دولومیت اصلی (بخش زیرین) که محل برش آن در کمر زرگ، در قسمت جنوبی رشته کوه‌های شتری قرار دارد. این بخش ۸۲۰ متر دولومیت یکنواخت زرد رنگ با لایه بندی منظم را شامل می‌شود. سازند شتری با همبری سرخ شیل تدریجی را می‌سازند و به طور هم شیب زیر سازند نایبند قرار می‌گیرند. سن سازند شتری از نظر زمین شناختی (وضعیت چینه شناسی) تریاس میانی است.
منطقه زغالی حوضه طبس: این منطقه مساحتی در حدود ۴۴ هزار کیلومتر مربع را در بر می‌گیرد که از سمت جنوب غربی به حوضه کرمان مربوط می‌شود. در این حوضه دو معدن عمده پرورده و قدیر قرار دارد. 
در معدن زغال پرورده، لایه زغال سنگی با ضخامت‌های نیم متر تا ۲ر۱ متر در طول بیش از ۱۵ کیلومتر امتداد دارد. معدن قدیر که در جنوب معدن پرورده قرار دارد، ذخیره کمتری دارد، ولی زغال آن دارای خاصیت کک شو است. به نظر می‌رسد که رسوبات زغال دار حوضه طبس از نوع کرانه دریایی است و به تریاس بالایی تعلق دارند (سازند نایبند).
ماسه سنگ سرخ قدیمی، مربوط به دوون زیرین در ناحیه طبس و کوه شتری دیده نمی‌شود. در این ناحیه، ردیف دونین با سازند بهرام آغاز می‌شود و شامل ۵۰۰ متر آهک‌های دولومیتی و مقداری شیست و کوارتزیت در پای کوه جمال است و سنگواره‌های شامل مرجان‌ها و بازوپایان دوره دونین میانی دارد.
نام طبس ـ اعراب طبس را «باب خراسان» می‌نامیدند، زیرا نخستین پیروزی آنان در خراسان، گشودن این شهر بوده است. از قرن ۱۸ میلادی، خاندان شیبانی یا طایفه عرب زنگویی بنی شیبانی که در عرب آباد دیهوک ساکن بودند، در طبس حکومت می‌کردند. 
نادرشاه افشار از این ناحیه گذشته و در برابر خدمتی که شیبانی‌ها به اردوی او کرده بودند، آنان را به حکومت مستقل طبس مفتخر می‌سازد. میر محمد خان و برادرش میر حسین شیبانی، در تجدید بنای شهر پیشین طبس نقش بزرگی داشتند و آن را «گلشن» نامیده اند. بعدها طبس گلشن سرشناس شد و اندک اندک به همان نام پیشین، یعنی طبس خوانده شد.
واژه طبس، که در آثار تاریخی یونانی به گونه «تابه آ» و «تبس» آمده، احتمالاً از ریشه «تفس» و «تفسیدن» و «تبسیدن» به معنی «داغ شدن» است. اگر طبس را در پیوند با «تبش» به معنی تابشر تابیدنر تافتن و عربی شده آن دانسته و آن را داغی و محل تابش و گرما بدانیم، بهترین و بامفهوم ترین معنای طبس همین است.
تاریخچه ـ طبس در پیش از تاریخ وجود داشته و از نقاط‌آباد ایران زمین بوده است. در کتیبه داریوش بزرگ هخامنشی، از منطقه‌ای که طبس در آن قرار داشته با عنوان «اساگارتی یه» یاد شده است. هرودوت مردم آن را تیره ای از پارس‌ها دانسته که به پارسی سخن می‌گفتند و از راه شکار گورخر و غزال روزگار سپری می‌کردند.
در دوران ساسانی دارای اهمیت بوده و جزو یکی از چهار مرزبان نشین استان خراسان بزرگ به شمار می‌رفته است. نخستین شهری که درخراسان، در سال ۲۹ تا ۳۰ هجری قمری به دست «احنف بن قیس»، یکی از سرداران عبدالله گشوده شد، طبس بود و بدین سان ساکنان طبس پیش از مردم دیگر نواحی کیش نیاکانشان را رها کردند و اسلام آوردند.
پوشش گیاهی ـ شهرستان طبس به دلیل قرارگیری در ناحیه کویری و وجود شرایط آب و هوایی گرم و خشک، دارای پوشش گیاهی فقیری است. اکثر گیاهان این ناحیه از دسته گیاهانی هستند که با شرایط خشکی و کم آبی سازگار شده اند.
گونه‌های جنس «کلاه میر حسن» که چند ساله و بوته ای یا درختچه ای هستند، در این ناحیه بسیار به چشم می‌خورند. از درختچه‌های فراوان می‌توان به «بادامک» اشاره کرد که ارتفاع آن به ۴ تا ۶ متر می‌رسد و در طبس به آن «بادامِشک» می‌گویند. 
«رمس» نوعی درختچه است که در نواحی آهکی و نیز در شوره زارها دیده می‌شود. از درختچه‌های معروف «اسکنبیل» است که در این ناحیه چند گونه از آن وجود دارد. درختچه ای به نام «سگ جاز» در نواحی کوهستانی طبس دیده می‌شود. انواع دیگری از گونه‌های گز، تاق و گون نیز در شهرستان طبس می‌رویند.
تنوع جانوری ـ به دلیل فقر پوشش گیاهی، به طور یقین تنوع جانوری نیز تحت تأثیر قرار خواهد گرفت. به هر حال در شهرستان طبس گونه‌های نادر و با اهمیت از جانوران وجود دارد که نیاز به حفاظت و مطالعه بیشتر آن‌ها است. از گونه‌های نادر این منطقه یوزپلنگ را می‌توان نام برد. 
پستانداران این ناحیه شامل خارپشت ایرانی، خفاش بال سفید، جرد ایرانی، جربیل بلوچی، جربیل بزرگ، دوپای کوچک، پامسواکی بزرگ، تشی، خرگوش، پیکا، گرگ، شغال، روباه معمولی، روباه شنی، کفتار، گربه وحشی، کاراکال، پلنگ، گراز، آهو و پازن هستند.
از پرندگان می‌توان انواع گنجشک سانان، سارگپه، عقاب‌ها، شاهین‌ها، جغدها و تیهو، کبک، هوبره، دودوک، باقرقره، کبوتر چاهی، فاخته و غیره را نام برد. 
تنوع خزندگان در این ناحیه نیز با توجه به پوشش گیاهی و کوهستانی یا کویری بودن متغیر است. از مارها می‌توان به گرزه مار، مار جعفری، افعی شاخدار ایرانی از دسته مارهای سمی؛ تیرمار، آلوسر، افعی پلنگی از دسته مارهای نیمه سمی؛ انواع کورمار، مار آتشی، قمچه مار، مار خالدار، مارپلنگی و مار قیطانی از دسته مارهای غیر سمی‌اشاره کرد.
از سوسمارها انواع آگاماها، انواع اسکینک، بزمجه و از لاسرتاها جنس‌های اِرِمیاس گزارش شده است. در برخی نقاط آگامای سروزغی دیده می‌شود. انواع جکو در این ناحیه به فراوانی دیده می‌شوند. احتمال می‌رود در برخی نقاط کویری دارای تپه‌های رسی همراه با بوته‌های گونی گونه ای سوسمار از دم تیغی‌ها یا خاردم‌ها به نام «خاردم اسموسی» وجود داشته باشد.
کشاورزی و دامپروری ـ در شهرستان طبس محصولاتی چون پنبه، زیره، مرکبات، خرما، زعفران، گندم، جو، تره بار، بنشن، سیب، به، گلابی، بادام، پسته، گردو، انار و انگور به دست می‌آید. در طبس دامداری و دامپروری به روش سنتی معمول است و اغلب به پرورش گوسفند، بز، گاو، گاومیش و شتر می‌پردازند.
مردم شناسی ـ زبان مردم طبس فارسی و با لهجه خراسانی است. در برخی از روستاهای طبس می‌توان بافت سنتی و قدیمی‌با معماری‌های منحصر به فرد را مشاهده کرد. در بسیاری از نواحی طبس زندگی به روش سنتی هنوز معمول است که این ماندگاری و میراث فرهنگی در این نواحی هنوز به صورت جالبی ادامه دارد.هنرهای دستی مردم طبس شامل فرش بافی، گلیم بافی، پارچه بافی، حصیربافی و غیره است.
جاذبه‌های طبیعی ـ کویر و نخلستان‌های این ناحیه یکی از پرطرفدارترین جاذبه‌های طبیعی برای علاقه مندان به کویرنوردی و طبیعت گردی است. «چشمه آبگرم مرتضی علی» از جاذبه‌های گردشگری طبیعی در شهرستان طبس است. این چشمه در فاصله ۲۷ کیلومتری طبس و در مسیر گردشگری روستای خرو واقع شده است.غار حلوان در روستای حلوان در ۷۵ کیلومتری شمال غرب شهرستان طبس قرار دارد. سن سنگ‌های غار حلوان تقریبا ۱۶۰ میلیون سال و مربوط به دوره ژوراسیک میانی است.
باغ گلشن یکی از باغ‌‌های نادر ایرانی است که آب جاری دائمی‌در آن جریان دارد. از دیگر جاذبه‌های طبس می‌‌توان به روستاهای زیبای این منطقه مانند نای بند، اصفهک، دره کال جنی، پناهگاه حیات‌ وحش نای بندان، کویر حلوان، غار اژدهای رودسراب و جنگل سنو اشاره کرد.
*مرتضی جوهری

*پانوشت:
۱ـ تا سال ۱۳۸۰ ، شهرستان طبس یکی از شهرستان‌های استان خراسان بود که در این سال از استان خراسان جدا شده و به استان یزد ملحق شد. در زمستان سال ۱۳۹۱ شهرستان طبس از استان یزد جدا شده و به استان خراسان جنوبی پیوست.

برگرفته از روزنامه اطلاعات 

 



نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید