Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :2936

قلعه جلال الدﱣین (مقالات گذشته : 1357)

قلعه جلال الدین در بخش جاجرم، جنوب بجنورد واقع شده است. این منطقه از نظر آب و هوا و وضع جغرافیائی منطقه ایست نیمه کویری، دارای زمستانهای سرد و تابستانهای بسیار گرم و با بادهای شدید و طوفانی. جاجرم در تقسیمات کشوری بصورت بخش مهمی از شهرستان بجنورد شامل جاجرم، جاجرم میانکوهساران با خصوصیات کوهستانی، جاجرم شقان دنباله جلگه حاصلخیز مانه و سملقان و جاجرم سنخواست هم مرز با اسفراین و دارای دشتهای وسیع و بیابانهای کویری میباشد .

قلعه جلال الدین
1- منظره عمومی محیطی که قلعه جلالی را در بر گرفته است. 

بخش جاجرم که قلعه جلال الدین درست در مرکز آن واقع شده است خود بصورت یک لوزی نامنظم در منتهی الیه جنوب بجنورد قراردارد. مرکز این بخش قصبه جاجرم و بزرگترین آبادی آن گرمه است که در حدود سه کیلومتر از قصبه جاجرم فاصله دارد. بلندترین نقطه در این بخش 6020پا و پست ترین نقطه 3000پا از سطح دریا ارتفاع دارد .

قلعه جلال الدین درست در وسط گرمه و جاجرم کمی نزدیکتر به گرمه بر بالای کوه مرتفعی قرار گرفته که اطراف آن را دشت های وسیع احاطه کرده است و از فاصله های دور حالت مخروطی بودن این کوه و موقعیت قلعه روی آن نظر هر بیننده ای را بخود جلب میکند. ابتدا در نگاه اول تصور میشود که این بنا یک کاروانسرا است و این سوال پیش می آید که آیا بچه منظ.وری این کاروانسرا بر بالای کوهی که از هر طرف با شیب تند به دشت منتهی میشود ساخته شده ولی هرچه بیشتر به آن نزدیک میشویم به عظمت و موقعیت دفاعی آن زیادتر پی می بریم (تصویر شماره 1).

در حال حاضر جاده خاکی بین گرمه و جاجرم از دامنه جنوبی این قلعه عبور میکند و از برکت چشمه پر آب حاشیه این کوه مزارع سرسبزی بطرف جاجرم احداث شده است .

برای دسترسی به این اثر عظیم بجز یک راه باریک از حاشیه چشمه که مستقیماً به ورودی قلعه منتهی میشود راه دیگری وجود ندارد و بجز پیاده و یا با اسب امکان دسترسی به آن غیر ممکن است.

در مورد نحوه استفاده از این اثر باید گفت بنائی در چنین موقعیت دفاعی کم نظیر و مشکل از نظر دسترس بودن و قرارگرفتن بر فراز قله کوهی که از بالای آن میتوان بشعاع حدود سی کیلومتر را دیده بانی کرد، بجز یک دژ نظامی مستحکم که مورد استفاده دیگری میتواند داشته باشد. دیوارهای عظیم و قطورو برج و باروی خلل ناپذیر و یک ورودی مشرف بر قسمت اعظم دشت و چشمه آب دامنه کوه کاربرد نظامی آن را تایید میکند .

قلعه جلال الدین
2- تصویری از دیوارها و برجهای خارجی قلعه جلالی

وضع کلی و طرح بنا:

طرح کلی این بنا شش ضلعی است و در هر ضلع آن یک برج دایره ای شکل مثل پنجه شیر بر بریدگیهای کوه چنگ انداخته و چنان صلابت و استحکامی را القاء میکند که گوئی هیچ قدرتی نمیتواند پنجه آنرا از کوه بردارد .

دیوارهای خارجی و بلند این بنا در بعضی از قسمت های شمالی از ناهمواریهای کوه تبعیت میکند. سنگهای بکار رفته در نمای خارجی بنا تا اندازه ای صاف میباشد. ارتفاع دیوار خارجی در برجها از بیرون حدود 15متر و قطر آن 5 متر است (تصویر شماره 2).

ورودی بنا از طریق برج جنوبی صورت میگیرد (تصویر شماره 3)و از روی وضعیت باقیمانده میتوان چنین استنباط کرد که این ورودی در محوطه داخل برج عریض تر شده و به وسیله ایجاد غرفه های کوچک و به کمک آجر نماسازی شده است. طول و عرض قلعه از برج شمالی تا برج جنوبی در جمع حدود 23 متر میباشد .

قلعه جلال الدین
شکل شماره1- نقشه قلعه جلال الدین

 

قلعه جلال الدین
3- ورودی بنا واقع در برج جنوبی.

قلعه جلال الدین از داخل دو طبقه میباشد و داخل برجها در طبقه پائین بصورت سرداب و اصطبل شکل داده شده و احتمالا بصورت زندان نیز از آن استفاده میشده است. گرچه شواهدی مبنی بر وجود در، در حاشیه ورودیهای این سرداب ها دیده نمیشود.(تصویر شماره 4)

قلعه جلال الدین
4- تصویری از نمای داخلی قلعه

در برشی که از پلان و نمای این قلعه تهیه شده است وضعیت قرارگرفتن و بنای آن روی ناهمواری کوه و موقعیت سرداب ها و نمای طبقه دوم و سوراخهای دیده بانی و فضای داخل برج ها در طبقه دوم بخوبی دیده میشود. به کمک چاهی که در داخل برج قرار دارد آب آشامیدنی ساکنان قلعه بدون نیاز به خارج تامین میشده است بنظر میرسد عمق این چاه 25 تا 30 متر یعنی معادل ارتفاع کوه بوده و با منبع زیرزمینی چشمه موجود در پای کوه هم سطح باشد (شکل شماره 2).

قلعه جلال الدین
شکل شماره2- برش شرقی، غربی از قلعه جلال الدین

داخل حیاط بسیار ساده و ناهموار است و تعدادی سنگهای نامنظم متعلق به صخره کوه در کف آن پراکنده شده است. دور تا دور دیوار داخلی را یک سکوی کم عرض فراگرفته که در حال حاضر قسمت هائی از آن ریزش کرده است (تصویر شماره 5و6).

قلعه جلال الدین
5- تصویر دیگری از فضای داخل قلعه

 

قلعه جلال الدین
6- بخش دیگر از فضای داخل قلعه جلال الدین

ورودی طبقه بالا از طریق پلکانی مجاور برج جنوبی در سمت شرقی ورودی اصلی صورت میگیرد این ورودی کم عرض بوده و فقط 70سانتی متر عرض دارد. در حال حاضر 7پله آن باقیمانده است (تصویر شماره 7).

قلعه جلال الدین

7- تصویری از پلکان مجاور برج جنوبی که به طبقه دوم بنا راه مییابد.

در طبقه دوم دور تا دور قلعه را راهروئی بعرض یک متر احاطه کرده است. در کف سرتاسر راهرو خمره هائی کار گذاشته اند. متاسفانه در حال حاضر همه آنها را بیرون آورده و شکسته اند وفقط جای آنها بطور کاملا محسوسی در کف کنده شده راهرو مشاهده میشود .

این خمره ها که تعداد آنها زیاد بوده است به ساکنان داخل قلعه این امکان را میداد تا برای مدتهای طولانی مواد خوراکی و آذوقه و حتی آب مورد نیاز خود را در داخل قلعه انبار و ذخیره نمایند و بدون آنکه نیازی به بیرون آمدن از قلعه داشته باشند به دفاع بپردازند. (تصویر شماره 8)

قلعه جلال الدین8- بخشی از راهروی طبقه دوم بنا که دورتادور قلعه قرار دارد .

دیوار دور راهرو در طرف حیاط کوتاه تر است ولی دیوار خارجی بلندتر و مسقف بوده و به تناوب سوراخهائی جهت دیده بانی در آن تعبیه شده بطوریکه کلیه جوانب و اطراف را زیر نظر داشته اند (تصویر شماره 9 و 10).

قلعه جلال الدین9- تصویر بخش دیگری از راهرو طبقه دوم .

وسیع ترین فضا در طبقه دوم داخل برجها است که بصورت اطاقکهای کوچکی ساخته شده است. در دیوار اطاقهای مزبور برای دیده بانی سوراخ هائی بخارج ایجاد شده است .

وسعت تقریبی این محوطه حدود 3×3 متر است و میتوان براحتی در آن به استراحت پرداخت.

قلعه جلال الدین
10- تصویری از دیوار سمت خارج راهرو و طبقه دوم و محلهای دیده بانی

مصالح:

بطور کلی قلعه جلال الدین با نمای زیبا و نحوه سنگ چینی و دیوارهای رفیع خود احساس یک بنای عظیم را به بیننده القاء میکند و انسان را به تحسین وامیدارد. عمده مصالح بکار رفته در قلعه را سنگ تشکیل میدهد و تنها در نماسازی قسمت های داخل برج ورودی و قسمتی از برجهای شرقی و جنوب شرقی آجر بکار رفته است . ابعاد آجرهای بکار رفته 5×25×25 سانتیمتر و سنگها طوری انتخاب شده اند که سنگهای بزرگتر در نمای خارجی و سنگهای کوچکتر در تو کار بنا بکار رفته اند. پی دیوارها بر روی صخره طبیعی بنا شده و ملاط گچ بمقدار فراوان در آن بکار رفته است. فاصله بین سنگها بوسیله تکه سنگهای کوچکتر و ملاط گچ پر شده و در مجموع ملاط بکار برده شده شبیه ساروج یا گچ مخلوط با پودر سنگ سفید است. (تصویر شماره 11).

قلعه جلال الدین
11- تصویر دیگری از دیوار قلعه و مصالح بکار رفته آن

چگونگی وضع موجود بنا:

قلعه جلال الدین در حال حاضر فاقد هرگونه تزئین میباشد و هیچگونه اثری از سنگ نوشته و کتیبه و مدارک دیگر در آن دیده نمیشود. از بیرون بعلت ارتفاع زیاد دیوارهای خارجی و برجها چنین بنظر میرسد که بنا سالم و مستحکم است، در حالیکه با مشاهده داخل بنا شاهد وضع نامناسب و ویرانی بنا هستیم. سرتا سر دیوارها در طبقه بالا فرو ریخته و دیوار روبه حیاط بکلی از بین رفته است. داخل برجهای شرقی و جنوب شرقی و جنوبی که ورودی را تشکیل میدهد فرو ریخته و بشدت صدمه دیده است .

کف راهروها را کنده و خمره های داخل آنرا خارج ساخته اند. سقف طبقه بالا و برجها و راهروها از بین رفته و باحتمال زیاد حدود یک تا دو متر از ارتفاع دیوارها در مجموع فرو ریخته است و بطور کلی از نحوه پوشش طبقه بالا و ورودیهای آن چیزی بر جای نمانده است .

زمان بنای قلعه جلال الدین:

کتابهای مختلفی از دوران بعد از اسلام درباره ناحیه جاجرم و وضع طبیعی و قریه های آن مطالبی دارند که از آنجمله است: سفرنامه ابودلف جهانگشا، تاریخ نیشابور و نج دانش. در تمامی این کتابها به اوضاع آبادانی این ناحیه اشاراتی شده است ولی در هیچیک از آنها از این اثر یادی نشده است. درباره ناحیه جاجرم باید گفت که تا عهد صفویه نیز از آبادانی خاص بهره مند بوده است چنانکه شاه عباس در سال دوازدهم پادشاهی خود در سفر به خراسان این محل را بعنوان اقامتگاه موقت برمیگزیند.

در دوران تیموری منطقه جاجرم از نظر ارتباطی مورد توجه خاص قرار میگیرد .

با توجه به مطالب فوق و اهمیت منطقه جاجرم در مورد قدمت و ارزش تاریخی قلعه جلال الدین که متاسفانه در هیچیک از منابع تاریخی اسمی از آن بمیان نیامده است، بر اساس مدارک باستانشناسی و شکل بنا چنین میتوان اظهار نظر کرد :

به اعتبار سفالهای مکشوفه لعابدار فیروزه رنگ که در حیاط بنا جمع آوری گردید و با توجه به محل خمره های بزرگی که در کف راهرو طبقه دوم قرار داشته و بالاخره آجرهای 5×25×25، در قرن هفتم مورد سکونت قرار گرفته و بدون شک اگر در اوایل این قرن ساخته نشده باشد در اواسط قرن ششم هجری بنا شده است زیرا مقایسه آجرهای بکار رفته در این بنا با بنای «مزار» واقع در گرمه متعلق به قرن هفتم هجری، آگاهی هائی بما میدهد.

چنانکه گفته شد منابع تاریخی که از جاجرم و آثار تاریخی موجود در آن کم و بیش بحثی بمیان آورده اند از این اثر با ارزش و عظیم تاریخی اسمی نبرده اند. این مطلب را میتوان چنین توجیه کرد که منابع تاریخی مورد نظر همه به آثاری اشاره کرده اند که پیش از قرن ششم وجود داشته است و منابعی نیز که در قرنهای بعد از ششم نوشته شده اند بیشتر به کتابهای قبلی متکی بوده اند و از خود چیزی ننوشته اند .

از سوی دیگر نسبت این بنا به جلال الدین شاید بتواند به حل مساله کمک نماید و هیچ بعید نیست این اثر عظیم بنام سلطان جلال الدین خوارزمشاه که حدود 617 هجری به پادشاهی رسید و با مغولان به نبرد پرداخت، نامیده شده باشد .

باید توجه داشت که منطقه جاجرم در دوره خوارزمشاهیان شدیداً مورد توجه بوده و سلطان جلال الدین بطور حتم در جریان سفر از ماوراءالنهر به نیشابور از این منطقه عبور کرده است. از سوی دیگر جاجرم همیشه سنگر مهمی برای منطقه شمال ایران یعنی دشت ترکمنستان و منطقه خوارزم بوده است. وجود قلاعی با مصالح مشابه قلعه جلال الدین در اغلب نقاط خراسان مثل قزلارقلعه «گرمخان» در بجنورد، قلعه کوه قاین و قلعه کوه گناباد و چند قلعه دیگر به اسماعیلیان نسبت داده میشود، همزمانی و نحوه اجرای کار یکسان را در آنها توجیه میکند. بنابراین جلال الدین چه به اسماعیلیان و چه به خوارزمشاهیان نسبت داده شود یکی از قلاع مستحکم و بی نظیر قرن ششم هجری است که از نظر ارائه شکل و معماری منحصر بفرد میتوان آنرا در اعداد بناهای تاریخی با ارزش این استان محسوب داشت. درخاتمه بلحاظ دارا بودن ارزش تاریخی برای آن تقاضای ثبت در فهرست آثار ملی شده باین امید که روزی بتوان بعنوان یکی از بهترین جاذبه های توریستی و مکانی برای فیلمبرداری صحنه های تاریخی از آن بهره برداری نمود .

این مقاله در شماره 1- بهار 1357خورشیدی مجله بناهای تاریخی ایران از انتشارات اداره کل حفاظت آثار باستانی و بناهای تاریخی به چاپ رسیده است.

­­­بررسی و نوشته : فایق توحیدی(فوق لیسانس باستانشناسی-رئیس هیأت بررسی ناحیه خراسان)
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

استان مرتبط : خراسان شمالی  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید