تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :5837

فضاهای آموزشی انعطاف پذیر - کلاس های پویا

فضاهای آموزشی انعطاف پذیرمقدمه

شرایط محیطی خصوصاً در سنین کودکی و نوجوانی در میزان فراگیری فرد تاثیرگذار است. که در آن احساس نزدیکی بیشتری نسبت به خود و دیگران داشته باشد، سبب ایجاد حس اطمینان و تعلق خاطر در او می گردد.

برخلاف مدارس سنتی ایران که آموزش در آنها با تحرک و مشارکت و پویایی زیادی به همراه بوده، اکنون سیستم آموزشی به شکلی است که در آن معلم به عنوان متکلم وحده مطرح و امکان مشارکت دانش آموزان در امر آموزش و پرورش به حداقل می-رسد. این امر وابستگی دانش آموزان را به مکان کاهش داده، آنها را از محیط دور می سازد. در عین حال از ابتدای قرن جاری الگوی معماری یک مدرسه عبارت بوده از ردیف مستقیم و یکنواخت کلاس ها در پلان، ردیف مستقیم و یکنواخت پنجره ها در نما و ردیف مستقیم و یکنواخت میزها در آرایش کلاس درس و ترکیب ردیف های موازی که سلسله ای از خطوط مستقیم برای حرکت در مدرسه را ترسیم می نماید. که به تبع، محیطی خلق می گردد که نه تنها جذابیت و کششی برای دانش آموزان ندارد و سبب افزایش خلاقیت او نمی گردد، بلکه کسالت و سرخوردگی او را فراهم می آورد.هدف

آموزش پویاست، در نتیجه، فضاهای آموزشی باید بتوانند جوابگوی نیازها براساس تغییرات الگوهای آموزشی باشند، با پیشرفت تکنولوژی و فن، هر روز تقاضای کودک و معلم تغییر می کند. پس فضاهای آموزشی باید بتوانند امکان این انعطاف پذیری را فراهم آورده، جوابگوی پایداری در طول زمان باشند. نیاز به انعطاف پذیری در فضاهای آموزشی را می توان به گروه های کارکردی، اجتماعی ـ روانی و اقتصادی دسته بندی کرد. بنابراین نیاز به تطابق با مسائل روان شناختی و اجتماعی، فضاهای آموزشی را نیازمند انعطاف پذیری بیشتری می نماید. الگوی انعطاف پذیر یک فضای آموزشی هم روند آموزش است و هر فرم فضای آموزش، هم وصف فضایی زنده است و هم وصف روندی که فضا در آن ایجاد شود. برای رسیدن به این الگو فقط طرح یک سوال کافی خواهد بود! آیا فضا به ما احساس خوبی می بخشد؟,

انعطاف پذیری

چند عملکردی دیدن یک فضا، همچنین امکان تلفیق، تفکیک و گسترش آن از مهمترین عواملی هستند که در طراحی یک الگوی منعطف باید به آن پرداخت. بررسی الگوهای انعطاف پذیر در ابعاد مختلفی امکان پذیر است، در مقیاس کلان، در همجواری و تلفیق با عناصر و عملکردهای دیگر و در ایجاد سیمای مطلوب شهری که در دانش آموز حس تعلق، هویت، اعتماد به نفس و افتخار را قوت می بخشد. در مقیاس میانی در سازماندهی اجزاء تعداد طبقات و نوع ارتباطات فضاهای آموزشی به گونه ای که جوابگوی آموزش جدید و پویای امروز و پیشرفت تکنولوژی و سرعت آن در سالهای اخیر باشد و در مقیاس خرد، در دقت عمل در انتخاب شکل و فرم اجزای آموزشی، مبلمان، مقیاس و جزئیات آنها به طوری که ادراکات حسی مثبت را در تطابق با استفاده های متفاوتی که در طول زمان ممکن است داشته باشند، به وجود آورد.

ارائه ی چند راه کار

در صورت همجواری مدرسه با محل سکونت دانش آموز، استفاده ی همزمان دانش آموزان و افراد محل از برخی اجزاء مدرسه مانند کتابخانه، سالن ورزش یا سالن چند منظوره، همچنین امکان استفاده از این فضاها در ساعات تعطیلی مدرسه و تابستان سبب ایجاد حسی آشنا و مطلوب برای او می گردد و این امکان که والدین هنگامی که کودکان خود را به مدرسه می آورند، مکانی برای توقف داشته باشند، یا بتوانند از کتابخانه استفاده کنند یا در کلاس جمعی ثبت نام کنند و در نتیجه کودک خود را فوراً ترک نکرده و همزمان با او زمانی را در مدرسه بمانند، در دانش آموز حس اعتماد و امنیت بیشتری ایجاد کرده، از ترس و بی میلی او می کاهد و مفهوم مدرسه، خانه ی دوم را در او قوت می بخشد.

نحوه ی ساماندهی عناصر و تلفیق پر و خالی در ایجاد این قابلیت که مدرسه چه در داخل و چه در فضاهای باز امکان انعطاف-پذیری بیشتری باشد، بسیار مؤثر است. نحوه ی چیدن عناصر کنار هم می تواند سبب ایجاد حیاط های مختلف با قابلیت تفکیک برای استراحت و تنفس، ورزش و استفاده از فضای سبز باشد. کودکان خواهان فضای سبز متنوع در مدرسه هستند. ایجاد ارتباط نزدیک و مستقیم با محیط و طبیعت بیرون، مدرسه را نمودی از طبیعت و خانه ی دانش آموز معرفی می کند و در عین حال، وقتی یک فضا در ارتباط مستقیم و نزدیک با حیاط قرار می گیرد، این امکان به وجود می آید که در ساعاتی به طور همزمان و به اختیار از هر دو فضا برای یادگیری یا فراغت استفاده کرد.

از آنجا که نمی توان تمام مدارس را در زمین هایی با مساحت زیاد ساخت، همچنین به این جهت که در مدارس کوچک دانش-آموز احساس خاص بودن و احترام را که برای اعتماد به نفس او لازم است. بیشتر به دست می آورد، بررسی مدارس کوچک از دیدگاه انعطاف پذیری بسیار مهم می باشد. خاصیت تنوع پذیری یعنی امکان استفاده های مختلف از فضا به طور همزمان یا در زمان-های مختلف، تطبیق پذیری و تلفیق پذیری از قابلیت هایی هستند که در منعطف کردن یک مدرسه کوچک بسیار تاثیر گذارند. نوع ساماندهی و ارتباطات اجزای مدرسه در ایجاد قابلیت های مذکور نقش مهمی دارد، زیرا دانش آموز در صورت استفاده ی به موقع و مناسب از فضاهای مورد نیاز چون نمازخانه، سالن ورزش و سالن کارهای جمعی احساس آسایش و راحتی می کند و این سبب بازدهی بیشتر او در زمان کلاس های درس می گردد. یک الگوی منعطف می تواند با حداقل فضا از طریق تغییر و تطبیق و متنوع عملکردها، کلیه ی نیازهای دانش آموزان را تامین نماید.

طراحی اجزای آموزشی به طوری که امکان مشارکت و همکاری دانش آموز را در امر تعلیم و تربیت فراهم آورد و آنان را از وضع منفعل و بی اراده ی کنونی در آورد و در انتخاب آزاد بگذارد، بسیار با اهمیت است. طراحی کلاس ها، کارگاه ها و آزمایشگاه ها با چیدمان های منعطف، امکان تغییر و تبدیل مبلمان از وضعیتی به وضعیتی دیگر، استفاده از دیوارهای متحرک، امکان تلفیق چند فضا یا تفکیک یک فضا در زمان های مختلف و امکان ایجاد حریم های شخصی یا گروهی، حس اعتماد به نقس، غرور و احترام را در کودکان افزایش می دهد. ایجاد فضاهای نیمه باز و ایوان های مسقف، نه تنها محلی با استفاده های مختلف را فراهم می آورد، در هوای نامساعد به عنوان محل استراحت و تجمع مورد استفاده قرار می گیرد. ایجاد اختلاف سطح و پله در حیاط برای تجمع و اجرای برنامه های جمعی مفید و ایجاد تنوع در فضاهایی مانند طاقچه، سکو و دیوارهای کوتاه، محل های مناسبی را برای و نشستن و قرار دادن وسایل فراهم می آورد. چنین فضاهای متنوعی سبب محبوبیت فوق العاده ی مدرسه نزد کودکان می گردد. همچنین در آنان ایجاد انگیزه نموده، خلاقیت آنان را افزایش می دهد.

آموزش و پرورش مقوله ای پویا و دانش آموزان در حال رشد و تحولند، تعلیم و تربیت رسالتی سنگین و پرمسئولیت است که در آن کودکان به دست ما به امانت سپرده می شوند. باید به گونه ای بیاندیشیم و عمل کنیم که تعالی روح لطف و ذهن حساس آنان را سبب شویم نه کسالت و سرخوردگی شان را، شاید از این طریق بتوانیم انگیزه ی آموختن را در آنان قوت بخشیم.

«آدمی نمی تواند بال های خیال و چشم شهود خویش را به دیگری وام دهد بلکه تنها عشق و ایمانش را با آنها قسمت می-کند.»

این طرح در سال 1384 به سفارش دفتر تحقیقات و پژوهش آماده شده است. مجلد آن به همراه کلیه ی نقشه ها در کتابخانه ی سازمان موجود می باشد.

منابع:
  1. طرح پژوهشی طراحی فضاهای آموزشی با استفاده از فرم های انعطاف پذیر، محقق دکتر محمدمهدی محمودی، سازمان نوسازی توسعه و تجهیز مدارس کشور.
  2. تاریخ تحولات مدارس ایران ـ تالیف دکتر علیرضا سمیع آذر
  3. روزنامه ی اعتماد، شماره ی 644
  4. معماری و راز جاودانگی ـ راه بی زمان ساختن ـ کویستوفر الکساندر
  5. اصول و مبانی طراحی فضاهای آموزشی، جلد (6) ـ سازمان نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس
  6. اصول و مبانی مکان یابی و تعیین اندازه، (3) ـ تالیف دکتر علی غفاری
  7. پیامبر، بخش آموختن، ترجمه دکتر حسین الهی قمشه ای

محمدمهدی محمودی ـ استادیار دانشکده معماری دانشگاه تهران
نیلوفر نیکقدم ـ عضوهئیت علمی دانشگاه آزاد اسلامی

عضو مرتبط :   


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید