Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1409

قم، از نگاه ناصرالدین شاه و سیاحان معاصر او (1)

(مقالات گذشته - بهار 1387)

ناصرالدین شاه، چهارمین پادشاه سلسله قاجار، در طول پنجاه سال سلطنت خود، بیش تر اوقات را در سفر به سر می برد و در ضمن گشت و گذار، خاطرات روزانه اش را هم یادداشت می کرد. به همین جهت از او سفرنامه های متعددی بر جای مانده است. وی سه بار در سالهای 1290ق./1873م.، 1295ق./1875م. و 1306ق./1888م. به فرنگستان رفت و سفرنامه های خود را از لحظه حرکت از تهران و گاهی چند روز قبل از حرکت تا زمان برگشت به تهران، به رشته تحریر درآورد. خاطرات وی در سفر اول و دوم به خط خودش و در سفر سوم به تقریر وی و خط همراهانش از قبیل غلامحسین خان امین خلوت، ابوالقاسم خان ناصر الملک، ابوالحسن خان فخرالملک و دیگران نوشته شده است.

ناصرالدین شاه، پیش از سفر به فرنگ در سال 1287ق./1870م. به عتبات عالیات سفر کرد و سفرنامه آن را از خود به یادگار گذاشت. وی افزون بر سفرهای خارج از کشور، در داخل نیز هیچگاه آرام و قرار نداشت و با اردوئی به نام اردوی همایونی، به سفرهای دور و نزدیک می رفت و خاطرات سفر را با نثری ساده و روان به رشته تحریر درمی آورد.

سفرهای مهم وی در داخل کشور، عبارتند از:

1- دو سفر به خراسان در سالهای 1283ق./1866م. و 1300ق./1882م.

2- دو سفر به گیلان در سالهای 1286ق./1869م. و 1304ق./1886م. که سفر دوم را به علت برف و کولاک شدید تا قزوین ادامه داد و از آنجا به تهران بازگشت.

3- سفر به مازندران در سال 1292ق./1875م.

4- سفر به عراق عجم (ولایات مرکزی ایران) در سال 1309ق./1891م.

علاوه بر سفرهای بلندمدت، پیوسته بخصوص در فصل تابستان به مناطق خوش آب و هوای نزدیک تهران مانند فیروزکوه، شهرستانک، دوشان تپه، جاجرود، کن، سولقان و مانند اینها به گشت و گذار و شکار می پرداخت و شب و روز را در کوه و صحرا به سر می برد و در این موارد نیز متناوباً به درج خاطرات خود می پرداخت.

افزون بر موارد یاد شده -که مربوط به سفرنامه های منتشر شده وی می باشد- سفرهای دیگری هم به اقصا نقاط کشور داشته است که یا در اوایل پادشاهی بوده و خاطرات خود را ننوشته و یا منتشر نشده است. لذا تا آنجا که بر نگارنده معلوم گشته است. هفت سفر نیز به قم داشته که چهار بار آن در خلال سفرهای دیگر و سه بار، فقط برای سفر به قم بوده است.

شهر قم در منطقه ای قرار گرفته که طول جغرافیایی آن 5درجه و 53 دقیقه و عرض ان 34 درجه و 38 دقیقه است و از سطح دریا 930 متر ارتفاع دارد و بنابراین تقریباً 270 متر از شهر تهران پست تر است. این شهر، در 147 کیلومتری جنوب تهران در محل انشعاب راههای شوسه تهران به اراک، اصفهان و کاشان واقع است.

اهمیت قم، بیش تر به سبب مدفن حضرت فاطمه معصومه (س)، دختر امام موسی کاظم (ع) در ان است که بعد از آستان قدس رضوی، مهم ترین زیارتگاه داخل کشور به شمار می رود. حضرت فاطمه معصومه (س)، در سال 201ق./816م.، یک سال پس از ورود امام رضا (ع) به مرو، عزم خراسان کرد و چون به ساوه رسید، بیمار شد. موسی بن خزرج اشعری، از اشعریان مقیم قم به ساوه رفت و وی را به قم آورد و در سرای خویش منزل داد. بیماری او 17 روز ادامه یافت و به فوت انجامید. درباره عمر فاطمه معصومه (س) به هنگام وفات، روایات گوناگون است، اما با توجه به اینکه پدر وی امام موسی کاظم (ع) در 179ق./795م. به دستور هارون الرشید گرفتار و زندانی شد و 4 سال در زندان ماند و در همانجا وفات یافت، وفات فاطمه نیز در 201ق./816م. باید باشد و لا اقل می بایست در 21 یا 22 سالگی وفات کرده باشد. پس از فوت حضرت معصومه (س) و دفن او در باغ بابلان -که در آن زمان کنار رودخانه و بیرون شهر قم بود- بارگاه وی در طی تاریخ دستخوش دگرگونیهای بسیار شد و بتدریج بر وسعت و شکوه حرم و بناهای مجاور آن افزوده گشت تا اینکه به شکوهمندترین و معروف ترین زیارتگاههای ایران پس از آستان قدس رضوی تبدیل شد.

نکته مهم آنکه بعد از حمله ویرانگر مغول و انهدام شهر قم، بازماندگان فاجعه، متوجه حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه (س) -که در خارج شهر قرار داشت- شدند و اساس شهر کنونی قم را از پیرامون حرم طرح ریزی کردند و شبکه های ارتباطی و واحد های مسکونی و بازار و بناهای عمومی بتدریج ایجاد شد و شهر بنا گردید. بنای حرم در آغاز دوران صفویه و به همت شاه اسماعیل صفوی و به اعتباری دیگر، دختر او شاه بیگم، دستخوش تغییرات اساسی شد و گنبد فراز حرم و ایوان با حفظ اساس پیشین برپا گردید. بدین ترتیب مجموعه بناهای آستانه در سراسر دوران صفویه همچنان در جهت توسعه و شکوه هرچه بیشتر، مورد توجه قرار گرفت.

پادشاهان قاجار نیز بخصوص فتحعلی شاه و ناصرالدین شاه، در افزایش شکوه و جلال و آبادانی آستانه حضرت معصومه (س)، اقداماتی به عمل آوردند. روایت است که فتحعلی شاه در ابتدای زندگانی نذر کرده بود که اگر پادشاه شود، بر زیور و جلال قم بیفزاید و اهالی آن را از مالیات معاف کند؛ اما اطمینانی نیست که او به نذر خود رفتار کرده باشد. علی هذا، وی شهر قم و توابع آن را تیول مادر خود ساخت، و به جای روکاری کاشی گنبد، خشتهای مسین زراندود گذاشت و مدرسه ای در جوار آنجا ساخت با درآمد موقوفه ای برای تحصیل یکصد طلبه و نیز بیمارستان و مهمانخانه ای تاسیس کرد. می گویند هر ساله صد هزار تومان خرج آنجا می کرده است و هر وقت که به قم می رفته، راه تا حرم را پیاده می پیموده و هنگامی که درگذشت، بنابر وصیتش او را در قم دفن کردند.

در زمان ناصرالدین شاه، گنبد دیگر را هم طلاکاری کردند و بنای صحن جدید به دست میرزا علی اصغر امین السلطان به مدت هشت سال به طول انجامید (1295-1303ق./1878-1885م.) و جاده ی جدیدی در فاصله تهران - قم احداث گردید.

بنابراین، این شهر از دیرباز، چه به دلیل جاذبه زیارتی و چه به دلیل موقعیت جغرافیایی آن -که بر سر راه شهرهای باستانی شیراز و اصفهان قرار داشت- نه فقط میعادگاه زائران شیعه مذهب بوده، بلکه محل عبور و سیاحت سیاحان فرنگی نیز بوده است.

ناصرالدین شاه قاجار نیز که پادشاهی شکارچی، عاشق سیر و سفر و گشت و گذار و به عقیده نگارنده، نویسنده ای توانا بود و هرگز در نقطه ای آرام و قرار نداشت -همان طور که در پیش به آن اشاره شد- در زمان پادشاهی خود هفت بار به قم سفر کرد.

اولین سفرش به قم در سال 1266ق./1849م. به وقوع پیوست که در نوزده سالگی و دومین سال سلطنت او بود.

آنچه مسلم است، ناصرالدین شاه از اولین سفر خود به قم در دوران پادشاهی اش نوشته به جا نگذاشته است. زیرا هنگامی که در سال 1305ق./1887م. طی ششمین بار به قم سفر کرد، حین عبور از ماهورهای جنگل علی آباد و بازدید از میل بلند قلعه سنگی -که بنای آن را منسوب به بهرام گور کرده است- چنین نوشت:

«در اوایل دولت میرزا تقی خان که آمدیم به قم، یک شب در همین جا اردو زده، منزل کردیم. خاطرم بود، صورت این میل را هم، آن وقت توی کتاب روزنامه کشیده بودم، بعد آن را پاره کردم.»

دومین بار که ناصرالدین شاه به زیارت آستانه حضرت فاطمه معصومه (س) نائل گردید، زمانی بود که اردوی شاه از سفر اصفهان بازمی­گشت. در این سفر - که در دومین سال سلطنت و با همراهی میرزا تقی خان امیرکبیر انجام گرفت- اردوی شاه در غرّه رجب از طریق منازل زیر عازم اصفهان گردید:

یافت آباد، کرج، قاسم آباد، قزوین، ساوه، سلطان آباد، آشتیان و بروجرد.

این اردو، در پانزدهم رمضان وارد اصفهان شد. مراسم عید فطر در اصفهان برگزار گردید و شاه، در آنجا به سلام نشست. در آخرین روز شوال (پنجشنبه)، اردوی شاه از اصفهان حرکت کرد و در قریه «جز» در سه فرسخی اصفهان، مصمم کردید از راه نطنز به کاشان برود تا پس از چند روز اقامت در آنجا، در قم اطراق کند. در هنگام توقف در قم، ماجرای مربوط به عباس میرزا ملک آرا حادث گردید که زمینه غضب ناصرالدین شاه را نسبت به میرزا تقی خان امیرکبیر فراهم آورد.

سومین سفر ناصرالدین شاه به قم، در سال 1275ق./1858م. انجام یافت. چنانچه در تاریخ روز 29 شعبان همان سال، شاه به عزم زیارت حضرت معصومه و سیاحت در سلطانیه، از تهران حرکت کرد و پس از طی منازلی از قبیل یافت آباد، آدران، حوض سلطان وپل دلّاک، در روز پنجشنبه 10 رمضان در شهر قم فرود آمده، مورد استقبال اهالی قرار گرفت و به زیارت حضرت معصومه نائل گردید. واقعه قتل حاجی مبارک به دستور ناصرالدین شاه و همین طور بیماری منجر به فوت سوگلی شاه، «جیران تجریشی» در همین سفر روی داد.

چهارمین سفر نیز در سال 1284ق./1867م.، در بیستمین سال سلطنت او وقوع یافت. در این سفر، شاه قصد شکار در مسیله و زیارت حضرت معصومه و سپس بازگشت به تهران را داشت. قبل از عزیمت، صورت منازلی که اردوی شاه می بایست در آنها اطراق می کرد، برای محسن میرزا امیر آخور، از شاهزادگان قاجار (نواده فتحعلی شاه از پسر یازدهم او، عبدالله میرزا دارا) -که گویا در آن زمان حاکم قم بوده است- به شرح زیر ارسال گردید:

«قرار منازل که به اطلاع نواب امیرآخور داده شد:

1- یوم پنجشنبه نزدیکی دیر، کنار رودخانه، دو فرسخ است. آبش شور است. از برای حرمخانه و آبدارخانه، آب شیرین باید برداشت. اگر از چاکران هم روایه دارند، از برای نوکرهای جزء و مال رفع معطلی می شود.

2- یوم جمعه حوض سلطان، چهار فرسخ است. حالا یک نفر کالسکه چی و جارچی روانه هستند که راه کالسکه را - اگربنائی لازم باشد- تا حوض بسازند و حوض [را] - اگر آب کم داشته باشد- پر کنند و آب جاری- اگر سرش عیبی دارد - بسازند و مستأجرین حوض از برای فروش مأکولات و غیره، به قدر مقدور حاضر کنند.

3- از حوض به پل دلاک یوم شنبه، شش فرسخ است. نواب میرآخور، آدم فرستاد سیورسات حاضر کنند.

4- از پل تا شهر قم یوم یکشنبه، چهار فرسخ است. آدم فرستاد نزد میرزا یحیی که سیورسات حوض و دیر را حاضر کنند. چون دبیرالملک گفت مقرر شد، لازم نیست عرض و اجازه حاصل شود، از این قرار معمول بدارند. نبی خان و سایرین هم این قسم و این راه بهتر دانسته، بدون عرض اخبار سیورسات [حاضر] نمود.»

ناصرالدین شاه، خاطرات خود را از این سفر -که در ماه شوال روی داد- تا بازگشت به تهران، با ذکر وقایع جالب و خواندنی، به رشته تحریر درآورد.

پنجمین سفر ناصرالدین شاه به قم، در بازگشت از سفر عتبات در سال 1287ق./1870م. و در روزهای 24 و 25 ذیقعده انجام یافت.

سفر ششم ناصرالدین شاه به قم -که در این مقاله، مشاهدات وی از این سفر مورد بررسی قرار خواهد گرفت- نیز در دوشنبه 19 رجب آغاز شد. این سفر نیز مختص قم بود و ناصرالدین شاه پس از زیارت و سیاحت در قم، به تهران بازگشت.

هفتمین سفر قم نیز بدین ترتیب انجام یافت که شاه در ماه شوال 1309ق./مه 1892م. -که مصادف با دومین ماه از فصل بهار بود- تصمیم گرفت به سیاحت در ولایات مرکزی ایران بپردازد و این سفر را از طریق قم آغاز کند. چنانچه پس از عبور و اطراق در حضرت عبدالعظیم، کهریزک، حسن آباد، علی آباد، حوض سلطان و کوشک نصرت، در روز جمعه 23 شوال به قم وارد شد و سه روز در آنجا اقامت کرد و علاوه بر زیارت، به گشت و گذار پرداخت. آنگاه به سوی طایقون حرکت کرد و از آنجا به سیر و سیاحت در شهرها و روستاهای ولایات مرکزی از قبیل دلیجان، محلات، سلطان آباد، بروجرد، نهاوند، تویسرکان، فراهان، آشتیان، دستجرد، ساوه و زرند پرداخت و از طریق رباط کریم، در روز دوشنبه 21 محرم 1310ق./15 اوت 1892م. وارد قصر سلطنت آباد شد.

در سفرهای اول (1266ق./1849م)، سوم (1275ق./1858م.)، چهارم (1284ق./1867م.)، ششم (1305ق./1888م.) و هفتم (1309ق./1891م.)، ناصرالدین شاه تهران را به قصد قم ترک کرد، ولی در سفر دوم، از اصفهان و از طریق کاشان وارد قم شد و سپس به تهران بازگشت. همین طور در بازگشت از عتبات نیز از طریق کرمانشاه و همدان و ... به قم ورود کرد و پس از زیارت حضرت فاطمه معصومه (س)، عازم تهران شد.

علی هذا، سفر ششم ناصرالدین شاه به قم، به این ترتیب آغاز شد که وی در تاریخ 19 رجب 1305ق./1 آوریل 1888م. مصادف با چهاردهم فروردین، صبح به عزم علی آباد از خواب برخاسته، آهنگ سفر کرد و پس از بدرود با زنانی از حرم -که قرار نبود همراه او باشند و بدین سبب از شاه گله مند بودند- از در شمس العماره سوار کالسکه شد و تا ایستگاه راه آهن یکسره راند. سپس در آنجا توقف کرد و پس از تفقد از فرنگیانی که مشغول احداث راه آهن بودند، به راه خود ادامه داد. در شهر ری به زیارت حضرت عبدالعظیم نائل گردید و پس از سرکشی به آرامگاه فروغ السلطنه (جیران، همسر سوگلی خود)، عازم شهر قم گردید.

  

بررسی و نوشته: فاطمه قاضیها

فصلنامه گنجینه اسناد- شماره 69- بهار 1387
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

قم، از نگاه ناصرالدین شاه و سیاحان معاصر او (2)

قم، از نگاه ناصرالدین شاه و سیاحان معاصر او (3) 

موضوعات مرتبط : قم    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید