تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1652

عمارت عالی قاپو به عظمت یک تاریخ

تاورینه می گوید: اولین و عالی ترین در کاخ دری است که به آن عالی قاپو می گویند این همان در بزرگی است که بالای آن کوشک باشکوهی قرار دارد و آنقدر بلند است که اگر از داخل آن به میدان بنگری قد افراد در حال گذر را در حد دو گام می بینی و قادر به شناسایی آنها نخواهی بود. این کوشک زیبا بر سه ردیف ستون های بلند نهاده شده است و جنس آن ستون ها از چوب چنار بوده و برای تزئین روی آن را با آینه پوشش می داده اند.

 عمارت عالی قاپو به عظمت یک تاریخ

کاخ عالی قاپو از بناهای شاخصی است که به دست شاه عباس کبیر در قرن 11 هجری در اصفهان ساخته شد اصفهان در آن زمان پایتخت بود و بین 600 تا 500 هزار نفر جمعیت داشت. کاربری اصلی این فضا و هدف از ساخت آن این بود که یک هسته مرکزی جهت حل و فصل امور کشور و دربار پادشاه بوجود آید و از این رو است که مورخین معاصر و شاه عباس او از آن با نام دولتخانه مبارکه نقش جهان یاد کرده اند.

در این نظام گسترده ای از میدان ها و خیابان ها، پارک ها و ساختمان ها در اصفهان برقرار بود و بسیاری در آن زمان این شهر را بزرگترین شهر عالم دانسته اند؛ زمانی که خبری از شهرهای بزرگ اروپایی نبود. نکته جالب این است که همگی اعتقاد بر این دارند که اصفهان شهرت خود را مدیون شاه عباس است.

جابر بن انصاری در تاریخ اصفهان نوشته است شالوده این عمارت در عهد جانشینان تیمور یا تراکمه ریخته شده بود و شاه عباس در 1018 هجری پنج طبقه دیگر بر آن اضافه نمود و تغییراتی هم در طبقه اول آن داد تا کل بنا دارای تعادل باشد. تاریخ شروع ساختمان عالی قاپو و زمان اتمام آن معلوم نیست ولی از قرائن موجود چنین بر می آید که این بنا و بنای مقابل آن یعنی مسجد شیخ لطف الله در زمانی نزدیک به هم اجرا شده اند و نقل شده که این دو بنا دارای سابقه و قدمت بیشتری نسبت به مسجد امام هستند و در زمانی که مسجد اما ساخته می شده این دو بنا ساخته شده بود که یکی قصر شاه و دیگری مسجد مخصوص خانواده سلطنتی شاه بوده است.

شاه عباس، اصفهان را پایتخت قرار داد و این شهر را بر شهر قزوین ترجیح داد. او قبل از انتقال پایتخت به اصفهان باغی به نام نقش جهان را که قبلا متعلق به شاه طهماسب بود در اختیار داشت و در کاخی که درون این باغ در همجواری با میدان نقش جهان بود اقامت می گزید و از این رو وی پس از برگزاری جشن نوروز 1006 هجری تصمیم به مرمت و توسعه و زیباسازی کاخ گرفت تا بتواند از آن برای سکونت خود و خدمه شخصی اعضای دیوانخانه و درباریان استفاده کند. شاه برای اینکه کاخ را توسعه دهد مجبور شد چندین سال را در کاخی قدیمی تر در محله دور زندگی کند.

در این زمان بود که، ساختمان کوشک عصر تیموری تا طبقه سوم بالا آمد و بعد پیشخوان که تالار معروف عالی قاپو روی آن قرار دارد به آن اضافه شد. عمارت خصوصی شاه را داخل باغ ساختند و بعد از آن دیوان صدارت عظمی و دفاتر مخصوص را داخل این بنا قرار دادند و این بنا را با نام عالی قاپو، یعنی در اصلی کاخ خواندند.

شاه عباس طبقات بالای این کاخ را مخصوص خود قرار داد و حرمسرا و خانه خود را از دردشت به عالی قاپو منتقل کرد. این کاخ شش طبقه داشت و با یقین می توان گفت که از طبقه هفتم ساختمان که بام آن بود بهترین و زیباترین منظره شهر اصفهان دیده می شد.

به گفته شاردن سردر بزرگ بنا رو به میدان سلطنتی ینی میدان نقش جهان است و این سردر را با نام عالی قاپو یعنی باب رفیع یا در مقدس می نامند. این سردر از سنگ سماق و یا مرتبه بلندی ساخته شده و در آستانه در آن از سنگ زیبای سما با رنگ سبز استفاده کرده اند.

 این سنگ که برای ایرانیان دارای جنبه مقدس و با ارزش فراوان است دارای ارتفاع تقریبی شش انگشت و با فرم نیم دایره است. قداست این سنگ به حدی است که اگر کسی پا بر روی آن بگذارد آن را مجازات می کنند و مردم عادی همیشه هنگام ورود آن را بوسیده و به آن احترام می گذارند، حتی خود شخص شاه هم هیچ گاه سواره از آن رد نمی شد و قبل از رسیدن به آستانه پیاده می شد و از آن عبور می کرد.

بعد از عبور از این در مقدس پنج یا شش قدمی که جلو بیاییم به دو تالار بزرگ می رسیم که یکی محل استقرار رئیس دیوانخانه است که در این مکان به قضاوت نشسته و تقاضانامه ها را به نظر شاه می رساند و تالار دیگر قاپوچی باشی یا همان رئیس دربان ها می باشد که وظیفه آن رسیدگی به امور عمومی شهر است. در کنارتر دو سالن کوچکتر وجود دارد که به آن کشیک خانه می گویند و به دلیل اینکه فضایی جهت استفاده محافظین قصر است با این نام خوانده می شود. نقل شده است که در این بنا بر روی همه باز بوده و فقط شاه بوده که می توانسته کسی را از ساختمان بیرون کند و در غیر این صورت در آن بر روی همه باز بوده است.

 این بنا همیشه و حتی پس از وسعت گرفتن آن مهمترین بنایی بود که مورد علاقه شاه قرار گرفته بود به صورتی که بیشترین زمان خود را در آنجا سپری می کرد و کارهای مهم خود را از قبیل رسیدگی به امورجاری کشور، مجالس و جشن های خصوصی، خوردن غذا، استراحت کردن و ... را در این بنا انجام می داد و همچنین در طول روز از دیدن منظره زیبا و پرهیجان میدان لذت می برد و با توجه به ارتفاع زیاد بنا و دید وسیع آن بر شهر، همیشه خود را مسلط بر شهر و امور آن می دانست و به خاطر اهمیت این بنا در نظر شاه بود که وی هنرمندان بزرگ آن زمان از جمله رضای عباسی که بزرگترین و معروفترین مینیاتوریست دوره شاه عباس بود را به این کاخ آورد تا وی و دیگر هنرمندان با هنر خود و گرد آوردن نقش و نگاره های زیبا بر دیوار و سقف این بنا مکانی زیبا و بی همتا را برای شاه بوجود آورند.

 این هنرمند و شاگردانش تزئیناتی به شکل نقاشی های گل و بوته و شاخ و برگ و اشکال حیوانات را در طاق اطاق های تودرتو این عمارت و راهروها و پله های آن بوجود آورند و شاید اوج هنرنمایی آن ها را در اطاق های طبقه سوم که مخصوص شاه و زندگی شخصی وی بود، بتوان دید.

پیتر دلاواله سیاح بزرگ که در عهد سلطنت شاه عباس مدت زیادی را در اصفهان زندگی می کرد این گونه گفته است که: دو چیز عجیب در اصفهان دیده: اول منار معروف کله است. این منار برجی است که از بالا تا پایین از کله های بز وحشی و حیوانات وحشی دیگر ساخته شده است.

حیواناتی که یا به دست شاه و یا به فرمان او کشته شده اند و با استفاده از سر آنها مناری ساخت اند البته در حال حاضر از مناره فوق دیگر اثری باقی نمانده است و دومین چیز عجیب برای دلاواله تالار اول کاخ سلطنتی است که شاه در آنجا معمولا سفرا و میهمانان خارجی را به حضور می پذیرفته و با آنها صحبت می کرده، آن تالار از این رو تالار اول است چرا که قصری که شاه در آن اقامت داشته دورتر از این بنا و در انتهای باغ قرار گرفته بود و طبق آداب و رسوم سلاطین مشرق زمین فقط افراد خاص و اندکی اجازه ورود به آنجا را داشته اند اما در محوطه میدان و بر روی در مقدس ورودی که قبلا راجع به آن صحبت کردیم کوشک زیبایی وجود داشت که تالار اول درون این کوشک بوده است هنگامی که شاه قصد عزیمت از عمارت به باغ عالی قاپو را داشت از داخل مسیری عبور می کرد که در دو طرف دارای دیوارهای بسیار بلندی بود و به در ورودی کاخ محل اقامتش منتهی می شد سپس توسط پلکانی کوچک به اتاق های این قصر وارد می شد.

در طبقات بالا تقریبا همه ی طبقات دارای پلان یکسانی بوده و شخصیت کلی ان به این صورت است که یک سالن بزرگ و چندین اتاق کوچک در اطراف آن قرار دارد و اتاق هایی که سمت میدان قرار دارند برای آنها بالکن هایی در نظر گرفته شده است که افراد بتوانند در آن نشسته و به تماشای آنچه که در میدان می گذرد و اتفاق می افتد بپردازند. نماد اتاق های کوچک و راهروهای این عمارت به قدری زیاد است که دربان ها گفته اند که در عمارت بیش از 500 در وجود دارد.

یکی از جنبه های زیبایی این قصر به خاطر نقوش دیوارهای آن است. دیوارهایی که از بالا تا پایین با طلا و مینیاتورهای زیبا و کم نظیر تزیین شده است. گاه گاه دیده می شود که در میان این تزئینات قسمت هایی به رنگ سفید درآمده و نقوش بسیار ساده ای دارد که نمود زیبایی پیدا می کند و این امر باعث می شود که طرح های کناری آن جلوه و زیبایی خود را بیشتر نمایان سازد.

دلاواله در ادامه تفسیر کاخ عالی قاپو اینگونه بیان کرده است که در جای جای سطح دیوار این بنا مملو از تصاویر نقاشی شده است اما چون ایرانی ها بیشتر میل به تصویر کشیدن انسان ها دارند تمام تصاویر از زنان و مردانی کشیده شده است در میان این تصاویر اکثرا افراد دارای پوشش محلی می باشند اما بعضی افرادی هستند که کلاه بر سر دارند که نقاش ظاهرا قصد داشته مسیحیان را با این ترفند از بقیه جدا کند. مسیحیانی که به آنها فرنگی می گفتند و نقاش آن ها را به تصویر کشیده تا نشان دهد ایرانیان در حالات وصف شده بالا، تنها نبوده و مسیحیان هم در کنار آنها بوده اند.

 البته شایان ذکر است؛ که این تصاویر به علت اینکه در پایین دیوارها بوده اند مقداری از انها به مرور زمان از بین رفته اند و البته مقداری از آنها هم مختص به دوره شاه عباس نبوده و در دوره های بعدی به نقاشی های قبلی اضافه شده ند و سند این امر را می توان در نوشته های تاورینه دانست کسی که در توصیف تالار عالی قاپو می گوید که بر دیواره آن نقاشی هایی از یک سری مردان و زنان انگلیسی و هلندی وجود دارد که یک نقاش هلندی همه آنها را به تصویر کشیده است.

ارزش والای بنای عالی قاپو و بی همتا بودن آن در عصر و زمان خود باعث گردیده که این بنا مورد توجه بسیار زیاد از طرف سیاحان قرار گیرد به طوری که همه در سفرنامه ها و نوشته های خود توصیفی جامع و کامل را بیان می کنند که در بالا به چند مورد اشاره شد.

در اینجا به سری گفته های تاورینه زده و توصیفات وی را بیان خواهیم کرد. تاورینه می گوید: اولین و عالی ترین در کاخ دری است که به آن عالی قاپو می گویند این همان در بزرگی است که اگر از داخل آن به میدان بنگری قد افراد در حال گذر را در حد دو کام می بینی و قادر به شناسایی آنها نخواهی بود این کوشک زیبا بر سه ردیف ستون های بلند نهاده شده است و جنس آن ستون ها از چوب چنار بوده و برای تزئین روی آن را با آینه پوشش می داده اند.

دیوارهای آن که الان دارای دو پوشش تزئیناتی است در دو دوره ساخته شده لایه زیرین تزئینات عهد شاه عباس و لایه رو تزئینات شاه سلطان حسین است که بعدا اضافه شده، در این فضا و در وسط آن یک حوض و یک آب نما که از سنگ و مس ساخته شده و زیبایی های آن افزوده است. رساندن آب به این طبقه خود از نکات قابل توجه و با ارزش است. به گفته تاورینه چند گاو نر ماشین هایی را که به صورت مطلق قرار گرفته اند به کار می اندازند این ماشین ها آب را به بالا هدایت می کنند و آب از داخل  فواره ها به بیرون می جهد و انسان از دیدن این اتفاق در جچنین محلی شگفت زده می شود.

در این تالار شاه عباس غالبا افراد را به حضور می پذیرفت و از فراز این تالار که در حکم تریبونی بود بر جشن هایی که در میدان برگزار می شده مثل مسابقات ورزشی، چوگان بازی، پرنده بازی و ورود سفرا و رژه افواج را نظارت می کرده است. تصور می شود به دلیل اینکه کاخ اصلی (چهل ستون) که مختص پذیرایی های رسمی بوده بعدها آماده شده است. شاه عباس به عالی قاپو عادت کرده بود ولی جانشینان او همانند او فکر نمی کردند و آنان چهل ستون را برای خود ترجیح می دادند.

از همه ی این توصیفات که بگذریم این بنا دارای جنبه های مقدس زیادی هم بوده است از آن رو که سلاطین صفوی مخصوصا شاه عباس اول ارادت خاصی به حضرت علی  داشت 110 عدد توپ را در جوار عالی قاپو مستقر کرد.(110 در حروف ابجد همان نام علی است)

همانطور که قبلا درباره سردر مقدس عالی قاپو اشاره شد، شاه عباس برای تبرک این بنای سلطنتی دری از درهای رواق روضه نجف اشرف را به اصفهان انتقال داد و آن را زینتی برای پیکره این ساختمان قرار داد و به همین دلیل است که هیچ کس حتی خود شاه از این در که مدخل ورودی قصرهای سلطنتی و پادشاهی است سواره عبور نمی کرده و حتی بقیه افراد موظف بودند در موقع ورود سنگ مرمر آستانه آن را ببوسند.

 

مجله جهان ساخت و ساز - شماره 67 - اردیبهشت 1394
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 



نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید