تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :3920

عمارت شمس العماره

تهران پس از آن که به پایتختی سلسله قاجار برگزیده شد، در زمان فتحعلی شاه و محمدشاه ، توسعه و آبادانی پیدا کرد.همزمان با سلطنت ناصرالدین شاه و ایجاد ارتباطات وسیع با جوامع اروپایی،تحولات عظیمی در جامعه ایران و به تبع آن، معماری روی می دهد.در این میان شهر تهران به عنوان پایتخت،بستر اساسی ترین و عمیق ترین تحولات و تغییرات کالبدی به خودی خود پایه گذار سبک منحصر به فردی می گردید که بعد ها به نام سبک تهران شهرت یافت." سبک تهران(سبک معماری تلفیقی) که از سال 1268 تا 1303 هجری قمری در ایران رواج داشته تلفیقی از معماری سنتی ایران با معماری نئوکلاسیک غرب می باشد.که یکی از شاخص ترین بنای ساخته شده دراین سبک ، عمارت شمس العماره است. این عمارت را می توان به عنوان اولین ساختمان مرتفع و نخستین نماد حکومتی تهران در دوره قاجاریه نام برد.شمس العماره به معنای بنای خورشید است شاید بدلیل بلندترین بنا در زمان خود به این نام خوانده شده است.این بنای مرتفع که نشانه اقتدار حکومت قاجاریه در دوران ناصرالدین شاه به شمار می آمددر مجموعه کاخ گلستان در قسمت شمال شرقی 15 خرداد (ارگ سابق تهران) واقع شده است.

عمارت شمس العماره

ناصرالدین شاه با مشاهده تصاویر ساختمان های فرنگی و علاقه وی به این ساختمان ها تصمیم می گیرد بنای مشابه آن ساختمان ها در پایتخت خود داشته باشدو غرض از احداث آن تماشای منظر شهر تهران و اطراف آن از بالای ساختمان بوده است.در سال 1282.ق یعنی کمی بیش از طرح توسعه تهران ناصرالدین شاه این قصد حود را با دوستعلی خان معیرالممالک(نظام الدوله)در میان می گذارد و او را برای ساختن چنین بنائی مامور می کند.طرح و نقشه شمس العماره گویا از معیرالممالک و معماری آن توسط علی محمدکاشی بوده است،که در همان سال توسط معماران زبردست آن دوران پی ریزی بنا آغاز و ساختمان آن پس از دوسال در سال 1284.ق(1245ه.ش)پایان می یابد.این عمارت  دارای پنج طبقه و چهل ذرع(35 متر) ارتفاع دارد و دارای دوبرج در امتداد محور شمالی-جنوبی است که "در میان این دو برج،ساعتی قراردارد که ساعت آن را ملکه ویکتوریا پادشاه انگلستان به ناصرالدین شاه اهدا کرده است" این بنا با سرمایه معیرالممالک ساخته شد و مخارج آن از هرجهت با اثاثیه و فرش به چهل هزار تومان بالغ گردیده است.این بنا به دلیل کلاه فرنگی ها،ساعت و ارتفاع این ساختمان غیر مذهبی شباهت زیادی با ساختمان های اروپایی را تداعی می کند.ولی در عین حال این ساختمان بی شباهت به مرتفع ترین کاخ دوران صفویه یعنی کاخ عالی قاپو نیست. این بنای مرتفع برای تشریفات میهمانان استفاده می شدو بیشتر از طبقات پایین آن استفاده می کردند و یکی دیگر از عملکردهای آن تماشای شهر تهران و اطراف آن از بالای ساختمان توسط ناصرالدین شاه و میهمانان وی و اهل حرم بوده است.

عمارت شمس العماره

فرم کلی پلان زیرزمین بصورت مستطیل کامل نیست . ورودی اصلی ساختمان از سمت محوطه بازکاخ سلطنتی در غرب بوده و ایوان ها و نورگیرهای ساختمان رو به باغ ساخته شده اند. نمای سمت شرقی که هم جوار دیوار ارگ شهر است با سطوح پر گود و برجسته آجری و قاب های کاشی الوان پوشیده شده است

طبقه اول اين بنا با تالارهاي زيبا و آيينه كاري ممتاز و کم‌نظیر، امروزه محلي است براي بازديد عموم مردم. این طبقه شامل ایوان و تالار شاه‌نشین و اتاق‌های گوشواره که در دو طرف شاه‌نشین واقع شده‌اند دارای تزئینات درخور توجهی هستند.اين طبقه بيشتر براي مراسم و تشريفات تدارك ديده شده در صورتيكه طبقات بالاتر  ساختمان دارای قابلیت استفاده موقت بوده و برای زندگی روزانه کاربردی نداشته اند بیشتر جنبه تفریحی داشته است .

برای ورود به تالار اصلی از گوشواره استفاده شده است و این عمارت دارای گوشواره‏های شمالی و جنوبی است این گوشواره ها در اصل کار هشتی در خانه های ایرانی را ایفاء می کنندبعد از عبور از این فضا وارد فضای اصلی یا شاه نشین می شویم که در آن ایوان بزرگ رو به حیاط قرار دارد اما گفتنی است كه ابتدا وقتی ناصرالدین شاه این عمارت را می سازد به تبعیت از معماری غربی ورودی اصلی از طریق پله هایی كه در مقابل ایوان ساخته شده بودند انجام می گرفته با این كه گوشواره ها هم بودند. ولی وقتی از حیاط می آمدید از طریق پله های وسیعی كه جلوی ایوان قرار داشته وارد تالار اصلی می شدیدوبعدها این پله ها برچیده شد تا كسی مستقیما وارد فضای اصلی نشود.
طبقات بالاتر بنا شامل اتاق های نشیمن موقت و راهروهای ارتباطی است و از طريق گوشواره ها مي توان به طبقات ديگر ساختمان راه پیدا کرد. اين طبقات از طريق پله هايي به ارتفاع 40 تا 45 سانتيمتر با هم ارتباط پيدا مي كنند. بخاطر کجی که در بنا وجود دارد در قسمتی كه عرض بیشتر دارد پله ها را قرار دادندو از بقیه فضا برای ساختن اتاق ها استفاده كنند اتاق هاي بالاتر با استفاده از تكنيك مناره ساخته شده اند. قطر مناره ها در ابتدا زياد است و هر چه به سمت بالاتر مي رويم از قطر آن كاسته مي شود. با اين كار وزن كمتري روي مناره ها وارد مي شود زیرا آنها حساب زلزله را هم می کردند و از این طریق استحکام بنا را بیشتر کردند.

عمارت شمس العماره

در طبقات بالاتر به جز طبقه آخر دو اتاق در مجاورت يكديگر قرار گرفته اند، يكي از اتاق ها محل رفت و آمد است و پله ها از كنار آن مي گذرند. اين اتاق از طريق درهايي با اتاق ديگر ارتباط پيدا مي كند. اتاق ديگر نيز از طريق در و پنجره ها با ايوان و پشت بام در تماس است. اهميت ارتباط با پشت بام از آنجا است كه براي رفتن از يك طرف برج به برج ديگر بايد از آن مي گذشتند. پس از طي كردن پله ها و رسيدن به طبقه آخر وارد کلاه فرنگی  مي شويم  که بر خلاف طبقات دیگر براي ساختن حفاظ هاي اين طبقه از چوب هاي محكمي استفاده كرده اند.

عمارت شمس العماره

شمس العماره اولین بنایی بود که در آن از فلز استفاده شده است. نکته جالب در این معماری در سوار کردن طبقات با استفاده از شیروانی استکه صرفا برای تفکیک طبقات استفاده شده است .  برای نگهداری ساختمان از «خرپا» استفاده کرده اند و بعد بالای آن خرپا را سطح مسطح گذاشتند که طبقه بالایی را روی آن بنا کنند. این از نکات بسیار جالب معماری شمس العماره است در واقع آن جا از «خرپا» برای برپایی صرفا شیروانی ای که بارش باران و برف را هدایت کند استفاده نشده است و از این طریق می خواستند فشاری که از بالا هدایت می شده را به دیوارها منتقل کرده. علاوه بر فلز در این بنا استفاده از مصالحی چون آجر، کاهگل، ساروج و چوب است.کلیهٔ ستون‌های طبقات بالا و حفاظ‌ها چدنی هستند واز ورق های گالوانیزه در پوشش بام به صورت شیروانی استفاده شده است.تمام سطوح داخلی و خارجی این بنا تزیین شده و کمتر جایی در بنا یافت می شود که فاقد تزیینات باشد. در دو طرف درهای ورودی طبقه تحتانی، تصاویر تعدادی سرباز مشاهده می شود که ساز و بزگ نظامی یا ابزار و ادوات موزیک نظامی به همراه دارند که نمایش قدرت نظامی حکومت در این دوره بوده است.

ماخذ:

  1. ذکاء،یحیی(1349).تاریخچه‏ی ارگ سلطنتی و راهنمای کاخ گلستان.تهران: انجمن آثار ملی.
  2. منابع مجموعه فرهنگی تاریخی کاخ گلستان.
  3. اعتمادالسلطنه،محمدحسن خان(1364).مرآت البلدان.ترجمه :پرتو نوری علاء.محمد علی سپانلو.تهران:نشر اسفار.جلد اول
  4. شهری(شهری باف)،جعفر(1371).طهران قدیم.تهران:نشر معین.جلد اول.
  5. یاوری،حسین(1388).سیری در هنر و معماری ایران.تهران:سیمای دانش.
  6. حسن ظهوري   شمس العماره ، آغاز معماري نو در ايران، ماهنامه راه و ساختمان ،سال دوم، شماره 11، ارديبهشت 1383
  7.  معیری،محمدعلی(1352).شمس العماره و باغ معیر.یغما.به‏کوشش:پزمان بختیاری. بهمن 13522. ه 305. 651ـ64.

 

 گردآوری و تلخیص : آرین سعادت



نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید